Chuyển tiền mua hàng nhưng không giao hàng thì phạm tội gì?

1.1. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 BLHS)

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được định nghĩa là hành vi sử dụng thủ đoạn gian dối để chủ sở hữu hoặc người quản lý tài sản tin tưởng và tự nguyện giao tài sản cho người phạm tội để chiếm đoạt. Trong bối cảnh giao dịch trực tuyến, hành vi "chuyển tiền không giao hàng" đơn thuần hầu hết cấu thành tội này.  

Đặc trưng trong thương mại điện tử: Yếu tố cấu thành tội phạm ở đây là việc người bán sử dụng thông tin sai sự thật về sản phẩm, hàng hóa, hoặc danh tính của mình ngay từ đầu để dụ dỗ người mua chuyển tiền đặt cọc hoặc tiền hàng. Ví dụ điển hình là việc lập các trang web, gian hàng, hoặc tài khoản mạng xã hội ảo để quảng cáo sản phẩm không có thật. Ý chí chiếm đoạt tài sản của đối tượng đã có trước khi người bị hại chuyển tiền. Thậm chí, một số thủ đoạn tinh vi còn bao gồm việc lợi dụng sơ hở của ứng dụng ngân hàng để tạo thông báo giả mạo "Giao dịch thành công" thông qua tính năng "đặt lịch hẹn chuyển tiền," sau đó hủy lệnh để chiếm đoạt hàng hóa hoặc tiền mà nạn nhân tưởng đã được thanh toán.  

1.2. Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175 BLHS)

Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản xảy ra khi tài sản ban đầu được giao cho người phạm tội một cách hợp pháp (thông qua hợp đồng, vay mượn, thuê mượn, hoặc thỏa thuận).  

Đặc trưng trong thương mại điện tử: Trong giao dịch online, tội này ít được áp dụng hơn, trừ khi người bán nhận tiền cọc hoặc tiền hàng dựa trên một hợp đồng giao dịch có thật, hợp pháp, nhưng sau đó mới nảy sinh ý định chiếm đoạt. Hành vi khách quan sau khi nhận tiền thường bao gồm việc: lạm dụng sự tin tưởng của người mua, cố ý không thực hiện cam kết giao hàng và sử dụng tài sản đó vào mục đích bất hợp pháp, hoặc bỏ trốn để chiếm đoạt tài sản đó. Như vậy, ý chí chiếm đoạt phát sinh sau khi đã nhận được tài sản.  

1.3. Bảng phân biệt cấu thành Tội phạm trong giao dịch trực tuyến

Việc phân biệt rõ ràng thời điểm phát sinh ý chí chiếm đoạt là căn cứ quan trọng nhất để cơ quan tố tụng xác định tội danh chính xác, ảnh hưởng trực tiếp đến quy trình điều tra và mức hình phạt. Dưới đây là bảng so sánh Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản và Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản trong giao dịch Online:

Như vậy, căn cứ vào hành vi phạm tội nếu ý định chiếm đoạt tài sản có trước thì sẽ phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Còn nếu ý định chiếm đoạt tái sản phát sinh sau thì sẽ phạm tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.

2. Phân tích 03 vụ án hình sự thực tiễn áp dụng cho hành vi nhận tiền không giao hàng 

Phân tích các vụ án điển hình trong lĩnh vực thương mại điện tử giúp làm rõ thủ đoạn lừa đảo và cơ sở pháp lý được áp dụng tại Việt Nam.

2.1. Vụ án Bigbuy24h: Tội phạm mạng (Điều 290 BLHS)

Vụ án Công ty TNHH Thương mại dịch vụ Bigbuy24h Việt Nam là một ví dụ điển hình về việc lợi dụng công nghệ để thiết lập mô hình lừa đảo chiếm đoạt tài sản quy mô lớn, được cơ quan điều tra tỉnh Thanh Hóa khởi tố.  

• Thủ đoạn lừa đảo cụ thể: Nguyễn Văn Anh (chủ mưu) lập ra công ty, thiết kế website và ứng dụng di động giả danh sàn thương mại điện tử (Bigbuy24h.com). Để tạo thanh thế, đối tượng đã tung tin giả về việc nhận đầu tư hàng trăm triệu USD từ quỹ nước ngoài và tổ chức các sự kiện hoành tráng. Thủ đoạn tinh vi nằm ở việc xây dựng cơ chế "điểm thưởng" và "chiết khấu" theo mô hình đa cấp: người mua được thưởng tích điểm, người bán được hoàn trả chiết khấu, và người giới thiệu hệ thống (F1, F2) được hưởng hoa hồng. Thực tế, đây là mô hình Ponzi, không hề có giao dịch mua bán thật; các thành viên bị dụ dỗ nộp tiền vào hệ thống dựa trên lời hứa lợi nhuận kếch xù. 
• Cơ sở pháp lý được áp dụng: Công an tỉnh Thanh Hoá đã khởi tố vụ án hình sự về “Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản”. Cụ thể, tội danh được áp dụng là  
• Điều 290 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017: Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản thường được sử dụng khi thủ đoạn lừa đảo có tính chất tổ chức, sử dụng hệ thống công nghệ thông tin phức tạp và gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.  
• Hậu quả và Hình phạt: Vụ án đã lừa đảo hàng vạn người, với con số thống kê thiệt hại ban đầu lên đến 500 tỷ đồng. Với mức chiếm đoạt này, đối tượng Nguyễn Văn Anh có thể đối diện với mức án cao nhất của tội danh này là phạt tù lên đến 20 năm, cùng với các hình phạt bổ sung như phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, hoặc tịch thu tài sản.  

