Trường hợp Hội đồng xét xử phúc thẩm hình sự hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại

Giai đoạn xét xử phúc thẩm hình sự không chỉ là xem xét lại tính chính xác và hợp pháp của bản án sơ thẩm dựa trên kháng cáo, kháng nghị, mà còn đóng vai trò là cơ chế kiểm soát chất lượng tố tụng cao nhất của Tòa án cấp trên. Trong số các thẩm quyền mà Hội đồng xét xử phúc thẩm được trao, quyết định Hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại theo Điều 358 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2025 là một biện pháp mang tính can thiệp sâu sắc nhất vào quá trình tố tụng, cho thấy những sai sót căn bản đã xảy ra ở cấp dưới, không thể sửa chữa bằng việc xét xử lại hoặc sửa án đơn thuần. Quyết định này không tuyên bố bị cáo vô tội ngay lập tức, mà là một mệnh lệnh tố tụng buộc Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát phải khôi phục lại quá trình điều tra để làm rõ sự thật khách quan của vụ án.

1. Tổng quan về xét xử phúc thẩm hình sự

Giai đoạn xét xử phúc thẩm đóng vai trò trọng yếu trong việc bảo đảm công lý và tính chính xác của bản án hình sự đã được tuyên tại cấp sơ thẩm. Mục đích cơ bản của xét xử phúc thẩm là khắc phục những sai sót, vi phạm pháp luật nghiêm trọng, và những sai lầm trong việc áp dụng pháp luật của Tòa án cấp sơ thẩm. Theo nguyên tắc chung của tố tụng hình sự Việt Nam, Tòa án cấp phúc thẩm (thường là Tòa án cấp trên trực tiếp) chỉ xem xét lại những nội dung đã bị kháng cáo hoặc kháng nghị và những phần có liên quan.

Tuy nhiên, thẩm quyền của Hội đồng xét xử (HĐXX) phúc thẩm không chỉ giới hạn ở việc sửa chữa nhỏ. HĐXX phúc thẩm được trao thẩm quyền toàn diện, cho phép thay đổi căn bản phán quyết sơ thẩm, bao gồm cả việc giữ nguyên, sửa chữa, hủy án để điều tra lại, hủy án để xét xử lại, hoặc quan trọng nhất, hủy án và đình chỉ vụ án. Quyết định hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án hình sự là biện pháp mạnh mẽ nhất của Tòa án cấp phúc thẩm, thể hiện sự kiểm soát quyền lực tư pháp ở mức độ cao nhất, nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội trước những sai sót cơ bản về nội dung và tố tụng.

2. Khái niệm về Hủy bản án sơ thẩm và Đình chỉ vụ án hình sự

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 và 2025 (BLTTHS) không đưa ra một định nghĩa chính thức về “hủy bản án hình sự sơ thẩm.” Dựa trên các quy định tại Điều 357, Điều 358, và Điều 359 BLTTHS, có thể hiểu hủy bản án hình sự sơ thẩm là việc Tòa án có thẩm quyền ra quyết định chấm dứt hiệu lực pháp lý của bản án sơ thẩm do phát hiện có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng hoặc sai lầm trong việc áp dụng pháp luật.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là việc hủy án sơ thẩm là một hành vi tố tụng có thể dẫn đến nhiều kết quả khác nhau. Quyết định hủy án không đồng nghĩa với việc tuyên bố bị cáo vô tội ngay lập tức. Tùy thuộc vào bản chất của sai sót, việc hủy án có thể dẫn đến việc giao hồ sơ để điều tra lại, xét xử lại, hoặc đình chỉ vụ án.

Đình chỉ vụ án hình sự là quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng nhằm chấm dứt mọi hoạt động tố tụng đối với vụ án đó, đồng thời chấm dứt việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với bị can hoặc bị cáo.

Việc kết hợp "Hủy bản án sơ thẩm" và "Đình chỉ vụ án hình sự" là kết quả tối ưu nhất và mang tính quyết định đối với người bị buộc tội. Quyết định này tuyên bố rằng bản án sơ thẩm đã sai lầm một cách căn bản về mặt nội dung, xác định rằng không còn căn cứ để tiếp tục điều tra, truy tố hay xét xử lại. Đây là một hành vi mang tính tuyên bố về sự vô tội hoặc không thể truy cứu trách nhiệm hình sự, và là bằng chứng vững chắc nhất về sự sai sót nghiêm trọng của các cơ quan tố tụng cấp sơ thẩm.

Thẩm quyền hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án hình sự của HĐXX phúc thẩm được quy định tại Điều 359 BLTTHS, thuộc Chương XXV về Xét xử phúc thẩm. Điều 359 BLTTHS quy định HĐXX phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án khi có một trong các căn cứ quy định tại Điều 157 BLTTHS hoặc Điều 230 BLTTHS. Trong đó, Điều 157 BLTTHS quy định các căn cứ không được khởi tố vụ án hình sự, và các căn cứ này, khi được phát hiện ở giai đoạn phúc thẩm, trở thành căn cứ bắt buộc để Tòa án hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án. Sự liên kết pháp lý này đảm bảo rằng nếu một vụ án lẽ ra không được phép khởi tố ngay từ đầu, thì bản án sơ thẩm được tuyên trong vụ án đó phải bị hủy bỏ và hoạt động tố tụng phải chấm dứt.

