1. Khái niệm nhà đầu tư chứng khoán cá nhân.

Ở những thị trường phát triển như châu Âu và Mỹ, nhà đầu tư cá nhân thường là những nhà đầu tư không chuyên. Họ mua bán chứng khoán,tài sản trên thị trường với quy mô nhỏ để sở hữu cá nhân. Quyết định mua bán thường chịu ảnh hưởng từ cảm xúc và không có tác động mạnh đến xu hướng của thị trường. Theo số liệu thống kê trên thị trường Mỹ, nhóm này chỉ sở hữu dưới 30% số lượng cổ phiếu và chỉ chiếm 10- 20% giao dịch.

Tuy nhiên, ở các thị trường đang phát triển hay cận biên, câu chuyện hoàn toàn khác. Như thị trường Trung Quốc, nhà đầu tư cá nhân chiếm 99.6% và 80% giao dịch trên thị trường.

Có thể hiểu nhà đầu tư cá nhân Là những người có vốn nhàn rỗi, thực hiện đầu tư trên tài khoản của mình để đạt được mục tiêu tài chính của bản thân. Nhà đầu tư cá nhân rất đông đảo trong công chúng, có khả năng cung ứng một khối lượng tiền tệ rất lớn. Họ thực hiện giao dịch đầu tư thông qua các công ty môi giới truyền thống hoặc trực tuyến.

2. Đặc điểm, quyền nghĩa vụ của nhà đầu tư chứng khoán cá nhân.

2.1 Đặc điểm

Các nhà đầu tư cá nhân là những người tham gia thị trường đầu tư không chuyên nghiệp và thường đầu tư số tiền nhỏ hơn các nhà đầu tư tổ chức.

Do các giao dịch nhỏ nên có thể phải trả phí và hoa hồng cao hơn cho bên môi giới.

Thị trường đầu tư cá nhân rất rộng lớn.

Họ thường đầu tư vào cổ phiếu của các công ty nhỏ vì mức giá thấp hơn, cho phép nhà đầu tư cá nhân mua nhiều chứng khoán khác nhau với số lượng cổ

phiếu thích hợp để đạt được danh mục đầu tư đa dạng.

2.2 Quyền của nhà đầu tư chứng khoán cá nhân

- Quyền thực hiện các giao dịch liên quan đến chứng khoán: Có thể hiểu nhà đầu tư được thực hiện các giao dịch liên quan đến chứng khoán như: mua, bán, tặng, cho, thừa kế, cầm cố nhưng phải theo quy định pháp luật. Thể hiện quyền tự do kinh doanh, quyền quyết định kinh doanh của mình. Pháp luật chứng khoán ghi nhận quyền tham gia giao dịch của nhà đầu tư chứng khoán, quyền này thể hiện khá đa dạng từ quy định về mua – bán chứng khoán quy định về trách nhiệm của công ty chứng khoán liên quan đến việc bảo vệ quyền tham gia giao dịch… Như vậy, theo pháp luật hiện hành không có giới hạn về việc nhà đầu tư tham gia trên thị trường chứng khoán khi họ có đủ năng lực pháp luật và năng lực hành vi.

- Quyền tiếp cận thông tin: Quyền tiếp cận thông tin có ý nghĩa quan trọng, không chỉ bảo vệ chính nhà đầu tư mà còn đảm bảo cho sự phát triển của thị trường chứng khoán: đảm bảo minh bạch hóa, phát triển một cách lành mạnh, ngăn ngừa các giao dịch nội gián hoặc vi phạm khác trên thị trường (khoản 2 Điều 5 Luật Chứng khoán năm 2019 “công bằng, công khai, minh bạch.”

Quyền và lợi ích của nhà đầu tư phát sinh từ việc nắm giữ chứng khoán. Quyền hưởng lợi tức phát sinh từ chứng khoán xuất phát từ việc chứng khoán có tính sinh lợi.

Quyền khác của nhà đầu tư:

- Hưởng lợi từ hoạt động đầu tư của quỹ đầu tư chứng khoán với tỉ lệ vốn góp .

- Hưởng các lợi ích tài sản được chia hợp pháp từ việc thanh lý tài sản, quỹ đầu tư chứng khoán.

- Yêu cầu công ty quản lý quỹ hoặc ngân hàng giám sát mua lại chứng chỉ quỹ mở.

- Khởi kiện nếu các tổ chức có liên quan vi phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

- Chuyển nhượng chứng chỉ quỹ theo quy định tại Điều lệ Quỹ đầu tư chứng khoán…

3. Phân loại nhà đầu tư chứng khoán cá nhân.

Nhà đầu tư nước ngoài: Cá nhân có quốc tịch nước ngoài, tổ chức thành lập theo pháp luật nước ngoài thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh tại Việt Nam.

