1. Câu ca dao tục ngữ về lời ăn tiếng nói xuất phát từ đâu
Văn hóa dân gian Việt Nam còn lưu giữ nhiều tục ngữ về lời ăn tiếng nói. Nó xuất phát từ một kinh nghiệm sống rằng, lời nói rất quan trọng, có thể ảnh hưởng xấu hoặc tốt tới người khác và từ đó tác động tới người nói. Vì vậy tục ngữ mới khuyên rằng “học ăn, học nói, học gói, học mở”, học ăn là việc liên quan tới sự sinh tồn xếp thứ nhất, việc quan trọng thứ hai là học nói, nói lên tầm quan trong của việc ăn nói trong cuộc sống.
Qua việc tìm hiểu tục ngữ và tập trung lên các tục ngữ liên quan tới lời ăn tiếng nói, một mặt thấy được sự ảnh hưởng của nhiều nền văn hóa hóa vào tục ngữ Việt Nam cũng như văn hóa người Việt nói chung, mặt khác cũng phản ánh sự tiếp thu đầy khoan dung và khôn ngoan của người Việt. Kết quả là để lại cho thế hệ sau một kho tàng văn hóa hết sức phong phú và giá trị.
2. Những câu tục ngữ về lời ăn tiếng nói
- Lời nói, gói vàng
Lời nói gắn liền với mỗi con người, mỗi lời nói ra đều vô cùng quý giá vì nó bộc lộ con người chúng ta. Đồng thời khi nói lời gì cũng cần cẩn thận, suy xét sao cho lời nói ra có giá trị.
- Có đi có lại mới toại lòng nhau
"Có đi có lại mới toại lòng nhau” nghĩa là hai bên đồng đều, không ai hơn ai. Người ta thăm hỏi, giúp đỡ, làm điều tốt cho mình thì bản thân mình cũng phải đáp lại một cách tử tế, chu đáo,..có như thế mối quan hệ mới giữ được sự bền chặt.
- Kính lão đắc thọ
Đây là câu tục ngữ khuyên chúng ta phải biết kính trọng người cao tuổi. Cụ thể theo nghĩa của từng từ, “kính lão” là kính trọng người già; còn “đắc thọ” là nhận lại được tuổi cao, sống lâu.
- Ăn gian, nói dối.
Chỉ những kẻ gian manh, dối trá, dùng lời nói để lấp liếm, che đậy cho sự thiếu trung thực của bản thân. Ở đời, phàm những kẻ "ăn gian, nói dối" đều không được yêu thích và tin tưởng.
- Ăn không, nói có.
Câu này ám chỉ người hay dựng chuyện, đặt điều, vu khống cho người khác. Những người như vậy thường không được tín nhiệm và luôn bị nghi ngờ.
- Ăn đằng sóng, nói đằng gió.
Câu này ý nói những kẻ chuyên bịa đặt, dối trá, lời nói bất nhất. Cũng giống như hai kiểu người trên, người như vậy cũng không được người khác tin cậy.
- Ăn có nhai, nói có nghĩ.
Trong ăn uống cần phải nhai thật kỹ trước khi nuốt, lời nói cũng vậy trước khi nói ra hãy suy xét thật thấu đáo, uốn lưỡi bảy lần.
- Ăn bớt bát, nói bớt lời.
Ăn nhiều thì dễ ăn phải đồ ôi thiu dẫn đến bội thực, trúng thực, ăn no quá thì cũng no hơi, đầy bụng… Cũng vậy nói nhiều dễ nói sai, nói quấy, gây xích mích, hiểu lầm. Bớt ăn, bớt nói để bớt sinh chuyện.
- Ăn ngay nói thật, mọi tật mọi lành.
Sống ngay thẳng, trung thực, không nói lời dối gian, xuyên tạc, nghĩ sao nói vậy thì không e sợ bị phát giác.
Ăn mặn nói ngay, hơn ăn chay nói dối.
Ăn chay (còn chỉ người tu hành) thì rất tốt, nhưng ăn chay niệm Phật mà nói lời sai lệch, dối trá thì thà ăn mặn mà sống ngay thẳng còn hơn.
- Lời chào cao hơn mâm cỗ.
Câu nói này đề cao phép lịch sự, thái độ trong giao tiếp giữa con người với nhau. Một thái độ tốt còn giá trị hơn mâm cỗ đầy, tương tự câu “của cho không bằng cách cho”.
- Lưỡi sắc hơn gươm.
Một lời nói cay nghiệt còn mang tính sát thương dữ dội hơn cả giáo gươm đâm vào da thịt con người. Vậy nên, sự tổn thương mà lời nói gây ra tuy vô hình nhưng lại vô cùng sắc bén.
- Lưỡi không xương, trăm đường lắt léo.
Câu này chỉ người dối trá, điêu ngoa, lật lọng, không trung thực. Vì chiếc lưỡi không có xương nên uốn éo đủ đường, kiểu nào cũng có thể lấp liếm được.
- Một lời nói dối, sám hối bảy ngày.
Chúng ta không nên nói dối, khi sự việc bại lộ sẽ vô cùng hối hận. Khuyên rằng, lời thật thà ngay từ đầu luôn tốt nhất, trong tâm được thanh thản, không lo lắng bị phát giác và cũng không lo sợ mất đi lòng tin của mọi người.
- Một câu nhịn bằng chín câu lành.
