Chế độ thai sản cho người mang thai hộ quy định như thế nào?

Trong hành trình kiến tạo hạnh phúc gia đình, mang thai hộ vì mục đích nhân đạo không chỉ là một nghĩa cử cao đẹp mà còn là một quy trình pháp lý phức tạp, đòi hỏi sự bảo vệ đa chiều từ hệ thống an sinh xã hội. Đối với người phụ nữ chấp nhận mang thai hộ, họ không chỉ trải qua những thay đổi về sinh lý mà còn đối mặt với những rủi ro sức khỏe tương đương như bất kỳ người mẹ nào khác. Chính vì vậy, chế độ thai sản cho người mang thai hộ đã được luật hóa một cách đặc thù nhằm công nhận và bảo vệ quyền lợi chính đáng của họ từ khi bắt đầu thai kỳ cho đến thời điểm chuyển giao đứa trẻ. Bước sang năm 2026, với sự hoàn thiện của Luật Bảo hiểm xã hội mới, các quy định này đã trở nên minh bạch và chi tiết hơn, giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa người mang thai hộ, người nhờ mang thai hộ và cơ quan bảo hiểm. Việc thấu hiểu các tiêu chuẩn về thời gian nghỉ khám thai, chế độ khi sẩy thai hay quyền lợi sau khi sinh con không chỉ là trách nhiệm của đơn vị sử dụng lao động mà còn là sự tôn trọng đối với sự hy sinh và nỗ lực của người phụ nữ. 

1. Điều kiện hưởng chế độ thai sản đối với người mang thai hộ

Việc xác định điều kiện thụ hưởng chế độ thai sản đối với người mang thai hộ là bước đầu tiên và quan trọng nhất để đảm bảo tính công bằng của quỹ bảo hiểm xã hội (BHXH). Theo tinh thần của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 (Luật BHXH 2024), các điều kiện này được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa thời gian đóng góp vào quỹ và tính hợp pháp của hành vi mang thai hộ theo quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình.

1.1. Điều kiện về thời gian đóng bảo hiểm xã hội

Điều kiện để một lao động nữ mang thai hộ được hưởng chế độ thai sản khi sinh con là thời gian tham gia BHXH bắt buộc. Luật BHXH 2024 quy định rõ ràng về các "ngưỡng" thời gian nhằm đảm bảo người lao động có sự đóng góp tương xứng trước khi nhận trợ cấp.

Cụ thể, lao động nữ mang thai hộ phải đóng BHXH bắt buộc từ đủ 06 tháng trở lên trong thời gian 12 tháng trước khi sinh con. Đây là nguyên tắc chung được áp dụng cho đa số các trường hợp sinh con, nhằm ngăn chặn tình trạng trục lợi bảo hiểm bằng cách chỉ tham gia đóng phí ngay trước khi thụ hưởng. Cách xác định 12 tháng trước khi sinh con được hướng dẫn rất chi tiết: nếu sinh con trước ngày 15 của tháng thì tháng sinh con không được tính vào thời gian 12 tháng trước khi sinh; ngược lại, nếu sinh con từ ngày 15 trở đi và tháng đó có đóng BHXH thì tháng đó sẽ được tính vào quỹ thời gian này.

Bên cạnh quy định chung, Luật cũng dự phòng cho các trường hợp đặc biệt liên quan đến sức khỏe thai kỳ. Đối với lao động nữ mang thai hộ đã đóng BHXH từ đủ 12 tháng trở lên nhưng trong quá trình mang thai phải nghỉ việc để dưỡng thai theo chỉ định của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có thẩm quyền, điều kiện được nới lỏng hơn. Trong trường hợp này, người lao động chỉ cần đóng BHXH từ đủ 03 tháng trở lên trong thời gian 12 tháng liền kề trước khi sinh con. Điều này thể hiện sự nhân văn của luật pháp, bảo vệ những người phụ nữ gặp rủi ro về sức khỏe trong quá trình thực hiện thiên chức.

Ngoài ra, đối với những trường hợp phải nghỉ việc để điều trị vô sinh trước khi quyết định mang thai hộ, Luật BHXH 2024 đã bổ sung một quy định mới rất tiến bộ: lao động nữ phải đóng BHXH bắt buộc từ đủ 06 tháng trở lên trong thời gian 24 tháng liền kề trước khi sinh con. Đây là sự ghi nhận những khó khăn đặc thù của lao động nữ hiếm muộn, giúp họ có thêm điểm tựa tài chính trong hành trình tìm kiếm con cái.

