Các hành vi tham nhũng theo quy định của pháp luật hiện nay?

 Trong những năm gần đây, công cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, tạo được hiệu ứng tích cực trong xã hội. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy tham nhũng vẫn diễn biến ngày càng tinh vi, phức tạp, xuất hiện trong nhiều lĩnh vực và ở nhiều cấp độ khác nhau, đòi hỏi cần có những biện pháp nhận diện, ngăn chặn và xử lý một cách toàn diện, nghiêm minh.

1. Khái niệm và khung pháp lý nền tảng của phòng chống tham nhũng

1.1. Tham nhũng là gì? 

Khái niệm pháp lý về tham nhũng được định nghĩa rõ ràng tại Khoản 1, Điều 3 Luật Phòng, chống tham nhũng (PCTN) năm 2018. Theo đó, tham nhũng là “hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi”. Định nghĩa này là nền tảng để phân biệt tham nhũng với các tội phạm chức vụ khác. Định nghĩa pháp lý này yêu cầu hai yếu tố cấu thành đồng thời: thứ nhất, người thực hiện hành vi phải là người có chức vụ, quyền hạn (bao gồm cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan quân đội/công an, và những người được giao nhiệm vụ công vụ); thứ hai, hành vi lợi dụng chức vụ phải nhằm mục đích vụ lợi. Theo Khoản 7, Điều 3 Luật PCTN 2018, "vụ lợi" được giải thích là việc người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng chức vụ, quyền hạn nhằm đạt được lợi ích vật chất hoặc lợi ích phi vật chất không chính đáng.

1.2. Cơ sở pháp lý

Luật PCTN 2018, có hiệu lực từ ngày 01/7/2019, đã đưa ra những thay đổi căn bản so với Luật PCTN 2005, tạo cơ sở cho cuộc chiến chống tham nhũng toàn diện hơn:

Lần đầu tiên, Luật PCTN mở rộng phạm vi điều chỉnh, tăng cường kiểm soát và xử lý các hành vi tham nhũng sang cả khu vực ngoài Nhà nước.  

 Luật đã phát triển từ chế định "Minh bạch tài sản, thu nhập" (Luật 2005) thành chế định "Kiểm soát tài sản, thu nhập". Sự thay đổi này thể hiện sự chuyển hướng từ yêu cầu người kê khai tự công bố sang việc cơ quan chức năng chủ động xác minh, kiểm tra tính xác thực. Cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập (ví dụ: Thanh tra Chính phủ) được bổ sung thẩm quyền yêu cầu các tổ chức liên quan như ngân hàng, tổ chức tín dụng, cơ quan thuế, hải quan cung cấp thông tin để phục vụ cho việc xác minh tài sản, thu nhập. Điều này là cần thiết để làm rõ nguồn gốc tài sản tăng thêm bất thường và tăng hiệu quả của công tác phòng chống.  

 Nhóm đối tượng phải kê khai tài sản, thu nhập được mở rộng, bao gồm nhóm giữ chức vụ từ Giám đốc Sở và tương đương trở lên phải kê khai hằng năm, và nhóm công tác ở vị trí dễ phát sinh tiêu cực, tham nhũng.  

 Điều 8 Luật PCTN 2018 bổ sung nghiêm cấm các hành vi liên quan nhằm bảo vệ quy trình chống tham nhũng, bao gồm: Bao che hành vi tham nhũng; cản trở, can thiệp trái pháp luật vào việc phát hiện, xử lý tham nhũng.  

2. Các hành vi tham nhũng theo quy định của pháp luật hiện nay?

Điều 2 Luật PCTN 2018 quy định chi tiết 13 hành vi tham nhũng trong khu vực Nhà nước. Các hành vi này có thể được phân loại dựa trên động cơ và phương thức thực hiện.

2.1. Nhóm hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để tư lợi, chiếm đoạt tài sản

Đây là nhóm các hành vi tham nhũng nghiêm trọng nhất, thường bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo các tội danh tại Mục 1, Chương XXIII, Bộ luật Hình sự.