2.2. Phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 BLHS)

Vụ án Lại Quang H được Tòa án nhân dân (TAND) tỉnh Cao Bằng xét xử là ví dụ điển hình về hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong giao dịch thương mại qua mạng xã hội.

• Thủ đoạn lừa đảo cụ thể: Lại Quang H tự xưng là người môi giới buôn bán hàng đông lạnh xuất khẩu (hàng hóa không có thật) và đăng bài quảng cáo trên mạng xã hội. Để tạo lòng tin, H yêu cầu khách hàng đặt cọc tiền để đảm bảo an toàn cho việc vận chuyển, hứa sẽ hoàn trả tiền cọc và tiền thuê vận chuyển sau khi giao hàng thành công. Để trốn tránh trách nhiệm, bị cáo đã yêu cầu khách hàng chuyển tiền vào nhiều tài khoản ngân hàng của người khác (tài khoản bên thứ ba) rồi sau đó mới yêu cầu chủ tài khoản chuyển lại cho mình để chiếm đoạt tiền sử dụng cá nhân.  
• Cơ sở pháp lý được áp dụng: Hành vi này đã cấu thành Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo quy định tại Điều 174 BLHS 2015 sửa đổi năm 2017.  
• Bản án và Hình phạt cuối cùng: Vụ án được xét xử tại TAND tỉnh Cao Bằng và ra Bản án số 40 ngày 10/01/2025.  

2.3. Vụ án Lừa đảo "Tuyển cộng tác viên Mua hàng"

Hình thức lừa đảo tuyển cộng tác viên (CTV) mua hàng online là một biến thể phổ biến của lừa đảo chiếm đoạt tài sản qua mạng, lợi dụng tâm lý muốn kiếm tiền dễ dàng của nạn nhân.

• Thủ đoạn lừa đảo cụ thể: Đối tượng lừa đảo thường lập các Fanpage trên Facebook để tuyển CTV làm việc online tại nhà với nhiệm vụ tăng tương tác cho các sàn TMĐT. Khi nạn nhân hỏi, nhóm này sử dụng tài khoản ảo để kết bạn, hướng dẫn nạn nhân mở gian hàng ảo hoặc thực hiện "nhiệm vụ mua hàng" bằng cách chuyển tiền vào tài khoản chỉ định, với lời hứa trả tiền gốc và hoa hồng hàng ngày. Nạn nhân ban đầu được trả hoa hồng nhỏ để tạo lòng tin, sau đó được khuyến khích chuyển tiền liên tục cho các nhiệm vụ có giá trị lớn hơn. Khi số tiền đạt mức cao (ví dụ, một vụ án tại Quảng Ninh ghi nhận mức thiệt hại 1.7 tỷ đồng), đối tượng cắt liên lạc, khiến nạn nhân không rút được tiền gốc và hoa hồng.  
• Cơ sở pháp lý được áp dụng: Thủ đoạn này rõ ràng là sử dụng gian dối ngay từ đầu để người bị hại tự nguyện giao tài sản, do đó thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 174 BLHS (Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản). Trong các vụ án có liên quan đến việc xây dựng và sử dụng hệ thống máy tính, mạng viễn thông để thực hiện hành vi chiếm đoạt, cơ quan điều tra có thể khởi tố bổ sung theo Điều 288 (Đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông) hoặc Điều 290 BLHS.  
• Hậu quả và Tính chất chiếm đoạt: Hình thức này gây thiệt hại lớn về tài sản cho cá nhân. Các nhà chức trách đã khẳng định các sàn TMĐT chính thống (như Shopee, Lazada) không có chương trình tuyển cộng tác viên theo cách này, và mọi lời mời gọi tương tự đều là lừa đảo.  

Bảng tóm tắt thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự:

Lưu ý: Một số văn bản pháp lý điều chỉnh giao dịch trực tuyến gồm:  Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và Luật Giao dịch điện tử 2023 đã tạo ra hành lang pháp lý mới nhằm giải quyết các thách thức nảy sinh từ giao dịch số, bổ sung cho các quy định hình sự. Cả hai luật này đều có hiệu lực từ ngày 01/7/2024.  

