Các trường hợp xem xét miễn hình phạt với người phạm tội tham nhũng

Tham nhũng là một thách thức dai dẳng, gây xói mòn niềm tin công chúng và cản trở sự phát triển bền vững của quốc gia. Trước thực trạng này, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã kiên trì áp dụng chính sách xử lý nghiêm minh kết hợp với chính sách khoan hồng có điều kiện. Văn bản pháp lý then chốt cụ thể hóa đường lối này chính là Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP (NQ 03/2020) của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao có hiệu lực từ ngày 15/02/2021.   

1. Cơ sở pháp lý, khái niệm cơ bản về chính sách khoan hồng có điều kiện

1.1. Khái niệm miễn hình phạt và sự khác biệt với miễn trách nhiệm hình sự

Việc áp dụng chính sách khoan hồng đặc biệt đối với tội phạm tham nhũng đòi hỏi sự phân biệt rõ ràng giữa các biện pháp pháp lý trong tố tụng hình sự. Miễn trách nhiệm hình sự (MTNHS) và miễn hình phạt (MHP) là hai khái niệm cơ bản nhưng có bản chất và hệ quả pháp lý khác nhau.

Miễn Trách nhiệm Hình sự (MTNHS) được quy định tại Điều 29 Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015 sửa đổi, bổ sung 2017/2025. Về bản chất, miễn trách nhiệm hình sự là việc miễn trừ hoàn toàn trách nhiệm pháp lý, trong một số trường hợp, người phạm tội được coi như không phạm tội vì hành vi hoặc người phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội nữa. Các căn cứ để được miễn trách nhiệm hình sự bao gồm việc chuyển biến của tình hình (làm cho hành vi không còn nguy hiểm), hoặc khi có quyết định đại xá. Đặc biệt, người phạm tội có thể được xem xét miễn TNHS nếu tự thú, khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc điều tra và hạn chế hậu quả, nhưng điều kiện then chốt là hành vi này phải xảy ra trước khi hành vi phạm tội bị phát giác. Thẩm quyền quyết định miễn trách nhiệm hình sự có thể thuộc về Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án, tùy thuộc vào giai đoạn tố tụng.  

Ngược lại, miễn hình phạt (MHP) được quy định tại Điều 59 BLHS 2015 Bộ luật hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017/2025. Bản chất của MHP là người phạm tội đã thỏa mãn các yếu tố cấu thành tội phạm và phải chịu trách nhiệm hình sự (TNHS). Tuy nhiên, Tòa án, trên cơ sở các điều kiện luật định và đánh giá toàn diện, nhận thấy rằng việc áp dụng biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước (hình phạt) là không cần thiết. Mục tiêu của việc miễn hình phạt vẫn nhằm đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, cũng như công tác giáo dục, cải tạo người phạm tội. Miễn hình phạt là quyết định chỉ thuộc về Tòa án tại giai đoạn xét xử.  

1.2. Nguồn gốc của chính sách khoan hồng đặc biệt 

Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP (NQ 03/2020) của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, có hiệu lực từ ngày 15/02/2021 là văn bản pháp lý quan trọng hướng dẫn áp dụng một số quy định của BLHS trong xét xử tội phạm tham nhũng và tội phạm khác về chức vụ.  

Bối cảnh chính trị - pháp lý của NQ 03/2020 là nhằm cụ thể hóa đường lối xử lý, chính sách khoan hồng đặc biệt của Đảng và Nhà nước đối với nhóm tội phạm này. Mục tiêu chiến lược của chính sách này không chỉ là trừng trị nghiêm khắc đối với người chủ mưu, cầm đầu, mà còn tạo cơ hội cho những người phạm tội không vì động cơ vụ lợi, hoặc những người thực sự ăn năn hối cải, tích cực hợp tác với cơ quan điều tra. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc khuyến khích người phạm tội chủ động khai báo và quan trọng nhất là tích cực thu hồi tối đa tài sản nhà nước bị thất thoát.  