Hơn thua nhau chẳng ích lợi gì chỉ làm mọi chuyện thêm tồi tệ hơn. Nhịn một câu không mất mát mà sẽ giúp câu chuyện bớt đi sự căng thẳng. Đây là triết lý sống khôn ngoan.
- Một người nói ngang, ba làng không nói lại.
Câu này chỉ người cãi cùn, mọi lý lẽ họ đưa ra đều vô căn cứ, tốt nhất không nên đôi co với họ vì họ sẽ chẳng bao giờ chịu thua và chịu thừa nhận vấn đề.
- Nói có sách, mách có chứng.
Điều nói ra là đúng sự thật, có dẫn chứng rõ ràng và hoàn toàn có thể kiểm chứng được.
3. Những câu ca dao về lời ăn tiếng nói
Khôn ngoan, chẳng lọ nói nhiều,
Người khôn, nói một vài điều cũng khôn.
Người xưa quan niệm, nói nhiều chưa chắc là người có hiểu biết mà đôi khi là do “thùng rỗng kêu to”
Chuông kêu thử tiếng, người ngoan thử lời.
Năng lực giao tiếp được người Việt Nam xem là tiêu chuẩn hàng đầu để đánh giá con người qua câu ca dao trên.
Sảy chân, gượng lại còn vừa,
Sảy miệng, biết nói làm sao bây giờ.
Câu ca dao muốn nói chúng ta nên cẩn thận trong lời ăn tiếng nói, một khi vạ miệng thì rút lại không được nữa
Chim ngu ăn mận ăn me
Người ngu ăn nói chua lè mắm tôm
Câu thơ ý muốn châm biếm những người ăn nói không lịch sự, tế nhị
Hoa thơm ai chẳng nâng niu
Người khôn ai chẳng kính yêu mọi bề
Hai câu ca dao với ý nghĩa là hoa thơm thì được nhiều người yêu thích, giống với hình ảnh con người nói năng dịu dàng, lịch sự sẽ được nhìu người yêu mến.
Một thương tóc bỏ đuôi gà
Hai thương ăn nói mặn mà, có duyên
Đây là 2 câu ca dao nói về tầm quan trọng của lời nói khi giao tiếp của người con gái, đầu tiên quan trọng nhất là tóc đuôi gà và thứ hai là ăn nói
Chim khôn kêu tiếng rảnh rang
Người khôn nói tiếng dịu dàng, dễ nghe
Ca dao còn nhắc nhở, khuyên nhau khi nói phải lựa lời, chọn lời, cân nhắc ý tứ. Lời nói luôn có sẵn, đối với từng trường hợp cụ thể mà chúng ta dành những “lời hay ý đẹp” cho nhau. Có niềm vui nào hơn khi trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta luôn được nghe những lời nói đẹp, những lời nói hay, sâu sắc, để cho con người sống thương nhau hơn, gần gũi nhau hơn
Lời nói chẳng mất tiền mua
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau
Câu ca dao nói về thái độ, lời nói của mỗi chúng ta khi giao tiếp: cần phải nhẹ nhàng, nói những lời lẽ đúng mức, lịch sự, để không gây khó chịu cho đối phương.
Đất tốt trồng cây rườm rà
Những người thanh lịch nói ra dịu dàng
Câu tục ngữ có mối tương quan giữa đất trồng cây và cây trồng trong việc trồng trọt là đất tốt, cây sẽ tốt, đất rắn cây khẳng khiu. Từ thực tế đó, câu tục ngữ phản ánh một hiện tượng trong sinh hoạt xã hội lời ăn tiếng nói là sự thể hiện phong cách sống của mỗi người.
Người thanh tiếng nói cũng thanh
Chuông kêu chuông đánh bên thành cũng kêu
Câu ca dao trên người xưa muốn nhắn nhủ với người đời về hình thức và nội dung của một con người hoàn hảo, đó là: người càng đẹp, càng lịch sự, càng tế nhị thì phải biết mềm dẻo, lịch sự, tế nhị trong giao tiếp, làm ngược lại thì dẫu đẹp đến dâu cũng dễ thất bại trong giao tiếp và quan hệ xã hội.
Nói lời phải giữ lấy lời
Đừng như con bướm đậu rồi lại bay
Nói ra thì phải đảm bảo lời nói của mình là đúng, là chân thật, là có đạo lý, là đảm bảo có văn hóa. Đặc biệt phải đảm bảo cho người khác tin tưởng tuyệt đối vào lời nói của mình.
Nói chín thì phải làm mười
Nói mười làm chín kẻ cười người chê
Ý nghĩa của câu nói trên là: Nói ít, hứa hẹn ít mà chăm chỉ làm sẽ được mọi người yêu quý; còn nói nhiều, hứa hẹn nhiều mà lại làm ít thì chỉ là kẻ ba hoa, lười biếng, luôn bị dư luận cười chê.
Người khôn ăn nói nửa chừng
Để cho người dại nửa mừng nửa lo
Người khôn theo nghĩa lớn là để giúp đời, theo nghĩa nhỏ thì chí ít phải có ý tưởng minh bạch về bất kể việc gì đó. Nhưng cách khôn của người Việt không vậy! Mục đích của cái khôn không phải thể trình ra quan niệm hay trí tuệ, mà là: để sống ưu thế hơn.
Xem thêm: Tổng hợp những câu ca dao tục ngữ về siêng năng kiên trì cực hay