3. Trường hợp hội đồng xét xử phúc thẩm hình sự hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại 

Quyết định hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại (hay còn gọi là trả hồ sơ để điều tra bổ sung) là thẩm quyền được Hội đồng xét xử phúc thẩm áp dụng khi bản án sơ thẩm có sai sót nghiêm trọng về nội dung hoặc tố tụng trong các giai đoạn trước xét xử, mà Tòa án cấp phúc thẩm không thể tự mình khắc phục được.

Căn cứ hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại được quy định cụ thể tại khoản 1 Điều 358 BLTTHS trong các trường hợp sau:

3.1. Có căn cứ bỏ lọt tội phạm, người phạm tội hoặc điều tra về tội nặng hơn 

Đây là căn cứ mang tính định hướng tố tụng, buộc quá trình tố tụng phải được tái khởi động khi HĐXX phúc thẩm phát hiện ra những thiếu sót mang tính cốt lõi, có thể làm thay đổi hoàn toàn bản chất của vụ án và trách nhiệm hình sự của các bên liên quan:

Bỏ lọt tội phạm hoặc người phạm tội: Căn cứ này được áp dụng khi có chứng cứ, tài liệu mới, hoặc từ việc đánh giá lại chứng cứ cũ, HĐXX phúc thẩm thấy có cơ sở vững chắc cho rằng cấp sơ thẩm đã bỏ sót hành vi phạm tội chưa được điều tra hoặc chưa truy tố hết số người phạm tội tham gia.

Có căn cứ để khởi tố, điều tra về tội nặng hơn: Nếu HĐXX phúc thẩm, thông qua việc xem xét nội dung vụ án, xác định rằng bị cáo đã thực hiện hành vi cấu thành tội phạm nghiêm trọng hơn tội danh đã bị tuyên ở sơ thẩm, việc hủy án và trả hồ sơ điều tra lại là bắt buộc. Quyết định này nhằm đảm bảo nguyên tắc xử lý nghiêm minh, đúng người, đúng tội danh và khung hình phạt.

3.2. Căn cứ điều tra sơ thẩm không đầy đủ và không thể bổ sung tại cấp phúc thẩm 

Đây là căn cứ thường gặp nhất trong thực tiễn hủy án để điều tra lại, thể hiện sự giới hạn về chức năng của Tòa án cấp phúc thẩm trong việc thu thập chứng cứ.

Điều tra không đầy đủ: Điều này xảy ra khi hồ sơ vụ án thiếu các chứng cứ quan trọng, cần thiết để xác định sự thật khách quan (ví dụ: thiếu kết quả giám định chuyên môn, thiếu lời khai của nhân chứng quan trọng, hoặc cần làm rõ nguồn gốc tang vật).

Không thể bổ sung tại cấp phúc thẩm: Mặc dù Điều 353 BLTTHS cho phép bổ sung chứng cứ mới tại phiên tòa phúc thẩm, nhưng đối với những chứng cứ cần thiết phải sử dụng các biện pháp điều tra chuyên sâu, kéo dài, hoặc cần kiểm tra, đánh giá toàn diện mới đảm bảo tính hợp pháp (như việc tiến hành lại các biện pháp tố tụng của Cơ quan điều tra), cấp phúc thẩm sẽ không thể tự mình thực hiện. Do đó, việc hủy án để điều tra lại là bắt buộc để Cơ quan điều tra thực hiện lại quá trình thu thập và củng cố chứng cứ một cách đầy đủ.

3.3. Căn cứ vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra, truy tố  

Căn cứ này tập trung vào tính hợp pháp của quá trình tố tụng trước khi xét xử. Vi phạm nghiêm trọng là những sai sót về trình tự, thủ tục tố tụng đã làm ảnh hưởng đến tính hợp pháp, khách quan của các chứng cứ đã thu thập, hoặc vi phạm nghiêm trọng quyền bào chữa của bị can/bị cáo (ví dụ: việc khám xét, thu giữ vật chứng không đúng trình tự, ép buộc lấy lời khai).

Khi vi phạm này xảy ra, các chứng cứ thu thập được có thể bị coi là không hợp pháp. HĐXX phúc thẩm phải hủy bản án sơ thẩm và trả hồ sơ để Cơ quan tố tụng khắc phục sai sót ngay từ giai đoạn đầu, đảm bảo tính hợp pháp của hồ sơ.