1.2. Tính hợp pháp và mục đích nhân đạo của việc mang thai hộ

Điều kiện hưởng chế độ thai sản không chỉ nằm ở con số tháng đóng bảo hiểm mà còn gắn liền với bản chất pháp lý của việc mang thai hộ. Pháp luật Việt Nam chỉ công nhận và bảo vệ việc mang thai hộ vì mục đích nhân đạo, tuyệt đối cấm mang thai hộ vì mục đích thương mại.

Theo quy định tại Điều 96 của Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, việc mang thai hộ phải được thực hiện trên cơ sở tự nguyện và được lập thành văn bản thỏa thuận giữa bên mang thai hộ và bên nhờ mang thai hộ. Để hồ sơ hưởng chế độ thai sản được cơ quan BHXH chấp nhận, người lao động phải cung cấp bản sao bản thỏa thuận về mang thai hộ vì mục đích nhân đạo này. Việc kiểm soát tính hợp pháp này nhằm đảm bảo rằng các chính sách an sinh xã hội không bị lợi dụng cho các hành vi vi phạm đạo đức và pháp luật, đồng thời bảo vệ tốt nhất quyền lợi của đứa trẻ sinh ra.

2. Thời gian nghỉ việc hưởng chế độ thai sản của người mang thai hộ

Theo Khoản 1 Điều 54 Luật Bảo hiểm xã hội 2024 Thời gian nghỉ việc hưởng chế độ thai sản cho người mang thai hộ được thiết kế để bao phủ toàn bộ quá trình từ khi bắt đầu thai nghén cho đến khi hoàn thành việc bàn giao đứa trẻ và phục hồi sức khỏe sau sinh. Luật BHXH 2024 chia thời gian này thành các giai đoạn cụ thể, tương ứng với các biến cố y tế và sinh học của người phụ nữ.

2.1. Quy định về nghỉ khám thai

Khám thai định kỳ là quyền lợi thiết yếu để đảm bảo an toàn cho cả người mang thai hộ và thai nhi. Lao động nữ mang thai hộ được nghỉ việc để đi khám thai tối đa 05 lần. Trong điều kiện bình thường, mỗi lần khám được nghỉ 01 ngày. Tuy nhiên, Luật cũng tính đến các yếu tố địa lý và sức khỏe: nếu người mang thai hộ ở xa cơ sở y tế hoặc thai nhi có bệnh lý, thai không bình thường thì được nghỉ 02 ngày cho mỗi lần khám.

Một điểm quan trọng cần lưu ý là thời gian nghỉ khám thai được tính theo ngày làm việc. Điều này có nghĩa là các ngày nghỉ lễ, Tết và ngày nghỉ hằng tuần của doanh nghiệp sẽ không bị tính vào số ngày nghỉ hưởng chế độ. Quy định này giúp người lao động bảo toàn được quyền lợi của mình mà không lo sợ bị trừ ngày nghỉ phép năm hoặc ảnh hưởng đến tiền lương thực nhận từ doanh nghiệp.

2.2. Chế độ khi gặp rủi ro thai sản

Trong trường hợp không may xảy ra các biến cố như sảy thai, nạo, hút thai, thai chết lưu hoặc phá thai bệnh lý (thai ngoài tử cung, thai chết trong tử cung...), người mang thai hộ được nghỉ việc hưởng chế độ theo chỉ định của bác sĩ. Thời gian nghỉ được quy định dựa trên số tuần tuổi của thai nhi, phản ánh mức độ can thiệp y tế và thời gian cần thiết để cơ thể người phụ nữ hồi phục.

Sự khác biệt lớn nhất giữa nghỉ khám thai và nghỉ do rủi ro thai sản nằm ở cách tính thời gian: nghỉ khám thai tính theo ngày làm việc, còn nghỉ do rủi ro tính theo ngày liên tục (bao gồm cả ngày nghỉ lễ, Tết và nghỉ hằng tuần). Điều này là phù hợp vì quá trình phục hồi sau các can thiệp y tế đối với các trường hợp sảy thai hay phá thai là một quá trình liên tục, không bị ngắt quãng bởi các ngày nghỉ làm việc thông thường.

