Mục lục bài viết

Trong hệ thống tư pháp Việt Nam, khi nhắc đến Tòa án, hai chức danh Chánh án và Thẩm phán thường xuyên được đề cập. Điều này dẫn đến một thắc mắc phổ biến: Chánh án có phải là một chức danh "cao hơn" Thẩm phán, hay cả hai đại diện cho những vai trò hoàn toàn khác biệt? Sự nhầm lẫn này phát sinh do một bên là chức vụ lãnh đạo, quản lý hành chính (Chánh án) và một bên là chức danh tư pháp, chuyên môn xét xử (Thẩm phán). Vấn đề không đơn thuần là "ai cao hơn" mà là sự giao thoa giữa vai trò quản lý và vai trò chuyên môn trong bộ máy Tòa án. 

1. Định nghĩa và phân lập quyền lực giữa Chánh án và Thẩm phán

1.1. Thẩm phán 

Thẩm phán là chức danh chuyên môn nghiệp vụ của nhà nước, thực hiện chức năng xét xử và giải quyết các vụ án, vụ việc thuộc thẩm quyền của Tòa án. Họ là những người được trao trọng trách cầm cán cân công lý, chịu trách nhiệm ra các bản án và quyết định tố tụng có giá trị pháp lý cao nhất trong phạm vi vụ việc được giao.   

Về mặt pháp lý, Thẩm phán được xác định là công chức của nhà nước, làm việc trong hệ thống Tòa án nhân dân và hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Nguyên tắc Hiến định cốt lõi chi phối hoạt động của họ là độc lập xét xử và chỉ tuân theo pháp luật theo Điều 103 Hiến pháp 2013. Nguyên tắc này đảm bảo rằng trong quá trình xét xử, Thẩm phán không bị bất kỳ sự can thiệp nào từ các cơ quan, tổ chức, hay cá nhân bên ngoài, bao gồm cả các vị trí quản lý hành chính trong Tòa án.   

1.2. Chánh án 

Chánh án là chức vụ lãnh đạo quản lý. Chánh án là người đứng đầu cơ quan Tòa án ở từng cấp (Tòa án nhân dân cấp huyện, cấp tỉnh, cấp cao, và Tòa án nhân dân tối cao). Chức vụ này mang tính hành chính và quản lý tổ chức bộ máy.   

Thẩm quyền quản lý của Chánh án bao gồm việc chỉ đạo chung về công tác tổ chức, nhân sự, tài chính, cơ sở vật chất và điều hành các hoạt động khác của Tòa án theo Điều 37, 43, 49, 56 Luật Tổ chức tòa án nhân dân (Luật TAND). Đặc biệt, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao có vai trò đặc biệt quan trọng về mặt nghiệp vụ tư pháp. Chánh án chỉ đạo tổng kết thực tiễn xét xử, xây dựng và ban hành Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao nhằm bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử, cũng như tổng kết phát triển và công bố án lệ. Vai trò này đảm bảo tính đồng bộ và chất lượng pháp lý của toàn hệ thống tư pháp.   

2. Chánh án và Thẩm phán ai cao hơn?

2.1. Về chức vụ hành chính và quản lý: Chánh án cao hơn

Xét trên phương diện quản lý, điều hành một đơn vị Tòa án, Chánh án có vị thế là người đứng đầu, là cấp trên trực tiếp của các Thẩm phán công tác tại Tòa án đó. Quyền lực và vị thế "cao hơn" của Chánh án thể hiện qua các nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể sau theo Điều 38, 44, 50, 57 Luật Tổ chức tòa án nhân dân.

Chánh án chịu trách nhiệm tổ chức công tác xét xử, giải quyết các loại vụ việc thuộc thẩm quyền của Tòa án, đảm bảo hoạt động của đơn vị diễn ra đúng pháp luật và hiệu quả. Chánh án là người ra quyết định giao hồ sơ vụ việc cụ thể cho một Thẩm phán để giải quyết và xét xử. Về mặt hành chính, Thẩm phán thực hiện nhiệm vụ xét xử theo sự phân công của Chánh án. Chánh án có thẩm quyền bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức các chức vụ trong Tòa án (trừ Thẩm phán, Phó Chánh án), quản lý đội ngũ công chức, viên chức và người lao động của Tòa án.  

Chánh án có thẩm quyền giải quyết các khiếu nại, tố cáo liên quan đến các quyết định, hành vi tố tụng của Thẩm phán và các công chức khác thuộc quyền quản lý của mình. Chánh án có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm đối với các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật do chính Tòa án mình hoặc Tòa án cấp dưới trực tiếp ban hành nếu phát hiện có sai sót nghiêm trọng. Đây là quyền năng giám sát nghiệp vụ mà Thẩm phán thông thường không có.  

Dưới góc độ hành chính và quản lý, Chánh án có vị trí cao hơn Thẩm phán. Chánh án là người lãnh đạo, quản lý, trong khi Thẩm phán là người thực thi nhiệm vụ chuyên môn (xét xử) dưới sự điều hành và phân công của Chánh án.

