Bị truy tố hành vi giúp sức tại khoản 4 Tội lừa đảo chiếm đoạt

Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người giúp sức không chỉ thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật mà còn là biện pháp răn đe, phòng ngừa hiệu quả. Tuy nhiên, việc xác định bản chất của hành vi giúp sức và áp dụng khung hình phạt tương ứng, đặc biệt là tại khoản 4 Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) – khung hình phạt cao nhất – là một vấn đề pháp lý phức tạp.

Việc truy tố hành vi giúp sức ở khung hình phạt cao nhất đặt ra nhiều thách thức, đòi hỏi cơ quan tố tụng phải làm rõ mức độ đóng góp, vai trò cụ thể của người giúp sức trong chuỗi hành vi phạm tội. Sự phân biệt giữa người thực hành, người tổ chức và người giúp sức không phải lúc nào cũng rõ ràng, đặc biệt trong các vụ án lừa đảo quy mô lớn, liên quan đến nhiều người và tài sản chiếm đoạt có giá trị đặc biệt lớn.

Bài viết này sẽ tập trung phân tích sâu sắc các khía cạnh pháp lý của việc truy tố hành vi giúp sức trong tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, đặc biệt là khi hành vi này bị áp dụng khung hình phạt tại khoản 4. Chúng ta sẽ làm rõ các tiêu chí để xác định hành vi giúp sức, vai trò của người giúp sức trong vụ án, và những vấn đề phức tạp trong việc chứng minh, định tội. 

1. Chế định đồng phạm và vai trò giúp sức (Điều 17 BLHS)

Theo quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản là hành vi chiếm đoạt tài sản của người khác bằng thủ đoạn gian dối.

>> Xem thêm: /toi-lua-dao-chiem-doat-tai-san.aspx

Khái niệm đồng phạm được quy định tại Khoản 1 Điều 17 BLHS, là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Đồng phạm có thể tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau, trong đó, phạm tội có tổ chức là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm.

Theo Khoản 3 Điều 17 BLHS, người đồng phạm bao gồm bốn vai trò chính: người tổ chức, người thực hành, người xúi giục và người giúp sức.  Trong đó,  người giúp sức là người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm.   

• Giúp sức về mặt vật chất bao gồm việc cung cấp các công cụ, phương tiện (như tài khoản ngân hàng, phương tiện di chuyển) hoặc thông tin cần thiết.   
• Giúp sức về mặt tinh thần thể hiện qua việc củng cố ý chí phạm tội hoặc hứa hẹn che giấu người phạm tội, tiêu thụ tài sản do tội phạm mà có.   

Một trong những thách thức pháp lý lớn nhất là việc chứng minh ý chí đồng phạm (cố ý cùng thực hiện) của người giúp sức. Vì ý thức chủ quan của người phạm tội thường bị che giấu, các cơ quan tố tụng phải đánh giá thông qua các hành vi khách quan. Sự "ăn ý" hoặc "tiếp nhận ý chí" cũng có thể là cơ sở để xác định đồng phạm, khi một người hiểu ý và có hành vi giúp đỡ người khác thực hiện tội phạm, ngay cả khi không có sự bàn bạc, thống nhất từ trước. Sự ăn ý này được hình thành trong quá trình phạm tội và phải xuất hiện trước khi tội phạm hoàn thành.  

2. Thực tiễn về tội phạm

2.1. Án lệ

Việc phân tích các án lệ có giá trị là một phương pháp hữu hiệu để làm rõ các nguyên tắc pháp lý còn chưa được quy định rõ ràng trong văn bản pháp luật. Ba vụ án dưới đây minh họa cách Tòa án nhân dân Tối cao đã giải quyết các tình huống phức tạp liên quan đến vai trò giúp sức trong tội lừa đảo.