2.3. Quy định nghỉ khi sinh con và thời điểm bàn giao trẻ

Giai đoạn sinh con là thời điểm quan trọng nhất trong chế độ thai sản. Lao động nữ mang thai hộ được nghỉ việc hưởng chế độ kể từ ngày sinh con cho đến thời điểm giao đứa trẻ cho bên nhờ mang thai hộ. Tuy nhiên, tổng thời gian nghỉ này không được vượt quá 06 tháng theo quy định chung của Bộ luật Lao động và Luật BHXH.

Điều 54 Luật BHXH 2024 đã thiết lập một "lá chắn" bảo vệ sức khỏe cho người mang thai hộ thông qua quy định về thời gian nghỉ tối thiểu. Trong trường hợp từ ngày sinh con đến thời điểm giao đứa trẻ mà thời gian hưởng chế độ chưa đủ 60 ngày, người mang thai hộ vẫn được tiếp tục nghỉ hưởng chế độ cho đến khi đủ 60 ngày, tính cả ngày nghỉ lễ, Tết và nghỉ hằng tuần. Quy định này áp dụng ngay cả trong trường hợp không may đứa trẻ bị chết trước thời điểm giao nhận.

Thời điểm giao đứa trẻ được xác định chính thức thông qua văn bản xác nhận giữa hai bên. Đây là căn cứ pháp lý để cơ quan BHXH chấm dứt chế độ thai sản đối với người mang thai hộ và bắt đầu chuyển giao quyền thụ hưởng (thời gian còn lại) cho người mẹ nhờ mang thai hộ. Sự phân định rõ ràng này đảm bảo tính liên tục của việc chăm sóc đứa trẻ và quyền nghỉ ngơi của cả hai người mẹ tham gia vào quá trình này.

3. Mức hưởng trợ cấp thai sản cho người mang thai hộ 

Một trong những khía cạnh được quan tâm nhiều nhất của Luật BHXH 2024 là sự thay đổi trong cách tính mức hưởng trợ cấp. Việc thay thế khái niệm "mức lương cơ sở" bằng "mức tham chiếu" đã tạo ra một cơ chế tính toán mới, linh hoạt và phản ánh sát thực hơn biến động kinh tế.

3.1. Tính mức hưởng trợ cấp hàng tháng

Mức hưởng trợ cấp thai sản hàng tháng của lao động nữ mang thai hộ được tính bằng 100% mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH của 06 tháng liền kề trước khi nghỉ việc hưởng chế độ. Đối với những người lao động chưa đóng đủ 06 tháng BHXH thì mức hưởng được tính dựa trên bình quân tiền lương của các tháng đã đóng BHXH thực tế.

Công thức tính trợ cấp cụ thể cho từng trường hợp như sau:

- Trợ cấp khi nghỉ khám thai (tính theo ngày làm việc):

• Số 24 là số ngày làm việc trung bình trong một tháng theo quy định của pháp luật lao động.

- Trợ cấp khi rủi ro thai sản (tính theo ngày liên tục):

• Số 30 là số ngày lịch trung bình trong một tháng.

- Trợ cấp khi sinh con (hàng tháng):

Mức hưởng này giúp bù đắp hoàn toàn thu nhập cho lao động nữ trong thời gian họ tạm thời rời khỏi thị trường lao động để thực hiện nhiệm vụ mang thai.

3.2. Trợ cấp một lần khi sinh con 

Bên cạnh trợ cấp hàng tháng, người mang thai hộ còn được hưởng trợ cấp một lần cho mỗi con khi sinh ra. Theo Điều 58 Luật BHXH 2024, mức trợ cấp này bằng 02 lần mức tham chiếu tại tháng lao động nữ sinh con.

Mức tham chiếu là một thuật ngữ mới được Chính phủ quyết định dùng để tính mức đóng và hưởng một số chế độ BHXH, thay thế hoàn toàn cho mức lương cơ sở từ ngày 01/7/2025. Tại thời điểm hiện tại, khi chưa bãi bỏ mức lương cơ sở, mức tham chiếu được tạm thời xác định bằng mức lương cơ sở hiện hành là 2.340.000 đồng/tháng theo Nghị định 73/2024/NĐ-CP.

Việc sử dụng mức tham chiếu cho phép Chính phủ điều chỉnh linh hoạt các khoản trợ cấp dựa trên chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và tăng trưởng kinh tế mà không cần phải thay đổi toàn bộ hệ thống thang bảng lương. Điều này giúp bảo vệ giá trị thực tế của các khoản trợ cấp, đảm bảo người lao động không bị thiệt thòi khi lạm phát gia tăng.

4. Hồ sơ và thủ tục hưởng chế độ thai sản cho người mang thai hộ

Để quyền lợi được thực thi, việc chuẩn bị hồ sơ đúng quy định và tuân thủ thời hạn nộp là điều kiện bắt buộc. Luật BHXH 2024 đã có những cải cách nhất định nhằm đơn giản hóa thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian chờ đợi cho người lao động.

4.1. Danh mục giấy tờ trong hồ sơ thai sản

Người lao động cần chuẩn bị các giấy tờ sau đây để đề nghị giải quyết chế độ thai sản đối với trường hợp mang thai hộ:

- Giấy tờ chứng sinh: Bản sao giấy khai sinh hoặc trích lục khai sinh hoặc bản sao giấy chứng sinh của đứa trẻ. Trong trường hợp con chết ngay sau khi sinh mà chưa được cấp giấy chứng sinh, hồ sơ cần có bản tóm tắt hồ sơ bệnh án hoặc giấy ra viện của người mẹ mang thai hộ thể hiện thông tin con chết.

- Văn bản thỏa thuận mang thai hộ: Bản sao bản thỏa thuận về mang thai hộ vì mục đích nhân đạo theo Điều 96 Luật Hôn nhân và Gia đình.

- Văn bản xác nhận bàn giao: Văn bản xác nhận thời điểm giao đứa trẻ giữa bên mang thai hộ và bên nhờ mang thai hộ.

- Các giấy tờ y tế khác (tùy trường hợp):

• Nghỉ khám thai, sảy thai: Giấy ra viện hoặc tóm tắt hồ sơ bệnh án (nếu điều trị nội trú) hoặc Giấy chứng nhận nghỉ việc hưởng BHXH (nếu điều trị ngoại trú).
• Nghỉ dưỡng thai: Giấy xác nhận của cơ sở y tế về việc phải nghỉ dưỡng thai.

- Mẫu tờ khai: Danh sách đề nghị giải quyết hưởng chế độ ốm đau, thai sản, dưỡng sức phục hồi sức khỏe (mẫu 01B-HSB) do người sử dụng lao động lập.

4.2. Thời hạn nộp hồ sơ và chi trả của cơ quan bảo hiểm xã hội

Luật BHXH 2024 và các quy định hướng dẫn đã thiết lập một lộ trình thời gian nghiêm ngặt cho các bên liên quan nhằm đẩy nhanh tiến độ chi trả trợ cấp:

- Trách nhiệm của người lao động: Trong thời hạn không quá 45 ngày kể từ ngày trở lại làm việc, người lao động phải nộp đủ hồ sơ cho đơn vị sử dụng lao động. Đối với người đã thôi việc trước khi sinh con thì nộp trực tiếp cho cơ quan BHXH.

- Trách nhiệm của đơn vị sử dụng lao động: Trong vòng 10 ngày kể từ ngày nhận đủ hồ sơ từ người lao động, đơn vị phải kiểm tra, lập danh sách và nộp cho cơ quan BHXH.

- Thời hạn giải quyết của cơ quan BHXH:

• Trường hợp nộp qua đơn vị: Tối đa 06 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ.
• Trường hợp nộp trực tiếp (người lao động đã thôi việc): Tối đa 03 ngày làm việc (một số trường hợp đặc biệt có thể lên đến 07 ngày) kể từ ngày nhận đủ hồ sơ.

Sự rút ngắn thời gian giải quyết từ phía cơ quan BHXH (chỉ còn từ 3 đến 6 ngày làm việc) là một nỗ lực lớn trong việc cải cách dịch vụ công, giúp người lao động sớm có nguồn tài chính để trang trải các chi phí sau sinh.

5. Điểm mới của chế độ thai sản đối cho người mang thai hộ so với quy định cũ 

Việc so sánh giữa hai đạo luật giúp chúng ta nhận diện rõ hơn những bước tiến trong tư duy pháp lý và chính sách bảo trợ xã hội đối với nhóm đối tượng mang thai hộ.

