1. Người tiêu dùng là gì?
Người tiêu dùng là người mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân, gia đình, tổ chức.
2. Cơ chế bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là gì?
Cơ chế bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là tổng thể các quy tắc xử sự về cách thức, biện pháp, yếu tố có mối liên hệ mật thiết với nhau nhằm bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng, được Nhà nước đảm bảo thực hiện bằng các biện pháp cưỡng chế. Cơ chế pháp lý bảo vệ người tiêu dùng là một hệ thống bao gồm 3 bộ phận cơ bản là: Thể chế, thiết chế và các biện pháp bảo đảm thực hiện.
Nếu thể chế là hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh hành vi, cách xử sự của các chủ thể trong quan hệ pháp luật tiêu dùng, thì thiết chế bao gồm Nhà nước và các tổ chức xã hội thực thi pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Như vậy, thiết chế đảm bảo cho thể chế được áp dụng và đi vào cuộc sống, nếu không có các thiết chế thực thi pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, những quy định của pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng chỉ tồn tại trên giấy, không được thực hiện trong thực tế.
3. Thiết chế thực thi pháp luật bảo vệ người tiêu dùng
Thiết chế thực thi pháp luật bảo vệ người tiêu dùng gồm các nhóm cơ quan chính sau:
- Cơ quan hành pháp, được giao nhiệm vụ thực thi các hoạt động nhằm bảo vệ người tiêu dùng trong các lĩnh vực của đời sống xã hội như: thương mại, giáo dục, y tế, truyền thông, nông nghiệp, công nghiệp, môi trường,...
- Cơ quan tài phán như tòa án nhân dân các cấp, bao gồm Tòa án Nhân dân cấp huyện, Tòa dân sự Tòa án Nhân dân cấp tỉnh, Tòa dân sự Tòa án Nhân dân tối cao.
- Các tổ chức xã hội bảo vệ người tiêu dùng như: Hội Bảo vệ người tiêu dùng, Hiệp hội doanh nghiệp, Hiệp hội ngành nghề…
4. Tổ chức xã hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Về mặt khái niệm, hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành không đưa ra khái niệm cụ thể về tổ chức xã hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Có thể tìm thấy khái niệm này ở Nghị định số 69/2001/NĐ-CP của Chính phủ Hướng dẫn Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã hết hiệu lực thi hành. Theo đó, “Tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được xác định là tổ chức xã hội được thành lập trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng, không phân biệt thành phần kinh tế, dân tộc, tôn giáo, tín ngưỡng, trình độ, nghề nghiệp; là tổ chức đại diện để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo quy định của pháp luật”. Tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hoạt động trên các nguyên tắc: mọi hoạt động của tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng phải nhằm mục đích hỗ trợ hoặc đại diện cho người tiêu dùng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp theo quy định của pháp luật. Hoạt động của tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng không vì mục đích lợi nhuận và tuân thủ các nguyên tắc khác theo quy định của pháp luật liên quan về hoạt động của các tổ chức xã hội. Để làm rõ hơn đặc điểm của tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, có thể so sánh tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng với các tổ chức xã hội khác. Theo đó, một trong những điểm nổi bật nhất của các tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đó chính là đối tượng bảo vệ. Các tổ chức xã hội khác thường được thành lập để bảo vệ quyền lợi của hội viên của mình, tuy nhiên, tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng không chỉ bảo vệ quyền lợi của hội viên mà còn bảo vệ lợi ích của cộng đồng người tiêu dùng và toàn xã hội.
Trong các tổ chức xã hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thì hoạt động của Hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là chủ yếu và có ý nghĩa quan trọng trong công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Ở Việt Nam, Hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng gồm: Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam – VINASTAS (từ năm 2018 tách ra thành Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam VICOPRO) và các Hội ở địa phương. Cụ thể:
Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam là tổ chức phi chính phủ về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng duy nhất hoạt động trong phạm vi cả nước cho tới thời điểm hiện tại. VINASTAS được thành lập từ năm 1988 và chính thức triển khai công tác bảo vệ người tiêu dùng từ năm 1990. Hội có bộ phận văn phòng do một chánh văn phòng thường trực quản lý, giúp lãnh đạo hội triển khai và quản lý các hoạt động, để thực hiện một số công việc cụ thể, và các tổ chức trực thuộc như: Câu lạc bộ Chất lượng, Câu lạc bộ Chống hàng giả và gian lận thương mại, Câu lạc bộ người tiêu dùng nữ, Câu lạc bộ Nhà báo bảo vệ người tiêu dùng …
Ngoài các tổ chức trực thuộc Trung ương nêu trên, Hội còn có những tổ chức trực thuộc là những tổ chức độc lập, có tài khoản riêng, sử dụng con dấu riêng như: Tạp chí người tiêu dùng, Công ty dịch vụ Tiêu chuẩn đo lường chất lượng; Văn phòng khiếu nại của người tiêu dùng; Trung tâm công nghệ bảo vệ người tiêu dùng; Trung tâm nghiên cứu và tư vấn về tiêu dùng… Các tổ chức này góp phần quan trọng trong công tác thông tin, hướng dẫn cho người tiêu dùng, làm cầu nối giữa Hội và người tiêu dùng, giải quyết khiếu nại cho người tiêu dùng, mang lại quyền lợi cho người tiêu dùng, đồng thời phát hiện được những tiêu cực trên thị trường, lấy lại sự công bằng cho xã hội, làm cho thị trường vận hành lành mạnh hơn.