Nhà đầu tư trong nước là cá nhân có quốc tịch Việt Nam, tổ chức kinh tế không có nhà đầu tư nước ngoài là thành viên hoặc cổ đông.

Nhà đầu tư chuyên nghiệp: Là các cá nhân đạt điều kiện nhất định bao gồm người có chứng chỉ hành nghề chứng khoán; cá nhân nắm giữ danh mục đầu tư ít nhất 2 tỷ đồng hoặc cá nhân có thu nhập chịu thuế ít nhất 1 tỷ đồng.

4. Vị trí pháp lý của nhà đầu tư chứng khoán cá nhân.

Luật Chứng khoán 2019 ra đời, nhà đầu tư chứng khoán được định nghĩa rõ ràng và cụ thể hơn, theo đó: “nhà đầu tư là tổ chức, cá nhân tham gia trên thị trường chứng khoán.” (khoản 16 Điều 4 Luật Chứng khoán năm 2019). Bên cạnh đó, nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp cũng được quy định rõ tại khoản 1 Điều 11 Luật Chứng khoán năm 2019. Các hoạt động do nhà đầu tư thực hiện xác lập vị trí của họ trên thị trường chứng khoán. Nói cách khác, vị trí pháp lý của nhà đầu tư cá nhân thể hiện qua mối quan hệ của thể này với chủ thế khác trên thị trường, bao gồm:

Quan hệ giữa nhà đầu tư với Sở giao dịch chứng khoán: Sở giao dịch chứng khoán đóng vai trò tổ chức và hỗ trợ thị trường với trách nhiệm đảm bảo cho giao dịch của nhà đầu tư được tiến hành một cách nhanh chóng, khách quan, đúng quy định. Bên cạnh đó, nhà đầu tư còn thể hiện vị thế gián tiếp thông qua hoạt động quản lý các chủ thể khác tham gia trên thì trường: tổ chức phát hành, tổ chức kinh doanh chứng khoán…

Quan hệ giữa nhà đầu tư và tổ chức phát hành: Ví dụ nhà đầu tư mua cổ phiếu đồn nghĩa với việc họ trở thành chủ sở hữu của công ty phát hành. Ngược lại, trường hợp chứng khoán trong giao dịch là trái phiếu thì quan hệ chủ nợ được hình thành.

Quan hệ giữa nhà đầu tư và tổ chức kinh doanh chứng khoán: Tổ chức kinh doanh chứng khoán hoạt động trong các lĩnh vực như môi giới, bảo lãnh phát hành, tư vấn đầu tư…(khoản 28 Điều 4 Luật Chứng khoán năm 2019). Đóng vai trò quan trọng trên thị trường và cả với nhà đầu tư: tư vấn cung cấp thông tin; hỗ trợ nhà đầu tư thực hiện giao dịch…Ở đây, nhà đầu tư với tư cách là khách hàng, tuy nhiên trong mối quan hệ này luôn tiềm ẩn nguy cơ xung đột lợi ích. Vì vậy, đòi hỏi phải có các quy định để hạn chế tối đa các hành vi của tổ chức kinh doanh chứng khoán có thể xâm phạm đến quyền, lợi ích của nhà đầu tư. Ngoài ra, các nhà đầu tư chứng khoán cũng quan hệ với nhau một cách trực tiếp hoặc gián tiếp để tạo nên sự bình đẳng, hòa hợp. Bên cạnh sự giám sát, quản lý của Nhà nước, các nhà đầu tư cần phải tự điều chỉnh để thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ hợp pháp của mình, đồng thời tránh những hành vi gian lận, thao túng… làm tổn hại đến lợi ích của các chủ thể khác và tổn hại đến thị trường chứng khoán.

5. Thực tiễn về nhà đầu tư cá nhân.

Từ năm 2019 đến nay, nhà đầu tư cá nhân đã gia tăng vai trò khi tỷ trọng giao dịch tăng trở lại đạt 86% vào cuối năm 2020 và 80% trong tháng 1/2021. Như vậy có thể nói vai trò của nhà đầu tư cá nhân trong sự phát triển của thị trường là vô cùng quan trọng. Bên cạnh đó khối lượng giao dịch trung bình theo tháng của nhà đầu tư cá nhân chỉ 5,400 triệu cổ phiếu (năm 2019). Tuy nhiên, sang năm 2020, khối lượng giao dịch trung bình mỗi tháng lên đến 11,700 triệu cổ phiếu - tăng hơn 2 lần, đặc biệt khi VN- Index tiếp cận đỉnh cũ 1,200 điểm thì khối lượng giao dịch đạt mức kỷ lục trên 20,000 triệu cổ phiếu mỗi tháng (tháng 12/2020 và tháng 1/2021).