• Án lệ 1: Vụ án Phan Chí Lộc và đồng bọn

Trong vụ án này, bị cáo Phan Chí Lộc và Nguyễn Thị Hòa không phải là người trực tiếp chiếm đoạt tiền của các bị hại. Tuy nhiên, họ đã bịa ra các tình tiết không có thật, như có mối quan hệ đặc biệt với cơ quan ngoại giao hoặc các trường học nước ngoài, nhằm tạo lòng tin cho bị hại để Phụng và Nhi thực hiện hành vi lừa đảo. Tòa án nhân dân Tối cao đã hủy bản án sơ thẩm và phúc thẩm với lập luận rằng việc không trực tiếp chiếm đoạt tài sản không có nghĩa là không phạm tội đồng phạm. Các hành vi của Lộc và Hòa đã tạo điều kiện vật chất và tinh thần cho tội phạm, chứng tỏ họ đã có ý chí chung để thực hiện hành vi lừa đảo. Án lệ này khẳng định một nguyên tắc quan trọng: để xác định vai trò giúp sức, không nhất thiết phải có hành vi trực tiếp chiếm đoạt tài sản. Việc đánh giá ý chí đồng phạm phải dựa trên toàn bộ các biểu hiện khách quan của bị cáo, chứ không phụ thuộc vào lời khai nhận của họ.

• Án lệ 2: Vụ án Nguyễn Thành Quốc B (Tội cướp giật tài sản)

Mặc dù là một án lệ về tội "Cướp giật tài sản," vụ án Nguyễn Thành Quốc B lại có ý nghĩa pháp lý sâu sắc trong việc phân biệt ranh giới với tội "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản".Trong vụ án này, bị cáo B đã dùng thủ đoạn gian dối (dùng tiền giả) để tiếp cận tài sản. Tuy nhiên, hành vi chiếm đoạt của bị cáo lại không phải là do người bị hại tự nguyện giao, mà là lợi dụng sơ hở để nhanh chóng tẩu thoát khi việc chuyển giao tài sản chưa hoàn thành. Tòa án xác định đây là tội "Cướp giật". Phân tích từ án lệ này cho thấy, yếu tố then chốt để phân biệt tội lừa đảo và các tội khác có thủ đoạn gian dối chính là ý chí của người bị hại. Trong tội lừa đảo, người bị hại "tự nguyện" chuyển giao tài sản do bị lừa dối, trong khi trong vụ án này, hành vi chiếm đoạt xảy ra trước khi ý chí chuyển giao tài sản được hoàn tất. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân tích chính xác thủ đoạn chiếm đoạt để xác định tội danh, một yếu tố then chốt khi xem xét vai trò của đồng phạm.

2.2. Bằng chứng trong thực tiễn điều tra

Trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản, đặc biệt là tội phạm công nghệ cao, việc thu thập bằng chứng đóng vai trò quyết định trong việc xác định và truy tố các đối tượng giúp sức. Các cơ quan điều tra sử dụng nhiều loại chứng cứ khác nhau để chứng minh mối liên kết giữa các đồng phạm.

Chứng cứ điện tử: Đây là loại chứng cứ phổ biến và quan trọng nhất trong các vụ án lừa đảo trực tuyến. Chúng bao gồm các dữ liệu từ máy tính, điện thoại, máy chủ, và các nền tảng mạng xã hội. Ví dụ, cơ quan điều tra có thể thu thập các file tài liệu, hình ảnh, hóa đơn giả mạo được tạo ra bằng phần mềm chỉnh sửa ảnh trên máy tính của bị can.   

Dữ liệu viễn thông: Lời khai của các đối tượng về việc sử dụng sim "rác", các phần mềm mã hóa đầu số cuộc gọi để che giấu danh tính là bằng chứng hữu ích để chứng minh thủ đoạn phạm tội.   

Giao dịch ngân hàng: Đây là bằng chứng vật chất cụ thể nhất để chứng minh hành vi "giúp sức vật chất". Cơ quan điều tra có quyền yêu cầu ngân hàng cung cấp sao kê tài khoản để truy vết dòng tiền lừa đảo, từ tài khoản của bị hại đến tài khoản của người giúp sức. Sự xuất hiện của các giao dịch bất thường, liên quan đến các khoản tiền lớn trong một khoảng thời gian ngắn, có thể là cơ sở vững chắc để buộc tội các đối tượng giúp sức về mặt tài chính. Mặc dù bị cáo không trực tiếp thực hiện hành vi lừa dối, việc cung cấp tài khoản để nhận và chuyển tiền là một mắt xích không thể thiếu trong chuỗi hành vi phạm tội.   