1.3. Điều kiện tiền đề chung để xem xét miễn hình phạt cho tội phạm tham nhũng

Miễn hình phạt đối với tội phạm tham nhũng là một chính sách khoan hồng đặc biệt và được áp dụng có chọn lọc, chặt chẽ. Theo Khoản 3 Điều 5 NQ 03/2020/NQ-HĐTP việc xem xét áp dụng miễn hình phạt chỉ khả thi nếu người phạm tội thỏa mãn một trong hai điều kiện tiên quyết sau đây: Một là, người phạm tội có ít nhất 02 tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại khoản 1 Điều 51 của BLHS 2015; Hai là, người phạm tội lần đầu là người giúp sức trong vụ án đồng phạm nhưng có vai trò không đáng kể. Đây là một cơ chế pháp lý quan trọng. Thông thường, tình tiết giảm nhẹ (TTGN) là căn cứ để Tòa án giảm nhẹ hình phạt (Điều 51 BLHS). Tuy nhiên, trong bối cảnh của NQ 03/2020/NQ-HĐTP, việc có ít nhất hai tình tiết giảm nhẹ đã được nâng tầm trở thành một điều kiện pháp lý bắt buộc để Tòa án được phép xem xét áp dụng chính sách Miễn hình phạt (Điều 59 BLHS). Điều này thể hiện tính chất có điều kiện và sự chọn lọc rất cao của chính sách khoan hồng đặc biệt này.  

2. Sự khác biệt giữa miễn hình phạt và các biện pháp giảm nhẹ

2.1. Phân định miễn hình phạt và tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm Hình sự

Miễn hình phạt và tình tiết giảm nhẹ (TTGN) là hai biện pháp pháp lý khác nhau về mức độ ưu đãi. TTGN chỉ làm thay đổi mức độ nghiêm trọng của TNHS, dẫn đến giảm mức hình phạt áp dụng cho người phạm tội. Trong khi đó, MHP là sự loại bỏ hoàn toàn hình phạt. Về bản chất, MHP là sự ưu đãi pháp lý cao hơn hẳn so với việc chỉ được áp dụng TTGN.  

Hệ quả pháp lý sau cùng cũng có sự khác biệt rõ rệt so với MTNHS. Người được miễn hình phạt vẫn bị kết án, tức là vẫn mang tư cách là người phạm tội và có án tích (trừ khi được xóa án tích theo quy định của pháp luật). Ngược lại, người được MTNHS không bị coi là có tội và không có án tích.  

2.2. Miễn hình phạt và hình phạt cảnh cáo

Trong hệ thống hình phạt của Việt Nam, hình phạt Cảnh cáo là hình phạt nhẹ nhất. Miễn hình phạt, về lý thuyết, là không áp dụng hình phạt. Trong thực tế xét xử, ranh giới giữa hai biện pháp này đôi khi khó xác định.  

Sự lựa chọn giữa tuyên phạt Cảnh cáo hay Miễn Hình Phạt phản ánh đánh giá của Tòa án về mức độ còn lại của sự nguy hiểm cho xã hội của hành vi hoặc người phạm tội, cũng như nhu cầu giáo dục, răn đe. Tòa án cần cân nhắc kỹ lưỡng liệu việc tuyên Cảnh cáo có còn mang tính răn đe, giáo dục và cần thiết để đạt mục đích đấu tranh phòng, chống tội phạm hay không, hay MHP là đủ để đạt được mục đích này mà vẫn đảm bảo tính nhân đạo của pháp luật. Dưới đây là bảng phân biệt ba biện pháp khoan hồng trong tố tụng hình sự:

3. Các trường hợp xem xét miễn hình phạt đối với người phạm tội tham nhũng

Theo Khoản 3 Điều 5 Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP, Tòa án xem xét áp dụng chính sách Miễn Hình Phạt (MHP) đối với người phạm tội tham nhũng và chức vụ (đã thỏa mãn điều kiện tiên quyết về 02 tình tiết giảm nhẹ hoặc vai trò không đáng kể) nếu họ thuộc một trong bốn trường hợp sau :  

3.1. Trường hợp 1: Người phạm tội không vì động cơ vụ lợi

Điều kiện tiên quyết của trường hợp này là động cơ hành vi phải là "chỉ vì muốn đổi mới, dám đột phá vì sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội và bảo vệ Tổ quốc". Tức là, hành vi phạm tội phải được chứng minh rõ ràng không xuất phát từ bất kỳ lợi ích cá nhân, vật chất hay tinh thần nào khác ngoài mục đích chung.  

Đây là trường hợp yêu cầu chứng minh động cơ chủ quan phức tạp nhất. Các cơ quan tố tụng cần xem xét kỹ lưỡng hồ sơ cá nhân và các quyết định quản lý để khẳng định tính vô tư của hành vi. Trong thực tế, vướng mắc thường phát sinh khi ranh giới giữa sự "đột phá" vì lợi ích chung và "sai phạm do thiếu trách nhiệm" hoặc hành vi vô tình tạo điều kiện cho người khác trục lợi trở nên mờ nhạt.  

3.2. Trường hợp 2: Người phạm tội có quan hệ lệ thuộc

Trường hợp này tập trung vào những cá nhân có vai trò bị động trong chuỗi hành vi phạm tội. Quan hệ lệ thuộc được định nghĩa bao gồm cấp dưới đối với cấp trên, người làm công hưởng lương, hoặc người chấp hành nhiệm vụ theo chỉ đạo.  

Để được xem xét MHP, người phạm tội thuộc diện này cần đáp ứng thêm các điều kiện bổ sung nghiêm ngặt: Phải chứng minh rằng người này không ý thức đầy đủ về hành vi phạm tội của mình, không vì động cơ vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác, và không được hưởng lợi từ hành vi phạm tội. Ngoài ra, người này đã chủ động khai báo trước khi bị phát giác, tích cực hợp tác với cơ quan có thẩm quyền. Chính sách này nhằm tập trung sự khoan hồng cho những người bị ép buộc hoặc bị động, đồng thời giảm nguy cơ hình sự hóa các cá nhân chỉ đơn thuần chấp hành mệnh lệnh mà không có ý đồ trục lợi cá nhân.  

3.3. Trường hợp 3: Người phạm tội chủ động khai báo trước khi bị phát giác

Đây là trường hợp áp dụng đối với người phạm tội đã thực hiện hành vi tự thú hoặc chủ động tố giác tội phạm trước khi cơ quan chức năng phát hiện. Hành vi này phải đi kèm với sự tích cực hợp tác với cơ quan có thẩm quyền, góp phần có hiệu quả vào việc điều tra, xử lý tội phạm. Điều kiện tiên quyết, mang tính tuyệt đối đối với trường hợp này, là yêu cầu về hoàn trả tài sản và khắc phục hậu quả. Cụ thể, người phạm tội phải chủ động nộp lại toàn bộ tài sản chiếm đoạt, đã khắc phục toàn bộ hậu quả và đã bồi thường toàn bộ thiệt hại do mình gây ra. Yêu cầu "toàn bộ" ở đây đặt ra một tiêu chuẩn cao hơn rất nhiều so với các tình tiết giảm nhẹ thông thường, khẳng định sự ưu tiên thu hồi tài sản tối đa.  

3.4. Trường hợp 4: Người phạm tội thành khẩn và khắc phục hậu quả nghiêm túc sau khi bị phát hiện

Trường hợp này được xem xét đối với những người phạm tội có thái độ ăn năn, hối cải sau khi hành vi phạm tội đã bị phát hiện. Yêu cầu người phạm tội phải thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải. Tương tự trường hợp 4.3, điều kiện tuyệt đối để được xem xét miễn hình phạt là phải chủ động nộp lại toàn bộ tài sản chiếm đoạt, đã khắc phục toàn bộ hậu quả và đã bồi thường toàn bộ thiệt hại do mình gây ra. Mặc dù hành vi khai báo diễn ra sau khi bị phát hiện, tức là có mức độ ưu tiên thấp hơn so với tự thú, NQ 03 vẫn cho phép xem xét MHP nếu đáp ứng điều kiện tiên quyết về hoàn trả tài sản 100%. Điều này thể hiện sự khuyến khích chiến lược đối với người phạm tội hợp tác sau khi vụ án đã khởi tố nhằm tối đa hóa việc thu hồi tài sản công. Dưới đây là bảng tóm tắt chi tiết các trường hợp miễn hình phạt theo Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP: 