2. Về hoạt động xét xử (Tư pháp): Chánh án và Thẩm phán bình đẳng

Khi bước vào phòng xử án và thực hiện quyền tư pháp, mối quan hệ cấp trên - cấp dưới về hành chính hoàn toàn bị loại bỏ. Lúc này, vị thế của Chánh án và Thẩm phán là hoàn toàn bình đẳng. Sự bình đẳng này được bảo đảm bởi nguyên tắc hiến định quan trọng bậc nhất trong hoạt động tư pháp:

  • Nguyên tắc "Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật": Nguyên tắc này được ghi nhận trong Hiến pháp và các luật tố tụng, nghiêm cấm mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào hoạt động xét xử của Thẩm phán dưới bất kỳ hình thức nào. Sự can thiệp này bao gồm cả các tác động từ cấp trên trong nội bộ ngành Tòa án.  
  • Bình đẳng trong Hội đồng xét xử: Khi Chánh án tham gia xét xử một vụ án với tư cách là một thành viên của Hội đồng xét xử, lá phiếu của Chánh án có giá trị ngang bằng với lá phiếu của bất kỳ Thẩm phán nào khác trong Hội đồng. Mọi quyết định của Hội đồng xét xử đều dựa trên nguyên tắc biểu quyết theo đa số. Chức vụ quản lý của Chánh án không mang lại bất kỳ ưu thế hay trọng lượng nào trong quá trình nghị án và ra phán quyết.  

Trong hoạt động xét xử, Chánh án và Thẩm phán bình đẳng về mặt tư pháp. Cả hai đều độc lập, chỉ tuân theo pháp luật và có quyền năng xét xử như nhau khi là thành viên của Hội đồng xét xử. Khẳng định mấu chốt: "Thẩm phán" là một chức danh tư pháp nền tảng theo Điều 65 Luật TAND, là điều kiện tiên quyết để một người có thể được bổ nhiệm làm Chánh án (một chức vụ lãnh đạo quản lý). Chánh án là một Thẩm phán được giao thêm nhiệm vụ quản lý.

Tóm lại, câu trả lời cho câu hỏi "ai cao hơn" phụ thuộc vào bối cảnh so sánh:

  • Về chức vụ lãnh đạo, quản lý hành chính, Chánh án cao hơn Thẩm phán.
  • Về chức năng và quyền hạn xét xử, Chánh án và Thẩm phán là bình đẳng.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là "Thẩm phán" là một chức danh tư pháp nền tảng, là điều kiện tiên quyết để một người có thể được bổ nhiệm làm Chánh án. Một người phải là Thẩm phán trước, sau đó mới có thể được bổ nhiệm vào chức vụ lãnh đạo, quản lý là Chánh án. Do đó, có thể nói Chánh án là một Thẩm phán được giao thêm nhiệm vụ quản lý.

3. Hệ thống ngạch và bậc Thẩm phán

Theo Điều 65 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân số 81/2025/QH15, một trong những cải cách mang tính nền tảng và có tác động sâu rộng nhất trong Luật Tổ chức Tòa án nhân dân mới là việc tái cấu trúc hoàn toàn hệ thống ngạch, bậc Thẩm phán. Sự thay đổi này không chỉ đơn thuần là về tên gọi, mà nó phản ánh một sự chuyển đổi trong tư duy về quản trị nhân sự tư pháp, hướng tới một đội ngũ Thẩm phán chuyên nghiệp, linh hoạt và được phát triển dựa trên năng lực thực chất.

3.1. Từ mô hình bốn ngạch cũ đến hệ thống hai ngạch, ba bậc mới

Hệ thống cũ được xây dựng dựa trên mô hình bốn ngạch Thẩm phán, bao gồm: Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, Thẩm phán cao cấp, Thẩm phán trung cấp, và Thẩm phán sơ cấp. Mô hình này bộc lộ hạn chế lớn là sự gắn kết cứng nhắc giữa ngạch Thẩm phán và cấp Tòa án nơi họ công tác, gây khó khăn cho việc điều động, luân chuyển và tạo ra một lộ trình sự nghiệp thiếu linh hoạt.  

Để khắc phục những bất cập này, luật mới đã thiết lập một hệ thống hoàn toàn mới, tinh gọn và linh hoạt hơn. Theo đó, chức danh Thẩm phán sẽ chỉ còn hai ngạch theo Điều 65 Luật TAND:

  • Ngạch Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao: Dành riêng cho các Thẩm phán công tác tại cơ quan xét xử cao nhất.
  • Ngạch Thẩm phán Tòa án nhân dân: Áp dụng cho tất cả các Thẩm phán còn lại trong hệ thống.