Sự chuyển đổi từ "mức lương cơ sở" sang "mức tham chiếu" không chỉ là sự thay đổi tên gọi mà là sự thay đổi hoàn toàn về triết lý quản lý tài chính. Trong Luật năm 2014, các khoản trợ cấp phụ thuộc vào sự điều chỉnh mức lương cơ sở của Chính phủ, vốn thường đi kèm với việc điều chỉnh bảng lương toàn hệ thống chính trị. Với Luật năm 2024, mức tham chiếu tách rời khỏi bảng lương hành chính, cho phép Chính phủ điều chỉnh trợ cấp BHXH dựa trên sự tăng trưởng kinh tế và biến động giá cả thị trường (CPI) một cách chủ động hơn.

Luật bảo hiểm xã hội năm 2014 đôi khi gây ra những cách hiểu chưa thống nhất về thời gian nghỉ của người mang thai hộ khi bàn giao con sớm. Điều 54 Luật năm 2024 đã quy định cực kỳ rõ ràng: lao động nữ mang thai hộ sinh con mà đủ điều kiện đóng bảo hiểm thì được nghỉ việc hưởng chế độ thai sản cho đến thời điểm giao đứa trẻ, nhưng nếu thời gian từ lúc sinh đến lúc giao chưa đủ 60 ngày thì vẫn được nghỉ cho đủ 60 ngày. Đây là sự cụ thể hóa quyền được bảo vệ sức khỏe sinh sản của người phụ nữ, đảm bảo họ có ít nhất 02 tháng để cơ thể hồi phục sau quá trình mang nặng đẻ đau, bất kể tiến độ của thỏa thuận dân sự bàn giao con.

Luật BHXH 2024 đã mở rộng phạm vi đối tượng tham gia BHXH bắt buộc đối với người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, giúp họ được hưởng đầy đủ chế độ thai sản, bao gồm cả khi mang thai hộ. Đồng thời, các quy định về việc nghỉ việc của người chồng khi vợ mang thai hộ sinh con cũng được chi tiết hóa hơn, với thời gian nghỉ từ 05 đến 14 ngày làm việc tùy trường hợp sinh thường, sinh mổ hay sinh đôi. Việc ghi nhận đóng góp và quyền lợi của người chồng trong hành trình mang thai hộ của vợ là một nét mới đầy tính nhân văn, thừa nhận vai trò chăm sóc và hỗ trợ tâm lý từ phía gia đình.

Kết luận

Chế độ thai sản dành cho người mang thai hộ là một cấu phần quan trọng, thể hiện sự thấu đáo của pháp luật Việt Nam trong việc bảo vệ sức khỏe sinh sản và quyền lợi kinh tế cho lao động nữ trong những trường hợp đặc biệt. Việc thiết lập một lộ trình hưởng trợ cấp từ giai đoạn khám thai cho đến khi bàn giao con — với thời điểm kết thúc chế độ được xác định rõ ràng — đã tạo ra một hành lang pháp lý an toàn, loại bỏ những tranh chấp không đáng có và đảm bảo người mang thai hộ có đủ điều kiện để phục hồi thể chất. Trong kỷ nguyên an sinh số năm 2026, khi các giao dịch bảo hiểm và hồ sơ chứng thực mang thai hộ được thực hiện liên thông, việc thụ hưởng các quyền lợi này sẽ ngày càng trở nên nhanh chóng và chính xác hơn. Suy cho cùng, mỗi đứa trẻ ra đời từ phương pháp mang thai hộ đều là kết tinh của y học và tình người, và một chính sách bảo hiểm xã hội vững mạnh chính là bệ đỡ cần thiết để hành trình đó kết thúc trọn vẹn. Hy vọng rằng, những chia sẻ chi tiết trong bài viết sẽ giúp người lao động và doanh nghiệp thực thi quyền lợi một cách chuẩn xác, góp phần lan tỏa giá trị nhân văn của chế độ bảo hiểm xã hội trong cộng đồng.

Trường hợp trong bản tư vấn có điều gì gây nhầm lẫn, chưa rõ ràng hoặc thông tin nêu trong bản tư vấn khiến quý khách chưa hiểu hết vấn đề, rất mong nhận được phản ánh của quý khách tới địa chỉ email Tư vấn pháp luật qua Email hoặc tổng đài tư vấn pháp luật bảo hiểm xã hội trực tuyến 1900.6162. Chúng tôi sẵn sàng giải đáp. Trân trọng./.