4. Vai trò của việc khắc phục hậu quả và hệ thống phân cấp khoan hồng

4.1. Hành vi khắc phục hậu quả

Trong bối cảnh xử lý tội phạm tham nhũng, khái niệm "khắc phục toàn bộ hậu quả" chủ yếu được đồng nhất với việc hoàn trả đầy đủ tài sản đã chiếm đoạt hoặc nhận hối lộ. Khoản 3 Điều 5 NQ 03/2020/NQ-HĐTP đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu "chủ động nộp lại toàn bộ tài sản chiếm đoạt". Vai trò của việc nộp lại tài sản là tuyệt đối. Đây không chỉ được xem là một tình tiết giảm nhẹ thông thường mà là một điều kiện định lượng bắt buộc đối với các Trường hợp 4.3 và 4.4 của chính sách miễn hình phạt. Nếu người phạm tội không thể hoàn trả 100% tài sản đã chiếm đoạt hoặc nhận hối lộ, họ sẽ không đủ điều kiện pháp lý để được Tòa án xem xét miễn hình phạt.

4.2. Hệ thống phân cấp khoan hồng và câu hỏi về hoàn trả không đầy đủ

Dựa trên yêu cầu nghiêm ngặt "toàn bộ" trong NQ 03/2020, câu trả lời trực tiếp cho việc liệu người phạm tội tham nhũng có thể được miễn hình phạt nếu chưa nộp lại đủ tài sản đã chiếm đoạt hay không là KHÔNG. Nếu việc khắc phục hậu quả chưa đạt mức tuyệt đối (100%), người phạm tội chỉ có thể nhận được mức khoan hồng thấp hơn, không phải là Miễn Hình Phạt. Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP đã thiết lập một hệ thống phân cấp khoan hồng rõ ràng, gắn liền với mức độ hoàn trả tài sản:

• Mức cao nhất (Miễn hình phạt): Đòi hỏi hoàn trả 100% tài sản chiếm đoạt và khắc phục toàn bộ hậu quả.  
• Mức trung gian (Giảm khung hình phạt): Áp dụng riêng cho tội Tham ô tài sản (Điều 353) và tội Nhận hối lộ (Điều 354). Nếu người phạm tội chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư (3/4) tài sản tham ô, nhận hối lộ và hợp tác tích cực hoặc lập công lớn, họ sẽ được hưởng mức phạt không phải là mức cao nhất của khung hình phạt mà họ bị truy tố, xét xử. Trong trường hợp này, người phạm tội vẫn phải chịu hình phạt tù, nhưng được giảm mức độ nghiêm khắc.  
• Mức thấp hơn (Tình tiết giảm nhẹ): Hoàn trả dưới 3/4 tài sản chỉ được coi là một tình tiết giảm nhẹ thông thường, được xem xét khi quyết định hình phạt.  

5. Các vấn đề thực tiễn và vướng mắc trong áp dụng

5.1. Vướng mắc về định nghĩa: Chứng minh "Không vì động cơ vụ lợi"

Việc áp dụng chính sách khoan hồng cho Trường hợp 1 (Động cơ không vụ lợi) là một thách thức lớn trong thực tiễn tư pháp. Để chứng minh được người phạm tội hành động "chỉ vì sự nghiệp chung" và không vì lợi ích cá nhân, cơ quan tố tụng phải căn cứ vào hồ sơ vụ án, chứng cứ vật chất (ví dụ, không có sự tăng thêm tài sản cá nhân) và lời khai.  

Sự đánh giá chủ quan về động cơ là một trong những điểm gây vướng mắc, dẫn đến sự tồn tại của "những luồng quan điểm khác nhau" giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. Sự thiếu đồng nhất trong đánh giá này có thể làm giảm tính minh bạch và tính dự đoán của chính sách, gây khó khăn cho việc áp dụng thống nhất trên toàn quốc.  