4. Hội đồng xét xử phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại ở cấp sơ thẩm với thành phần Hội đồng xét xử mới trong các trường hợp

HĐXX phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại ở cấp sơ thẩm với thành phần Hội đồng xét xử mới khi các sai sót xảy ra trong giai đoạn xét xử sơ thẩm, bao gồm các trường hợp được quy định tại khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015 sửa đổi, bổ sung 2025:

• Thành phần HĐXX sơ thẩm không đúng quy định (Điểm a): Ví dụ, HĐXX không đảm bảo số lượng hoặc thành phần theo quy định của BLTTHS (ví dụ: thiếu Hội thẩm nhân dân).
• Có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm (Điểm b): Vi phạm thủ tục tố tụng nghiêm trọng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm là căn cứ pháp lý để HĐXX phúc thẩm hủy án chuyển hồ sơ cho Tòa án cấp sơ thẩm xét xử lại (ví dụ: vi phạm quyền bào chữa tại phiên tòa sơ thẩm, thủ tục nghị án không đúng).
• Người được Tòa án cấp sơ thẩm tuyên không có tội nhưng có căn cứ cho rằng người đó đã phạm tội (Điểm c): HĐXX phúc thẩm có thẩm quyền hủy án và chuyển hồ sơ để xét xử lại nếu thấy kết luận vô tội của cấp sơ thẩm là không có căn cứ.
• Miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt hoặc áp dụng biện pháp tư pháp đối với bị cáo không có căn cứ (Điểm d).
• Bản án sơ thẩm có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật (Điểm đ): Sai lầm nghiêm trọng nhưng không thuộc trường hợp HĐXX phúc thẩm sửa bản án theo quy định tại Điều 357 của Bộ luật này

Nội dung trên quy định các trường hợp mà Hội đồng xét xử phúc thẩm có thể hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại tại cấp sơ thẩm với Hội đồng xét xử mới. Cụ thể, quyết định hủy được đưa ra khi Hội đồng sơ thẩm không đúng thành phần theo quy định pháp luật, có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, hoặc tuyên người không có tội trong khi có căn cứ xác định người đó đã phạm tội.

Ngoài ra, hủy bản án cũng áp dụng khi miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt hoặc áp dụng biện pháp tư pháp đối với bị cáo không có căn cứ, hoặc bản án sơ thẩm có sai lầm nghiêm trọng trong áp dụng pháp luật mà không thuộc trường hợp phúc thẩm được sửa theo Điều 357 Bộ luật Tố tụng Hình sự. Quy định này nhằm đảm bảo tính hợp pháp, công bằng của việc xét xử và khắc phục những sai sót nghiêm trọng ở cấp sơ thẩm

5. Quy định và quy trình tố tụng sau khi hủy án 

Việc hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại hoặc xét xử lại phải tuân thủ các quy tắc tố tụng nghiêm ngặt được quy định tại các khoản 3, 4, 5 Điều 358 BLTTHS:

*Ghi rõ lý do hủy án và nguyên tắc không quyết định trước (Khoản 3, 4)

Khi hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại hoặc xét xử lại, HĐXX phúc thẩm phải ghi rõ, chi tiết lý do của việc hủy bản án sơ thẩm. Điều này nhằm định hướng chính xác cho Cơ quan tố tụng cấp dưới về những sai sót cần phải khắc phục.

Khi hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại, HĐXX phúc thẩm không được quyết định trước những chứng cứ mà Tòa án cấp sơ thẩm cần phải chấp nhận hoặc bác bỏ, cũng như không quyết định trước về điều khoản luật hình sự cần áp dụng và hình phạt đối với bị cáo. Nguyên tắc này đảm bảo sự độc lập và khách quan của HĐXX sơ thẩm mới trong quá trình xét xử lại.

*Quy trình chuyển hồ sơ và tạm giam 

Trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày tuyên hủy bản án sơ thẩm, hồ sơ vụ án phải được chuyển cho Viện kiểm sát (để điều tra lại) hoặc Tòa án cấp sơ thẩm (để xét xử lại) để giải quyết theo thủ tục chung. Sau khi chuyển giao, Cơ quan Điều tra tiến hành điều tra lại, Viện kiểm sát truy tố lại và Tòa án cấp sơ thẩm xét xử lại vụ án theo thủ tục chung. 

Trường hợp hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại hoặc xét xử lại mà thời hạn tạm giam đối với bị cáo đã hết và xét thấy cần phải tiếp tục tạm giam bị cáo thì HĐXX phúc thẩm ra quyết định tiếp tục tạm giam bị cáo cho đến khi Viện kiểm sát hoặc Tòa án cấp sơ thẩm thụ lý lại vụ án.

Kết luận

Quyết định hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại theo Điều 358 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 là một cơ chế tố tụng nhằm khắc phục những sai sót nghiêm trọng trong hoạt động điều tra, truy tố hoặc trường hợp bỏ lọt tội phạm mà cấp phúc thẩm không thể bổ sung được ngay tại phiên tòa. Đây là biện pháp bắt buộc được HĐXX phúc thẩm áp dụng khi vụ án chưa đủ căn cứ để kết tội hoặc tuyên bố vô tội một cách dứt khoát, buộc các cơ quan tố tụng cấp dưới phải làm lại quy trình một cách chính xác, đầy đủ hơn để bảo đảm xác định sự thật khách quan và công lý.

Mọi vướng mắc pháp lý liên quan đến lĩnh vực tố tụng hình sự về xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, Hãy gọi ngay: 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực hình sự luôn sẵn sàng lắng nghe và giải đáp cụ thể.

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật hình sự - Công ty luật Minh Khuê