2.1.1. Tham ô tài sản (Điều 353 BLHS)

Tham ô tài sản là hành vi người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý. Yếu tố cốt lõi để phân biệt Tham ô với các tội chiếm đoạt khác là người phạm tội phải là người được giao trách nhiệm quản lý, giám sát tài sản đó (ví dụ: kế toán trưởng, thủ quỹ, giám đốc quỹ đầu tư). Hành vi này thể hiện sự bội tín đặc biệt nghiêm trọng đối với Nhà nước và tổ chức, cá nhân liên quan.

2.1.2. Nhận hối lộ (Điều 354 BLHS)

Nhận hối lộ là hành vi nhận hoặc sẽ nhận (hứa hẹn) tiền, tài sản, hoặc lợi ích khác để làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của người đưa hối lộ. Các hình thức nhận hối lộ rất đa dạng, bao gồm cả việc nhận lợi ích phi vật chất (ví dụ: hứa hẹn thăng chức, bảo vệ vị trí). Tội Nhận hối lộ thuộc nhóm tội phạm có hình phạt nghiêm khắc nhất, cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình. Đồng thời, mức phạt tiền bổ sung đối với tội danh này cũng được tăng cường (từ 30 triệu đồng đến 100 triệu đồng).  

2.1.3. Lạm dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tài sản (Điều 355 BLHS)

Hành vi này xảy ra khi người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng vị trí của mình để chiếm đoạt tài sản không do mình quản lý. Sự khác biệt pháp lý chi tiết so với Tham ô tài sản là ở vị trí của tài sản: người phạm tội lợi dụng uy tín hoặc quyền lực để gây sức ép, buộc người khác giao tài sản, nhưng bản thân họ không phải là người được giao quản lý tài sản đó.

2.2. Nhóm hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vụ lợi

Nhóm hành vi này nhằm mục đích vụ lợi (vật chất hoặc phi vật chất) nhưng không trực tiếp chiếm đoạt tài sản cụ thể.

2.2.1. Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ để vụ lợi (Điều 356 BLHS)

Người có chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi mà làm những việc trái với nhiệm vụ, gây thiệt hại nghiêm trọng đến lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Hành vi này thể hiện việc sử dụng đúng thẩm quyền nhưng sai mục đích (vì vụ lợi).

2.2.2. Lạm quyền trong khi thi hành công vụ để vụ lợi (Điều 357 BLHS)

Đây là hành vi người có chức vụ, quyền hạn vượt quá quyền hạn của mình hoặc không có quyền hạn nhưng vẫn cố ý thực hiện hành vi, gây thiệt hại và vì mục đích vụ lợi. Sự khác biệt rõ ràng là Lợi dụng là thực hiện sai mục đích trong thẩm quyền, còn Lạm quyền là thực hiện ngoài thẩm quyền.

2.2.3. Sử dụng trái phép tài sản công vì vụ lợi (Điều 358 BLHS)

Đây là hành vi người có chức vụ, quyền hạn vì mục đích vụ lợi mà sử dụng tài sản công (bao gồm phương tiện, cơ sở vật chất, ngân sách...) trái với quy định, gây thiệt hại hoặc tiềm ẩn nguy cơ gây thiệt hại cho Nhà nước và tổ chức. Hành vi này thể hiện sự lạm dụng nguồn lực công vì lợi ích cá nhân, gia đình hoặc phe nhóm.  

2.2.4. Giả mạo trong công tác vì vụ lợi (Điều 359 BLHS)

Hành vi này bao gồm việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để sửa chữa, làm sai lệch nội dung tài liệu, hồ sơ, lập khống giấy tờ hoặc ký duyệt giấy tờ không hợp pháp nhằm mục đích vụ lợi cá nhân.

2.2.5. Không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc không đầy đủ nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi

Hành vi này bao gồm việc người có chức vụ, quyền hạn cố ý không thực hiện, thực hiện sai hoặc thiếu sót trong công tác, chỉ nhằm mục đích vụ lợi cá nhân. Đây có thể là hành vi thụ động (như cố tình trì hoãn giải quyết hồ sơ) hoặc hành vi sai sót nhằm tạo điều kiện cho bên thứ ba trục lợi, và sau đó nhận lại lợi ích vật chất hoặc phi vật chất. Hành vi này thường bị xử lý kỷ luật hoặc hành chính, trừ khi cấu thành tội phạm hình sự khác.  

2.2.6. Nhũng nhiễu vì vụ lợi 

Hành vi nhũng nhiễu là việc đòi hỏi, gây khó khăn, phiền hà ngoài quy định đối với tổ chức, cá nhân khi giải quyết công việc. Đây là hình thức tham nhũng vặt phổ biến, gây bức xúc xã hội và xói mòn niềm tin. Mặc dù khó xử lý hình sự (thường bị xử lý bằng kỷ luật hoặc hành chính), việc Luật PCTN 2018 đưa hành vi này vào danh sách tham nhũng cho thấy nỗ lực của Nhà nước nhằm loại bỏ các rào cản hành chính vì vụ lợi, vốn là cửa ngõ dẫn đến các hành vi tham nhũng nghiêm trọng hơn.

2.3. Nhóm hành vi can thiệp, cản trở nhằm vụ lợi và các hành vi khác

2.3.1. Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi (Điều 363 BLHS)

Hành vi này sử dụng uy tín, vị trí công tác của mình để gây áp lực, tác động đến quyết định của người khác (có thẩm quyền) nhằm thu lợi cá nhân, gia đình hoặc tổ chức.

2.3.2. Gây thiệt hại tài sản Nhà nước, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp vì vụ lợi (Hành vi 12/13)

Hành vi này xảy ra khi người có chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi mà thực hiện hành vi gây ra thiệt hại vật chất cụ thể, nghiêm trọng cho tài sản Nhà nước, cơ quan, tổ chức, hoặc doanh nghiệp. Hành vi này khác với tham ô (chiếm đoạt trực tiếp) ở chỗ thiệt hại là hậu quả của quyết định sai trái, nhưng động cơ cốt lõi vẫn là trục lợi.  

2.3.3. Cản trở, can thiệp trái pháp luật vào hoạt động của các cơ quan chức năng nhằm vụ lợi (Hành vi 13/13)

Đây là hành vi can thiệp vào hoạt động kiểm tra, thanh tra, kiểm soát, hoặc giải quyết khiếu nại, tố cáo nhằm bảo vệ lợi ích cá nhân hoặc che giấu sai phạm. Đây là một hành vi mới được đặc biệt nghiêm cấm trong Luật 2018 nhằm bảo vệ sự liêm chính của các quy trình tố tụng và xử lý vi phạm.

2.3.4. Đưa hối lộ, môi giới hối lộ để giải quyết công việc vì vụ lợi (Điều 364, 365 BLHS)

Mặc dù Đưa hối lộ và Môi giới hối lộ không phải là tội phạm chức vụ (tội phạm do người có chức vụ thực hiện), Luật PCTN vẫn liệt kê chúng là hành vi tham nhũng nhằm khẳng định tính chất phức tạp của tham nhũng như một tệ nạn xã hội đòi hỏi sự phòng chống từ cả hai phía (người nhận và người đưa).

3. Kết luận

Pháp luật Việt Nam, đặc biệt là Luật PCTN 2018, đã thiết lập một khung pháp lý vững chắc và toàn diện để nhận diện và xử lý các hành vi tham nhũng. Điểm mấu chốt là việc mở rộng khái niệm "tham nhũng" bao gồm cả lợi ích phi vật chất không chính đáng, và chuyển trọng tâm từ "minh bạch" sang "kiểm soát" tài sản, cho thấy sự chuyển dịch chiến lược sang việc ngăn chặn tham nhũng quyền lực và tài sản bất minh. Mặc dù còn tồn tại những thách thức trong việc bảo vệ người tố cáo và xử lý ranh giới pháp lý giữa các loại tội phạm, hệ thống pháp luật hiện hành đã trang bị các chế tài hình sự nghiêm khắc nhất, bao gồm cả việc không áp dụng thời hiệu truy cứu hình sự đối với tội phạm tham nhũng đặc biệt nghiêm trọng, nhằm đảm bảo tính răn đe và sự liêm chính của bộ máy nhà nước.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!