Tổ chức bảo vệ người tiêu dùng ở địa phương, sau khi Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam được thành lập, một số Hội Bảo vệ người tiêu dùng ở các tỉnh, thành phố cũng được thành lập. Giống như Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam, các hội địa phương hoạt động trong mọi lĩnh vực liên quan đến việc bảo vệ người tiêu dùng, nhưng trong phạm vi địa phương. Tổ chức của các hội địa phương bao gồm những hội viên, tình nguyện viên, các chi hội trực thuộc hội tỉnh, thành phố. Một số hội địa phương có thành lập các văn phòng để giải quyết khiếu nại của người tiêu dùng với những tên khác nhau như: Văn phòng Khiếu nại của người tiêu dùng, Văn phòng Tư vấn và Khiếu nại của người tiêu dùng; Văn phòng Thu thập ý kiến của người tiêu dùng … Những hội chưa thành lập văn phòng khiếu nại của người tiêu dùng nói chung đều có hoạt động giúp đỡ người tiêu dùng trong những trường hợp bị xâm phạm, đối xử không công bằng…
Giải quyết khiếu nại của người tiêu dùng chủ yếu được thực hiện thông qua thương lượng, hòa giải giữa người tiêu dùng và tổ chức cung ứng hàng hóa, dịch vụ. Trường hợp không hòa giải được, những khiếu nại được chuyển cho các cơ quan chức năng giải quyết. Một số hội cũng có các tổ chức hỗ trợ như: Câu lạc bộ người tiêu dùng nữ, Câu lạc bộ Chống hàng giả… Đến nay, có 61 Hội bảo vệ người tiêu dùng ở địa phương được thành lập. Trong quá trình hoạt động, Hội bảo vệ người tiêu dùng Trung ương và các hội ở địa phương thường xuyên có mối quan hệ phối hợp giúp đỡ lẫn nhau.
5. Vai trò của tổ chức xã hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và Hội Bảo vệ người tiêu dùng
Với tư cách là một trong những thiết chế thực thi pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có những vai trò sau:
Thứ nhất, thực hiện và bảo đảm cho các quy định của pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được tuân thủ và tôn trọng trên thực tế. Hệ thống pháp luật đã quy định đầy đủ các quyền năng cho việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, nhưng nếu không có các tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, khó có thể đảm bảo cho các quy định pháp luật đi vào đời sống và thực thi những quyền năng của người tiêu dùng. Điều này được chứng minh qua thực tiễn đảm bảo quyền lợi của người tiêu dùng trong nhiều năm qua, đặc biệt là các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ (Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng gọi chung là doanh nghiệp) thường nâng cao trách nhiệm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hơn khi tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng lên tiếng.
Thứ hai, tổ chức xã hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng như một địa chỉ tin cậy để người tiêu dùng có thể nhận được sự tư vấn, hỗ trợ và tìm kiếm sự bảo vệ quyền lợi của mình. Trong quan hệ tiêu dùng, một trong những đặc điểm nổi bật là sự yếu thế của người tiêu dùng so với tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh hàng hóa dịch vụ (doanh nghiệp). Để khắc phục phần nào sự bất cân xứng trong quan hệ tiêu dùng, vai trò của tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng rất quan trọng trong việc tiếp thêm “sức mạnh” cho người tiêu dùng bằng cách: tư vấn pháp lý, đại diện người tiêu dùng khởi kiện, hỗ trợ tiếp cận với các cơ quan có thẩm quyền,…
Thứ ba, là tổ chức xã hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có vai trò giám sát sự vận hành của thị trường, giám sát cách ứng xử của các nhà sản xuất, kinh doanh trên thị trường. Thông qua đó, vai trò của tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giống như cánh tay nối dài của hệ thống các cơ quan nhà nước và là một bộ phận quan trọng trong hệ thống thiết chế bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Các doanh nghiệp có thể không quan tâm đến quyền lợi của một vài người tiêu dùng đơn lẻ, nhưng với sự hỗ trợ của tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, bản thân các doanh nghiệp buộc phải có những chính sách, hành động tuân thủ pháp luật và tránh xâm phạm đến quyền lợi người tiêu dùng. Bên cạnh đó, những vi phạm của doanh nghiệp đối với người tiêu dùng sẽ dễ dàng bị đưa ra xử lý khi đặt dưới sự giám sát của tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Trong những vai trò trên, đáng chú ý là vai trò của tổ chức xã hội trong việc bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng, thông qua việc Hội Bảo vệ người tiêu dùng đại diện người tiêu dùng khởi kiện hoặc tự mình khởi kiện vì lợi ích của người tiêu dùng. Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Hội Bảo vệ người tiêu dùng quy định rất rõ 5 nguyên tắc:
1. Tự nguyện, tự quản;
2. Dân chủ, bình đẳng, công khai, minh bạch;
3. Tự bảo đảm kinh phí hoạt động;
4. Không vì mục đích lợi nhuận;
5. Tuân thủ Hiến pháp, pháp luật và Điều lệ Hội.
Trên cơ sở các nguyên tắc này, vai trò đại diện người tiêu dùng khởi kiện hoặc tự mình khởi kiện vì lợi ích của người tiêu dùng của Hội Bảo vệ người tiêu dùng trong các vụ việc tranh chấp tiêu dùng đã được Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 quy định. Đây là một trong những điểm tiến bộ của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 so với Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 1999.
Hội Bảo vệ người tiêu dùng có quyền đồng thời có trách nhiệm đại diện người tiêu dùng khởi kiện hoặc tự mình khởi kiện vì lợi ích công cộng. Khi tự mình khởi kiện vụ án bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng vì lợi ích công cộng, tổ chức xã hội tham gia bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có nghĩa vụ sau:
(1) Thông báo thông tin về nội dung vụ án theo quy định tại Điều 44 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
(2) Đảm bảo quyền tham gia vụ án của những người tiêu dùng có liên quan đến vụ án.
(3) Chịu các chi phí phát sinh trong quá trình khởi kiện.
Trường hợp tổ chức xã hội đã thực hiện việc khởi kiện vụ án bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, các tổ chức xã hội liên quan có quyền và nghĩa vụ phối hợp với tổ chức xã hội đã khởi kiện để thu thập chứng cứ, cung cấp thông tin và các hoạt động khác liên quan đến quá trình tố tụng.
Như vậy, bên cạnh vai trò đại diện người tiêu dùng khởi kiện trong các tranh chấp tiêu dùng, Hội Bảo vệ người tiêu dùng còn cung cấp cho cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thông tin về hành vi vi phạm pháp luật của tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ. Hội Bảo vệ người tiêu dùng được quyền độc lập khảo sát, thử nghiệm; công bố kết quả khảo sát, thử nghiệm chất lượng hàng hóa, dịch vụ do mình thực hiện; thông tin, cảnh báo cho người tiêu dùng về hàng hóa, dịch vụ và chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc thông tin, cảnh báo của mình; kiến nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý vi phạm pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Thực tiễn cho thấy, công tác của Hội Bảo vệ người tiêu dùng tham gia giải quyết tranh chấp giữa người tiêu dùng và cá nhân, tổ chức sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ có tầm quan trọng vô cùng trong việc bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Công tác tư vấn giải quyết khiếu nại là một trong những công tác trọng tâm của Hội Bảo vệ người tiêu dùng, thu hút sự tham gia của cả hệ thống Hội Bảo vệ người tiêu dùng từ Trung ương đến địa phương. Với tôn chỉ và mục đích hoạt động vì quyền lợi người tiêu dùng, việc tham gia giải quyết tranh chấp giữa người tiêu dùng và cá nhân, tổ chức sản xuất, kinh doanh hàng hóa dịch vụ đã được Hội hết sức quan tâm, thực hiện nghiêm chỉnh, tận tâm, tận lực. Đặc biệt, Trung ương hội đã duy trì tốt hoạt động của Văn phòng Tư vấn giải quyết khiếu nại cho người tiêu dùng tại một số địa bàn trọng điểm trên cả nước như Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh.
Tại các Hội tỉnh, thành công tác này cũng diễn ra liên tục, ngày càng chuyên nghiệp, bám sát với tình hình địa phương. Một số tỉnh đã đưa công tác giải quyết khiếu nại người tiêu dùng xuống tận các Hội, Chi hội cấp huyện để sát với người tiêu dùng hơn, thuận tiện hơn cho người tiêu dùng nông thôn và đạt kết quả đáng khích lệ. Hoặc một số Hội tỉnh duy trì đường dây nóng 24/24 tư vấn giải quyết khiếu nại, tạo điều kiện hết sức thuận tiện và nhanh chóng cho người tiêu dùng. Theo tổng kết công tác 6 tháng đầu năm 2020 của Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Việt Nam, cả hệ thống Trung ương Hội và Hội tỉnh, thành đã giải quyết được tổng số 327 vụ, kết quả xử lý thành công 321 vụ, đạt tỷ lệ 98,17%.
Trên đây là chia sẻ của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900 6162 để được giải đáp.
Rất mong nhận được sự hợp tác!
Trân trọng./.
Luật Minh Khuê - Sưu tầm & biên tập