3. Quá trình tố tụng đối với hành vi giúp sức

3.1. Quy trình điều tra, truy tố và xét xử

Quy trình tố tụng đối với bị can bị truy tố về hành vi giúp sức trong tội lừa đảo tuân thủ các giai đoạn chung của một vụ án hình sự. Giai đoạn đầu tiên là điều tra, bắt đầu từ việc tiếp nhận tin báo, tố giác tội phạm từ người bị hại. Cơ quan điều tra có thẩm quyền sẽ tiến hành khởi tố vụ án, khởi tố bị can, và thực hiện các biện pháp nghiệp vụ để thu thập chứng cứ, làm rõ hành vi phạm tội của từng đối tượng. Trong các vụ án lừa đảo công nghệ cao, đây là giai đoạn cực kỳ quan trọng để truy vết các đối tượng giúp sức ẩn danh.

Sau khi kết thúc điều tra, hồ sơ vụ án được chuyển sang giai đoạn truy tố, do Viện kiểm sát thực hiện. Viện kiểm sát có vai trò kiểm tra, đánh giá toàn bộ hồ sơ để xác định tính có căn cứ của việc truy tố, bao gồm cả việc xác định vai trò đồng phạm của các bị can. Nếu xét thấy hồ sơ đã đủ căn cứ, Viện kiểm sát sẽ ban hành cáo trạng và chuyển hồ sơ sang Tòa án để xét xử.

Tại giai đoạn xét xử, Tòa án sẽ đánh giá toàn bộ chứng cứ, lắng nghe luận điểm của Viện kiểm sát và luật sư bào chữa để đưa ra phán quyết cuối cùng. Tòa án sẽ xem xét mức độ tham gia, vai trò, và hậu quả do hành vi của từng bị cáo gây ra để quyết định hình phạt thích đáng.

3.2. Cơ sở và phương pháp xác định "Ý chí đồng phạm"

Để truy tố một bị can về vai trò giúp sức, các cơ quan tố tụng phải chứng minh được rằng bị can đó có "ý chí đồng phạm," tức là nhận thức được hành vi của mình đang tạo điều kiện cho một tội phạm xảy ra và mong muốn hoặc để mặc cho hậu quả đó xảy ra. Việc xác định ý chí chủ quan này là một thách thức lớn, vì nó thường bị các đối tượng che giấu.

Trong thực tiễn, cơ sở để xác định ý chí đồng phạm thường được luận giải thông qua các hành vi khách quan. Ví dụ, một người cho người khác mượn tài khoản ngân hàng và biết rằng tài khoản này sẽ được sử dụng để nhận tiền từ các giao dịch bất minh, hoặc một người cung cấp số điện thoại "rác" để người khác thực hiện các cuộc gọi lừa đảo, đều có thể bị xem là có ý chí giúp sức. Các hành vi này, tuy không trực tiếp thực hiện tội lừa đảo, nhưng đã thể hiện sự "ăn ý" hoặc "tiếp nhận ý chí" của người thực hành. Sự ăn ý này được hình thành trong quá trình phạm tội và phải xuất hiện trước khi tội phạm hoàn thành. Cụ thể, trong vụ án Phan Chí Lộc, Tòa án đã đánh giá rằng việc Lộc và Hòa bịa ra các tình tiết không có thật để tạo lòng tin cho người bị hại đã đủ cơ sở để xác định họ có chung ý chí với kẻ lừa đảo, bất chấp việc họ không trực tiếp chiếm đoạt tài sản.

5. Trách nhiệm của hành vi giúp sức

5.1. Trách nhiệm Hình sự của người giúp sức

Hành vi giúp sức trong tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản không chỉ chịu trách nhiệm dân sự mà còn phải chịu trách nhiệm hình sự. Theo quy định của Bộ luật Hình sự, người giúp sức là một trong bốn vai trò của đồng phạm, cùng với người tổ chức, người thực hành và người xúi giục. Về bản chất, đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Do đó, người giúp sức là người tạo điều kiện vật chất hoặc tinh thần cho việc thực hiện tội phạm, và nhận thức được rằng hành vi của mình đang tạo ra các điều kiện đó.

Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người giúp sức được Tòa án xác định dựa trên ý chí đồng phạm. Như đã phân tích trong vụ án Phan Chí Lộc và đồng bọn, Tòa án đã hủy bản án sơ thẩm và phúc thẩm với nhận định rằng việc không trực tiếp chiếm đoạt tài sản không có nghĩa là không phạm tội đồng phạm. Trách nhiệm hình sự của họ được xác định dựa trên hành vi khách quan, thể hiện ý chí chung trong việc thực hiện tội lừa đảo. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng người giúp sức không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi vượt quá của người thực hành, tức là hành vi nằm ngoài sự thỏa thuận ban đầu của nhóm.

5.2. Trách nhiệm dân sự của người giúp sức

Mặc dù người giúp sức không phải là người trực tiếp chiếm đoạt tài sản, họ vẫn phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Theo Điều 584 BLDS, người nào có hành vi xâm phạm tài sản của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường.Trong vụ án đồng phạm, trách nhiệm bồi thường được xác định là trách nhiệm liên đới. Điều này có nghĩa là người giúp sức phải cùng với các đồng phạm khác chịu trách nhiệm bồi thường toàn bộ và kịp thời cho người bị hại.

Hành vi giúp sức đã góp phần tạo nên hậu quả thiệt hại, do đó người giúp sức không thể miễn trừ trách nhiệm dân sự. Người bị hại có quyền yêu cầu bất kỳ người đồng phạm nào, bao gồm cả người giúp sức, bồi thường toàn bộ thiệt hại.Trong thực tiễn, việc này đặc biệt có ý nghĩa khi người thực hành tội phạm không có khả năng tài chính để bồi thường, và gánh nặng trách nhiệm dân sự có thể chuyển sang người giúp sức. Do đó, hậu quả pháp lý của hành vi giúp sức không chỉ là hình phạt hình sự mà còn là một gánh nặng tài chính đáng kể, và việc tự nguyện bồi thường thiệt hại được xem là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

6. Quyền và nghĩa vụ của người bị hại

Người bị hại trong vụ án hình sự có vai trò và quyền lợi được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt. Điều 62 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định cụ thể các quyền và nghĩa vụ của họ.

• Quyền của người bị hại: Người bị hại có quyền được thông báo và giải thích các quyền, nghĩa vụ của mình. Họ được quyền đưa ra chứng cứ, tài liệu (như tin nhắn, email, sao kê ngân hàng) và yêu cầu cơ quan tố tụng đánh giá các chứng cứ đó. Quan trọng hơn, họ có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại và có thể tham gia vào phiên tòa dân sự để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Ngoài ra, họ còn có quyền kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án nếu cho rằng quyền lợi của mình chưa được bảo vệ đầy đủ
• Nghĩa vụ của người bị hại: Người bị hại có nghĩa vụ phải có mặt theo giấy triệu tập của cơ quan tố tụng và chấp hành các quyết định, yêu cầu hợp pháp của họ.

Trong thực tiễn, vai trò của người bị hại là vô cùng quan trọng ngay từ giai đoạn ban đầu của vụ án. Việc họ nhanh chóng thu thập và cung cấp các chứng cứ ban đầu như sao kê ngân hàng hoặc các tài liệu liên quan là cơ sở để Cơ quan điều tra có đủ căn cứ để khởi tố và làm rõ vụ án. Tuy nhiên, trong các vụ án lừa đảo quy mô lớn với hàng trăm bị hại, việc lấy lời khai của tất cả mọi người có thể gây ra những khó khăn và phức tạp cho cơ quan tiến hành tố tụng.

Mọi vướng mắc pháp lý hãy gọi ngay hotline tổng đài: 1900.6162 để được tư vấn trực tiếp. Email: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ khi cần. Trân trọng !