Các biện pháp pháp lý bảo vệ nhà đầu tư chứng khoán

1. Khái niệm và phân loại nhà đầu tư chứng khoán

    Theo khoản 16 Điều 4 Luật Chứng khoán năm 2019,

nhà đầu tư là những tổ chức, cá nhân tham gia đầu tư trên thị trường chứng khoán.

    Khái niệm trên đã hướng đến tất cả những tổ chức, cá nhân Việt Nam và nước ngoài; những chủ thể có điều kiện để đầu tư với đầy đủ năng lực hành vi dân sự, năng lực pháp luật; đầu tư trên mọi khía cạnh như việc mua, bán chứng khoán, đầu tư thông qua quỹ đầu tư chứng khoán để đem lại cho họ những nguồn lợi ích nhất định trên mọi phạm vi đầu tư của thị trường chứng khoán. 

    Dựa vào những tiêu chí khác nhau, có thể nhận diện nhà đầu tư chứng khoán với dấu hiệu khác nhau

* Căn cứ vào sự hiện diện, nhà đầu tư có thể là nhà đầu tư cá nhân và nhà đầu tư tổ chức

    * Căn cứ theo quốc tịch, bao gồm nhà đầu tư chứng khoán trong nước và nhà đầu tư nước ngoài

    * Căn cứ vào tính chất hoạt động hay tính chuyên nghiệp của hoạt động đầu tư, bao gồm nhà đầu tư chuyên nghiệp và nhà đầu tư không chuyên nghiệp

    Chủ thể tham gia trên thị trường chứng khoán Việt Nam chiếm tỷ trọng chủ yếu là cá nhân. Nhà đầu tư chứng khoán cá nhân chủ yếu là cá nhân và hộ gia đình. Họ là những người có tiền tiết kiệm và muốn đầu tư số tiền để dành của mình vào việc mua chứng khoán để hưởng lợi tức. Họ cũng là người bán chứng khoán của mình trên thị trường chứng khoán thứ cấp để rút vốn khi cần thiết. Mục tiêu cuối cùng của các nhà đầu tư là tối đa hoá lợi nhuận trong các khoản đầu tư của họ. Các nhà đầu tư cá nhân trong nước chủ yếu đầu tư ngắn hạn, mang nặng tâm lý phong trào, nhiều nhà đầu tư mới kém hiểu biết tham gia”. Đó chính là một trong những nguyên nhân tạo sự thăng trầm của thị trường chứng khoán Việt Nam trong thời gian qua.

Đặc điểm nhà đầu tư chứng khoán

    - Các đối tượng mà nhà đầu tư chứng khoán hướng đến là chứng khoán và các giao dịch liên quan đến chứng khoán

    - Hoạt động do nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán thực hiện có tính rủi ro, vì đối tượng mà họ hướng đến đã có tính chất rủi ro.

    - Có sự phân hoá nhất định về trình độ của nhà đầu tư và cùng với đó là xu hướng tác động của pháp luật đối với mỗi đối tượng nhà đầu tư. 

    - Quyền và nghĩa vụ của họ được phát sinh chính từ hoạt động đầu tư, loại chứng khoán mà họ nắm giữ và được pháp luật bảo vệ

    - Chịu sự điều chỉnh của pháp luật.

2. Khái niệm và các biện pháp pháp lý bảo vệ nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán.

Biện pháp pháp pháp lý nhằm bảo vệ nhà đầu tư chứng khoán là những quy định pháp luật liên quan đến những cách thức ban hành những quy định pháp luật, cách thanh tra, giám sát, xử lý vi phạm đối với các nhà đầu tư chứng khoán trên thị trường chứng khoán hiện nay. Các biện pháp pháp lý này đều được đưa ra dựa trên những tính chất về chủ thể thực hiện, tính chất của biện pháp và sự tác động của các biện pháp ấy hiện nay trên thị trường chứng khoán Việt Nam. 

2.1 Bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư chứng khoán thông qua hoạt động thanh tra giám sát.

Biện pháp thanh tra, giám sát có ý nghĩa vô cùng lớn trong việc bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư khi tham gia thị trường. Nhà đầu tư trong các quan hệ thiết lập trên thị trường với các chủ thể khác đều có khả năng phát sinh mâu thuẫn, tiềm ẩn rủi ro, do đó bên cạnh việc xác lập nghĩa vụ, điều kiện đối với từng chủ thể, từng hoạt động đảm bảo việc tuân thủ pháp luật của các chủ thể từ đó đảm bảo môi trường kinh doanh công bằng, hiệu quả, minh bạch, ngăn chặn những rủi ro dẫn đến rủi ro hệ thống, bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư. 

    Hoạt động thanh tra hướng đến những đối tượng tham gia trên thị trường chứng khoán, trong đó có nhà đầu tư chứng khoán. Phạm vi thanh tra rất rộng, bao gồm tất cả các hoạt động trên thị trường chứng khoán của Việt Nam hiện nay. 

    Tuy nhiên, vì nhiều lý do mà hoạt động thanh tra, giám sát dường như đang quá tải đối với Uỷ ban chứng khoán Nhà nước vì thiếu kinh nghiệm giám sát, lý do là thị trường chứng khoán còn khá mới mẻ ở nước ta nên công tác giám sát hiện nay là "vừa làm, vừa rút kinh nghiệm"; sự thiếu hụt của nhân sự làm việc trong Uỷ ban chứng khoán Nhà nước cũng là một vấn đề gây nên hậu quả không thể bao quát và nắm bắt được tình hình một cách nhanh chóng và hiệu quả. Uỷ ban chứng khoán Nhà nước phải thực hiện giám sát với phạm vi rất rộng như hoạt động của sở giao dịch chứng khoán, Trung tâm lưu ký chứng khoán, các tổ chức phụ trợ, giám sát toàn bộ hoạt động của thị trường,...Việc phát hiện những sai phạm trong hoạt động của các tổ chức cũng phải mất rất nhiều các bước, thời gian và các bên liên quan nên không thể tránh khỏi những sai phạm. 

2.2 Bảo vệ nhà đầu tư chứng khoán thông qua ban hành quy định chuẩn mực các nguyên tắc thị trường.

Ban hành các quy định, chuẩn mực và nguyên tắc của thị trường là một trong các biện pháp hành chính quan trọng được áp dụng vừa có ý nghĩa định hướng vừa tạo cơ sở thực hiện các biện pháp tác động khác. Trong những năm vừa qua, Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật điều chỉnh các quan hệ trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán, tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động của thị trường chứng khoán và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư. 

    Ví dụ, trong quan hệ giữa nhà đầu tư chứng khoán và các quy định về công bố thông tin trên thị trường chứng khoán đối với các công ty đại chúng, các tổ chức phát hành cổ phiếu, trái phiếu, các công ty chứng khoán, sở giao dịch chứng khoán,.... Công bố thông tin hoạt động là một trong những hoạt động về chứng khoán theo quy định của pháp luật, nhằm bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư chứng khoán, pháp luật đã xây dựng lên những nguyên tắc cơ bản, xác lập quyền và nghĩa vụ của các tổ chức đó đối với các nhà đầu tư trong hoạt động công bố thông tin trên thị trường, tránh những trường hợp công bố thông tin sai sự thật, tránh đi những sự giấu diếm về công ty phát hành chứng khoán để thu lợi nhuận bất chính; gây hoang mang cho các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán.

2.3 Bảo vệ nhà đầu tư chứng khoán thông qua biện pháp xử lý vi phạm.