5.2. Phạm vi tội danh được áp dụng theo Nghị quyết 03/2020

Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP được ban hành để hướng dẫn áp dụng quy định BLHS trong xét xử tội phạm tham nhũng và tội phạm khác về chức vụ. Phạm vi chính của NQ 03/2020 bao gồm các tội danh tham nhũng như Tội tham ô tài sản (Điều 353), Tội nhận hối lộ (Điều 354). Đồng thời, các tội phạm khác về chức vụ như Tội Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản (Điều 355), Tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 360), v.v., cũng nằm trong phạm vi điều chỉnh của Nghị quyết này. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng quy định về mức khoan hồng trung gian (giảm khung hình phạt) khi nộp lại 3/4 tài sản chỉ áp dụng riêng cho Tội tham ô tài sản và Tội nhận hối lộ. Dưới đây là bảng so sánh hệ quả pháp lý của miễn hình phạt và tình tiết giảm nhẹ:

6. Đánh giá tác động chiến lược và sự hài hòa giữa khoan hồng và nguyên tắc xử lý nghiêm minh

6.1. Tác động tích cực của chính sách Khoan hồng

Chính sách khoan hồng có điều kiện theo Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP mang lại nhiều tác động chiến lược tích cực cho công tác phòng, chống tham nhũng, đặc biệt là trong việc tối đa hóa thu hồi tài sản công. Thứ nhất, chính sách này được xem là một công cụ pháp lý hữu hiệu để khuyến khích người phạm tội "đánh đổi" sự hợp tác và hoàn trả tài sản để nhận lấy sự khoan hồng, đáp ứng yêu cầu thu hồi tài sản công bị thất thoát. Thứ hai, việc khuyến khích người phạm tội có chức vụ tự thú sớm, khai báo thành khẩn giúp cơ quan điều tra dễ dàng mở rộng, làm rõ vụ án, và đấu tranh hiệu quả hơn với những người chủ mưu, cầm đầu, qua đó nâng cao hiệu quả tố tụng.  

6.2. Thách thức trong việc áp dụng và đảm bảo tính công bằng

Mặc dù mang lại lợi ích chiến lược, việc áp dụng chính sách khoan hồng đặc biệt vẫn đối diện với những thách thức đáng kể. Thách thức lớn nhất là việc đảm bảo tính đồng nhất và công bằng trong quá trình áp dụng. Như đã đề cập, sự tồn tại của những "luồng quan điểm khác nhau" giữa các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc diễn giải các điều kiện mang tính định tính (như động cơ không vụ lợi hay mức độ lệ thuộc) là một vướng mắc hiện hữu. Sự thiếu rõ ràng trong tiêu chí định tính có thể dẫn đến việc áp dụng không nhất quán giữa các địa phương hoặc giữa các vụ án tương tự. Bên cạnh đó, chính sách MHP, dù ưu tiên thu hồi tài sản, cần phải được cân bằng cẩn trọng với nguyên tắc răn đe chung. Nếu MHP được áp dụng quá dễ dãi hoặc không đủ thuyết phục về mặt công lý, có thể tạo tiền lệ xấu và khiến công chúng nghi ngờ về tính nghiêm minh của pháp luật trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng.

7. Kết luận

Chính sách khoan hồng đặc biệt thông qua miễn hình phạt đối với tội phạm tham nhũng được hướng dẫn cụ thể tại Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP là một công cụ pháp lý phức tạp nhưng có tính chiến lược cao. Bài viết đã phân tích rõ ràng bốn trường hợp cụ thể được xem xét miễn hình phạt với người phạm tội tham nhũng, đồng thời chỉ ra yêu cầu tuyệt đối, mang tính định lượng là việc hoàn trả toàn bộ tài sản chiếm đoạt và khắc phục hậu quả một cách nghiêm túc. Chính sách này là cầu nối giữa nguyên tắc xử lý nghiêm minh đối với các hành vi xâm phạm tài sản công và chính sách nhân đạo của Nhà nước, nhằm đạt được mục tiêu kép: răn đe kẻ chủ mưu và tối đa hóa việc thu hồi tài sản bị thất thoát. Tuy nhiên, để chính sách phát huy hiệu quả tối đa và đảm bảo tính công bằng, các cơ quan tiến hành tố tụng cần khắc phục triệt để những vướng mắc trong việc diễn giải các tiêu chí định tính, đảm bảo sự thống nhất và minh bạch trong áp dụng pháp luật.

Trên đây là những tư vấn của chúng tôi về vấn đề của bạn. Cảm ơn bạn đã tin tưởng và lựa chọn công ty chúng tôi.

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật hình sự - Công ty luật Minh Khuê