Điểm cốt lõi của sự đổi mới nằm ở ngạch Thẩm phán Tòa án nhân dân. Thay vì phân chia thành các ngạch con, luật mới quy định ngạch này sẽ có ba bậc, được xác định dựa trên năng lực, kinh nghiệm và thâm niên công tác theo khoản 2 Điều 65 Luật TAND:  

  • Thẩm phán Tòa án nhân dân bậc 1
  • Thẩm phán Tòa án nhân dân bậc 2
  • Thẩm phán Tòa án nhân dân bậc 3

Để đảm bảo tính liên tục, luật đã quy định một lộ trình chuyển đổi rõ ràng từ hệ thống cũ sang hệ thống mới. Các ngạch Thẩm phán hiện tại sẽ được chuyển đổi tương đương sang các bậc mới như sau theo Khoản 1 Điều 129 Luật TAND : 

  • Thẩm phán sơ cấp được chuyển thành Thẩm phán Tòa án nhân dân bậc 1.
  • Thẩm phán trung cấp được chuyển thành Thẩm phán Tòa án nhân dân bậc 2.
  • Thẩm phán cao cấp được chuyển thành Thẩm phán Tòa án nhân dân bậc 3.

Việc xếp bậc cụ thể cho từng Thẩm phán sẽ do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao quyết định, dựa trên các quy định chi tiết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.  

3.2. Tiêu chuẩn, điều kiện bổ nhiệm và nâng bậc

Hệ thống mới không chỉ thay đổi về cấu trúc mà còn chuẩn hóa các tiêu chuẩn, điều kiện để được bổ nhiệm và nâng bậc, đảm bảo chất lượng của đội ngũ Thẩm phán.

Tiêu chuẩn chung Bất kỳ ai muốn được bổ nhiệm làm Thẩm phán đều phải đáp ứng các tiêu chuẩn chung, bao gồm: là công dân Việt Nam, trung thành với Tổ quốc; có phẩm chất đạo đức tốt, bản lĩnh chính trị vững vàng, liêm khiết; có trình độ cử nhân luật trở lên; đã được đào tạo nghiệp vụ xét xử; có thời gian làm công tác pháp luật và có đủ sức khỏe.  

Điều kiện cụ thể cho từng bậc Thẩm phán Tòa án nhân dân Việc bổ nhiệm hoặc nâng bậc sẽ phụ thuộc vào các điều kiện về kinh nghiệm và năng lực được quy định tại Điều 67, 68, 69, 70, 71 Luật TAND:

  • Thẩm phán Tòa án nhân dân bậc 2: Để được nâng lên bậc 2, một Thẩm phán phải có thời gian giữ bậc 1 từ đủ 05 năm trở lên. Ngoài ra, người có kinh nghiệm công tác pháp luật nhiều năm (ví dụ, từ 10 năm trở lên) khi được bổ nhiệm lần đầu cũng có thể được xem xét bổ nhiệm thẳng vào bậc 2. Thẩm phán bậc 1 khi được bổ nhiệm Chánh án Tòa án nhân dân khu vực cũng có thể được xét nâng lên bậc 2.  
  • Thẩm phán Tòa án nhân dân bậc 3: Đây là bậc cao nhất. Điều kiện để được nâng lên bậc 3 là phải có thời gian giữ bậc 2 từ đủ 05 năm trở lên. Tương tự, người có thâm niên công tác pháp luật đặc biệt dài (từ 15 năm trở lên) khi được bổ nhiệm lần đầu có thể được xem xét bổ nhiệm vào bậc này. Thẩm phán bậc 2 khi được bổ nhiệm Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh cũng được xét nâng lên bậc 3.  

Tiêu chuẩn đặc thù cho Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao Ngạch Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao có những tiêu chuẩn bổ nhiệm đặc biệt khắt khe:

  • Độ tuổi: Từ đủ 45 tuổi trở lên.  
  • Kinh nghiệm: Có từ đủ 20 năm trở lên làm công tác pháp luật, trong đó phải có ít nhất 10 năm giữ chức danh Thẩm phán (trường hợp đặc biệt có thể là 05 năm).  
  • Năng lực: Phải có năng lực xét xử, giải quyết những vụ án, vụ việc phức tạp nhất thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân tối cao.  
  • Trường hợp đặc biệt: Luật cũng mở ra cơ chế xem xét bổ nhiệm các Vụ trưởng Vụ chuyên môn nghiệp vụ tại Tòa án nhân dân tối cao làm Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.   

4. Kết luận

Sự tồn tại của các ngạch Thẩm phán đến Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao – thể hiện một lộ trình phát triển chuyên môn chặt chẽ, đảm bảo tính chuyên nghiệp và kinh nghiệm cho những người giữ trọng trách xét xử. Mỗi ngạch đều có những tiêu chuẩn khắt khe, khẳng định rõ rằng công lý là một con đường đòi hỏi sự cống hiến và năng lực không ngừng. Hệ thống tư pháp Việt Nam được xây dựng trên nguyên tắc độc lập và phân định rõ ràng các vai trò, đảm bảo cả sự hiệu quả trong quản lý hành chính (do Chánh án điều hành) lẫn sự độc lập và chất lượng trong hoạt động xét xử (do Thẩm phán thực hiện). Chính sự phân vai rõ ràng này đã tạo nên một bộ máy công lý hoạt động ổn định và tin cậy, là nền tảng vững chắc cho việc bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!