Làn sóng nhà đầu tư cá nhân đã nổi lên trên toàn cầu kể từ khi Covid-19 thành đại dịch. Đến nay, làn sóng này vẫn duy trì trong bối cảnh virus corona bùng phát mạnh tại nhiều nước châu Á (Đài Loan, Hàn Quốc, Việt Nam…).Trên thị trường chứng khoán Việt Nam, lực lượng nhà đầu tư cá nhân chiếm khoảng 90% giá trị giao dịch và chỉ số VN-Index đã tăng 20% từ đầu năm đến nay – mức tăng mạnh hơn bất kỳ chỉ số chứng khoán chủ chốt nào khác trong khu vực.

Tại thị trường chứng khoán Việt Nam, 2020 cũng là năm gọi tên những nhà đầu tư F0 – nhóm nhà đầu tư cá nhân mới tham gia thị trường với “sức mạnh” đảo ngược tình thế. Thị trường ghi nhận quy mô tham gia của nhà đầu tư mới cao chưa từng thấy trong lịch sử. Tính đến cuối năm 2020, có hơn 2,77 triệu tài khoản giao dịch chứng khoán của nhà đầu tư trong và ngoài nước. Riêng số tài khoản trong nước chiếm gần 99%, với 2,74 triệu tài khoản (2,8% dân số Việt Nam), bao gồm 2,73 triệu tài khoản của nhà đầu tư cá nhân. Không những vậy, lũy kế cả năm 2020, có tới 393.659 tài khoản giao dịch chứng khoán của nhà đầu tư trong nước được mở mới, trong đó nhà đầu tư cá nhân chiếm tới 392.527 tài khoản (99,7%). Các nhà đầu tư F0 tuy gia nhập thị trường muộn nhưng lại là những người có tích luỹ tài sản. Tại Việt Nam, các nhà đầu tư F0 mới chính là thế hệ thừa hưởng sự phát triển kinh tế và các giá trị tài sản tích luỹ từ trước, nên tiềm lực khá bền vững.

Bên cạnh đó nhà đầu tư nước ngoài cũng đang tăng trưởng ổn định, tính đến cuối năm 2019, số lượng tài khoản nhà đầu tư nước ngoài đạt 33.850 tài khoản, đã đóng góp không nhỏ cho sự tăng trưởng của giá trị giao dịch. Trên Sở GDCK TP. Hồ Chí Minh (HOSE), NĐTNN lập kỷ lục mua ròng vào năm 2018 với trị giá 43.076 tỷ đồng, tương đương khoảng 1,9 tỷ USD và giá trị giao dịch của NĐTNN duy trì ổn định quanh mức 17,63% trên tổng giá trị giao dịch toàn thị trường. Ngoài ra, các đợt huy động vốn doanh nghiệp trên thị trường là khá lớn điển hình các vụ sang nhượng vốn rất thành công cho nhà đầu tư nước ngoài tại Sabeco, Vinamilk, Techcombank, Vinhomes... 8 Đứng trước tình hình dịch bệnh Covid – 19 diễn ra nghiêm trọng, các nhà đầu tư cánhân cũng được cả Chính phủ lẫn các công ty chứng khoán đã kịp thời vào cuộc, chung tay hỗ trợ như việc Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 14/2020/TT-BTC ngày 18/3/2020. Theo đó, giảm giá và miễn hoàn toàn phí đối với 15 loại dịch vụ chứng khoán. Đáng chú ý nhất là đối với nhà đầu tư, giảm 10% phí đối với dịch vụ giao dịch trên thị trường cơ sở, thị trường phái sinh; dịch vụ lưu ký chứng khoán. Giảm 15 - 20% đối với dịch vụ quản lý vị thế, quản lý tài sản ký quỹ trên thị trường chứng khoán phái sinh. Giảm 30 - 50% đối với dịch vụ quản lý niêm yết chứng quyền có bảo đảm; dịch vụ thực hiện quyền; dịch vụ chuyển khoản chứng khoán; dịch vụ đấu giá, chào bán cạnh tranh. Về phía các công ty chứng khoán, được sự hỗ trợ từ Nhà nước đã quyết định giảm phí giao dịch (phần mà công ty chứng khoán thu) và giảm lãi suất vay margin để chia sẻ khó khăn với các nhà đầu tư. Ví dụ như: Công ty Chứng khoán VPS đã triển khai chương trình miễn phí giao dịch phái sinh cho các nhà đầu tư kèm các chương trình trao thưởng hấp dẫn khác…