3. Một số câu hỏi thường gặp (FAQs) về lừa đảo mua hàng qua mạng

Trên thực tiễn tư vấn pháp luật và quá trình tham gia giải quyết các vụ án hình sự, Luật Minh Khuê nhận thấy một số câu hỏi thực tiễn như sau:

Bị lừa chuyển tiền mua hàng vào tài khoản có đòi được?

Câu hỏi: Xin chào luật sư, Tôi muốn nhờ luật sư tư vấn như sau: Vì muốn mua một chiếc xe với giá cả hợp lý, tôi đã tìm đến các trang web mua bán xe và tôi đã tìm được chiếc xe như ý muốn của mình với giá cả hợp lý ở trang web muaban.com và liên hệ với người bán tôi được biết đó là xe thanh lý. Tôi đồng ý mua nên người bán có yêu cầu tôi gửi qua tài khoản tên Nguyễn Tấn Hưng số tiền 1 triệu đồng coi như tiền đặt cọc, rồi anh ta lập tức sẽ gửi xe về cho tôi. Nhưng sau khi gửi tiền anh ta lại không gửi xe về cho tôi mà tiếp tục viện nhiều lý do bắt tôi chuyển thêm tiền . Tôi nghĩ mình đã bị gạt nên quyết định không chuyển nữa và kêu anh ta trả lại nhưng khi nghe tôi đòi lại tiền thì anh ta đã cúp nguồn điện thoại. Vây theo luật sư bây giờ tôi nên làm gì? Và nên trình bày việc này đến cơ quan thẩm quyền nào? Cảm ơn!

Trả lời:

Như bạn trình bày trên, người bán sau khi nhận được tiền đặt cọc đã cúp nguồn điện thoại và không liên lạc được. Hành vi này có dấu hiệu của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo quy định tại Điều 174. Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2017).

Trong trường hợp của bạn, giá trị tài sản chiếm đoạt là 1.000.000 đồng, tuy nhiên nếu người phạm tội thuộc một trong các trường hợp quy định tại Khoản 1, Điều 174 nêu trên thì hoàn toàn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với hình phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

Trường hợp người phạm tội không thuộc các trường hợp quy định tại Khoản 1 Điều 174 nêu trên thì người phạm tội có thể bị xử lý hành chính theo quy định tại khoản 1, điều 15 của Nghị định 144/2021/NĐ-CP, người dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản của người khác sẽ bị phạt tiền từ 2.000.000 đồng đến 3.000.000 đồng.  Ngoài ra, còn có thể áp dụng các hình phạt bổ sung khác đối với hành vi lừa đảo như:

• Tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính;
• Trục xuất người nước ngoài có hành vi vi phạm hành chính;
• Buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được do thực hiện hành vi vi phạm.

Để xử lý hành vi trên, bạn có thể trình báo sự việc này tới cơ quan công an địa phương nơi người phạm tội đang cư trú để cơ quan công an tiến hành điều tra và xử lý hành vi theo quy định. Xem mẫu: Mẫu đơn tố cáo lừa đảo chiếm đoạt tài sản, Khi trình báo sự việc, bạn lưu ý cung cấp đầu đủ thông tin của người phạm tội như họ tên, căn cước công dân, địa chỉ liên hệ, số điện thoại để cơ quan công an có căn cứ xử lý.

Bị lừa tiền mua hàng online phải làm thế nào?

Câu hỏi: Chào luật sư, Tôi có một vấn đề cần tư vấn như sau: Tôi có đặt hằng qua mạng và đã chuyển cho người bán 5,5 triệu đồng. Tuy nhiên, đến hạn giao hàng mà người bán không giao hàng. Giờ tôi liên hệ thì người bán không nghe. Tôi phải làm sao ạ? Người gửi: H.M

Trả lời:

Như bạn đã trình bày, việc bạn chuyển tiền cho người bán là trên cơ sở giao dịch mua bán và đến thời hạn giao hàng, người bán chưa giao hàng tới địa chỉ của bạn, đồng thời khi liên hệ thì không liên lạc được và không có thông báo về lý do giao hàng chậm. Trườn hợp này, hành vi của người bán có dấu hiệu phạm Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản theo quy định tại Điều 175 Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Để xử lý hành vi trên, bạn có thể làm đơn trình báo với cơ quan công an tại địa phương nơi người bán đang cư trú để cơ quan chức năng tiến hành điều tra, truy tố.

Tóm lại, Hành vi "chuyển tiền mua hàng nhưng không giao hàng" trong giao dịch trực tuyến tại Việt Nam chủ yếu cấu thành Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 BLHS), với đặc trưng là thủ đoạn gian dối được thiết lập ngay từ đầu. Đối với các vụ án có tổ chức, sử dụng hệ thống công nghệ thông tin phức tạp, tội danh thường được mở rộng sang Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản (Điều 290 BLHS).

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email: Tư vấn pháp luật hình sự miễn phí qua Email để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê