Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản

Mặt Khách quan

Hành vi chiếm đoạt tài sản bằng các công cụ phạm tội như sử dụng máy tính, mạng viễn thông, mạng internet và thiết bị số thể hiện ở một số dạng như sau:

1. Sử dụng thông tin về tài khoản, thẻ ngân hàng của cơ quan, tổ chức, cá nhân để chiếm đoạt hoặc làm giả thẻ ngân hàng nhằm chiếm đoạt tài sản của chủ thẻ hoặc thanh toán hàng hoá, dịch vụ. Trong đó, làm giả thẻ ngân hàng là việc cá nhân không có thẩm quyền sản xuất, phát hành thẻ ngân hàng nhưng sản xuất thẻ giống như thẻ ngân hàng (trong đó có chứa đựng thông tin, dữ liệu như thẻ của ngân hàng phát hành).
2. Truy cập bất hợp pháp vào tài khoản của cơ quan, tổ chức, cá nhân nhằm chiếm đoạt tài sản, tức là việc cố ý vượt qua cảnh báo, mã truy cập, tường lửa hoặc sử dụng mã truy cập của người khác mà không được sự cho phép của người đó để truy cập vào tài khoản không phải của mình để chiếm đoạt tài sản.
3. Lừa đảo trong thương mại điện tử, kinh doanh tiền tệ, huy động vốn tín dụng, mua bán và thanh toán cổ phiếu qua mạng nhằm chiếm đoạt tài sản của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Hành vi lừa đảo ở đây thể hiện ở việc sử dụng thủ đoạn gian dối, đưa ra những thông tin sai sự thật về một sản phẩm, một vấn đề, lĩnh vực trong thương mại điện tử, kinh doanh tiền tệ, huy động vốn tín dụng, mua bán và thanh toán cổ phiếu trên mạng nhằm tạo niềm tin cho người chủ tài sản, người quản lý tài sản, làm cho họ tưởng là thật và mua, bán hoặc đầu tư vào lĩnh vực đó.
4. Hành vi khác nhằm chiếm đoạt tài sản của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Hành vi khác ở đây có thể là gửi tin nhắn lừa trúng thưởng nhưng thực tế không có giải thưởng để chiếm đoạt phí dịch vụ tin nhắn; quảng cáo bán hàng trên mạng Internet, mạng viễn thông nhưng không giao.

Hậu quả (thiệt hại về tài sản) không phải là dấu hiệu bắt buộc trong cấu thành tội phạm cơ bản. Điều này có nghĩa là tội phạm được coi là đã hoàn thành kể từ thời điểm người phạm tội thực hiện một trong các hành vi chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng, bất kể hành vi đó có gây ra thiệt hại trên thực tế hay không. Ví dụ, một đối tượng truy cập trái phép vào tài khoản ngân hàng của nạn nhân và thực hiện lệnh chuyển tiền, nhưng hệ thống ngân hàng kịp thời phát hiện và ngăn chặn, thì hành vi đó vẫn đã cấu thành tội phạm theo Điều 290. Quy định này thể hiện bản chất là một "tội phạm hình thức" (còn gọi là tội phạm có tính chất cắt xén), cho phép các cơ quan tố tụng có thể khởi tố vụ án và truy cứu trách nhiệm hình sự ngay từ giai đoạn chuẩn bị, tăng cường khả năng răn đe và phòng ngừa.

Mặt chủ quan 

Về mặt chủ quan, người phạm tội thực hiện hành vi với lỗi cố ý. Lỗi cố ý có thể là cố ý trực tiếp hoặc cố ý gián tiếp. Dấu hiệu bắt buộc của mặt chủ quan là người phạm tội có mục đích chiếm đoạt tài sản của người khác. Điều này có nghĩa là họ nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội và bị pháp luật cấm, thấy trước được hậu quả là quyền sở hữu tài sản của người khác sẽ bị xâm hại, nhưng vẫn mong muốn hậu quả đó xảy ra (cố ý trực tiếp) hoặc để mặc cho hậu quả xảy ra (cố ý gián tiếp).

Chủ thể của tội phạm 

Chủ thể của tội phạm quy định tại Điều 290 là chủ thể thường, tức là bất kỳ cá nhân nào có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định theo quy định tại Điều 12 Bộ luật Hình sự. Cụ thể:

• Đối với các hành vi được quy định tại Khoản 1 và Khoản 2 (tội phạm ít nghiêm trọng và nghiêm trọng), chủ thể phải là người từ đủ 16 tuổi trở lên.
• Đối với các hành vi tại Khoản 3 và Khoản 4 (tội phạm rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng), chủ thể phải là người từ đủ 14 tuổi trở lên.

2. Khung hình phạt tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản

Nội dung điều 290 BLHS năm 2015 quy định như sau:

Điều 290. Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản

1. Người nào sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử thực hiện một trong những hành vi sau đây, nếu không thuộc một trong các trường hợp quy định tại Điều 173 và Điều 174 của Bộ luật này, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:

a) Sử dụng thông tin về tài khoản, thẻ ngân hàng của cơ quan, tổ chức, cá nhân để chiếm đoạt tài sản của chủ tài khoản, chủ thẻ hoặc thanh toán hàng hóa, dịch vụ;

b) Làm, tàng trữ, mua bán, sử dụng, lưu hành thẻ ngân hàng giả nhằm chiếm đoạt tài sản của chủ tài khoản, chủ thẻ hoặc thanh toán hàng hóa, dịch vụ;

c) Truy cập bất hợp pháp vào tài khoản của cơ quan, tổ chức, cá nhân nhằm chiếm đoạt tài sản;

d) Lừa đảo trong thương mại điện tử, thanh toán điện tử, kinh doanh tiền tệ, huy động vốn, kinh doanh đa cấp hoặc giao dịch chứng khoán qua mạng nhằm chiếm đoạt tài sản;

đ) Thiết lập, cung cấp trái phép dịch vụ viễn thông, internet nhằm chiếm đoạt tài sản.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:

a) Có tổ chức;

b) Phạm tội 02 lần trở lên;

c) Có tính chất chuyên nghiệp;

d) Số lượng thẻ giả từ 50 thẻ đến dưới 200 thẻ;

đ) Chiếm đoạt tài sản trị giá từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng;

e) Gây thiệt hại từ 50.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng;

g) Tái phạm nguy hiểm.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm:

a) Chiếm đoạt tài sản trị giá từ 200.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;

b) Gây thiệt hại từ 300.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;

c) Số lượng thẻ giả từ 200 thẻ đến dưới 500 thẻ.

4. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm:

a) Chiếm đoạt tài sản trị giá 500.000.000 đồng trở lên;

b) Gây thiệt hại 500.000.000 đồng trở lên;

c) Số lượng thẻ giả 500 thẻ trở lên.

5. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

2.1. Hình phạt chính và bổ sung

Điều 290 Bộ luật Hình sự quy định 4 khung hình phạt chính dựa trên các dấu hiệu định khung như giá trị tài sản chiếm đoạt, giá trị thiệt hại, số lượng thẻ giả, và các tình tiết định khung khác.

• Khoản 1: Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm. Áp dụng cho hành vi chiếm đoạt tài sản trị giá từ 50 triệu đồng trở lên, hoặc dưới 50 triệu đồng nhưng thuộc các trường hợp đặc biệt khác.
• Khoản 2: Phạt tù từ 02 năm đến 07 năm. Áp dụng cho các trường hợp có tình tiết tăng nặng như có tổ chức, phạm tội 02 lần trở lên, có tính chất chuyên nghiệp, chiếm đoạt tài sản trị giá từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng, gây thiệt hại từ 50 triệu đến dưới 300 triệu đồng, hoặc tái phạm nguy hiểm.
• Khoản 3: Phạt tù từ 07 năm đến 15 năm. Áp dụng khi chiếm đoạt tài sản trị giá từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng, gây thiệt hại từ 300 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng, hoặc làm thẻ giả với số lượng từ 200 đến dưới 500 thẻ.
• Khoản 4: Phạt tù từ 12 năm đến 20 năm. Đây là khung hình phạt cao nhất, áp dụng khi chiếm đoạt tài sản trị giá 500 triệu đồng trở lên, gây thiệt hại 500 triệu đồng trở lên, hoặc số lượng thẻ giả 500 thẻ trở lên.

Bên cạnh các hình phạt chính, người phạm tội còn có thể phải chịu các hình phạt bổ sung được quy định tại Khoản 5 Điều 290. Các hình phạt này bao gồm phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Để dễ dàng hình dung và so sánh các khung hình phạt, có thể tóm tắt các dấu hiệu định khung trong bảng sau:

2.2. Tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Ngoài các tình tiết tăng nặng đã được quy định trong các khung định khung của Điều 290, người phạm tội còn có thể phải chịu các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự chung được quy định tại Điều 52 Bộ luật Hình sự. Ngược lại, việc xem xét các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự có vai trò quan trọng trong việc xác định hình phạt. Các tình tiết giảm nhẹ được quy định tại Điều 51 Bộ luật Hình sự và có thể được áp dụng cho tội danh này, bao gồm:

• Người phạm tội tự thú, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải.
• Tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả.
• Người phạm tội tích cực hợp tác với cơ quan chức năng trong quá trình giải quyết vụ án.
• Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng.
• Lập công chuộc tội.

Các tình tiết giảm nhẹ này thể hiện tính nhân đạo của pháp luật và khuyến khích người phạm tội hợp tác, khắc phục hậu quả. Tuy nhiên, một số ý kiến trong giới học thuật cho rằng việc gộp chung các hành vi "sửa chữa, bồi thường, khắc phục hậu quả" vào một điểm b Khoản 1 Điều 51 có thể bất lợi cho người phạm tội, bởi lẽ dù có đủ cả ba hành vi thì họ cũng chỉ được xem xét một tình tiết giảm nhẹ duy nhất.

3. Phân biệt với các tội danh khác

3.1. Phân biệt với Tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174)

Giữa Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản (Điều 290) và Tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174) có nhiều điểm tương đồng, đặc biệt là về bản chất hành vi chiếm đoạt (thông qua thủ đoạn gian dối) và khách thể xâm phạm (quyền sở hữu tài sản). Tuy nhiên, điểm khác biệt cốt lõi nằm ở thủ đoạn thực hiện hành vi.

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản sử dụng thủ đoạn gian dối nói chung để làm cho nạn nhân tin tưởng và tự nguyện giao tài sản. Ngược lại, tội danh tại Điều 290 lại sử dụng các thủ đoạn gian dối đặc thù trên môi trường mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để chiếm đoạt tài sản. Đây là một dạng thức tinh vi hơn của hành vi lừa đảo truyền thống, lợi dụng sự phát triển của công nghệ để thực hiện tội phạm.

Có thể thấy sự khác biệt này qua bảng so sánh sau:

Một vướng mắc lớn trong thực tiễn áp dụng pháp luật xuất phát từ quy định tại Khoản 1 Điều 290: "nếu không thuộc một trong các trường hợp quy định tại Điều 173 và Điều 174 của Bộ luật này". Về lý thuyết, Điều 290 được coi là điều luật chuyên biệt (lex specialis) trong lĩnh vực tội phạm công nghệ cao, trong khi Điều 174 là điều luật chung. Theo nguyên tắc áp dụng pháp luật, khi một hành vi thỏa mãn cả điều luật chung và điều luật riêng, thì phải áp dụng điều luật riêng.

Tuy nhiên, quy định "loại trừ" này lại tạo ra sự nhầm lẫn và khó khăn trong việc định tội danh. Thực tiễn cho thấy sự thiếu thống nhất giữa các cơ quan tố tụng. Ví dụ, một vụ án chiếm đoạt tài khoản mạng xã hội (Facebook, Zalo) để lừa đảo đã được cơ quan công an khởi tố về tội "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản" theo Điều 174 BLHS, dù hành vi rõ ràng được thực hiện bằng phương tiện điện tử. Sự thiếu thống nhất này cho thấy các cơ quan tố tụng vẫn còn lúng túng khi đối diện với các hành vi phạm tội có sự pha trộn giữa thủ đoạn truyền thống và công nghệ cao, và cần có văn bản hướng dẫn cụ thể từ các cơ quan có thẩm quyền.

3.2. Phân biệt với Tội Trộm cắp tài sản (Điều 173)

Sự phân biệt giữa hai tội danh này cũng dựa trên thủ đoạn thực hiện hành vi. Tội Trộm cắp tài sản là hành vi lén lút, bí mật chiếm đoạt tài sản , trong khi Tội sử dụng mạng máy tính... lại dùng các phương tiện công nghệ cao để chiếm đoạt. Tuy nhiên, ranh giới này không phải lúc nào cũng rõ ràng trong các trường hợp thực tiễn phức tạp.

Vụ án của Trần Hồng Q. là một minh chứng điển hình cho những vướng mắc này. Bị cáo lén lút lấy điện thoại của nạn nhân (hành vi trộm cắp) và sau đó dùng chính chiếc điện thoại đó để chuyển tiền từ tài khoản ngân hàng của nạn nhân (hành vi sử dụng phương tiện điện tử chiếm đoạt). Tòa án nhân dân huyện đã tuyên phạt bị cáo phạm cả hai tội danh. Tuy nhiên, Tòa án nhân dân tỉnh đã hủy án sơ thẩm, nhận định rằng hành vi của Trần Hồng Q. chỉ cấu thành một tội duy nhất là Tội Trộm cắp tài sản theo Điều 173.

Sự mâu thuẫn trong quan điểm xét xử này phản ánh thực trạng thiếu văn bản hướng dẫn chính thức từ Tòa án nhân dân Tối cao. Việc thiếu một Nghị quyết hướng dẫn cụ thể đã dẫn đến sự không thống nhất trong việc định tội danh trên cả nước. Có thể phân tích sự khác biệt trong tư duy định tội qua vụ án này: một quan điểm cho rằng hành vi phạm tội là một chuỗi liên kết và phải bị xử lý theo tội danh phản ánh bản chất của toàn bộ quá trình, trong khi quan điểm khác lại tách bạch hai hành vi riêng rẽ và áp dụng tội danh khác nhau. Tác giả bài viết trong nguồn đã đề xuất một hướng giải quyết, cho rằng nếu người phạm tội chiếm đoạt phương tiện điện tử và sử dụng chính phương tiện đó để chiếm đoạt tài sản thì nên xét xử theo Điều 173, còn nếu sử dụng phương tiện khác để chiếm đoạt thì áp dụng Điều 290.

Kết luận

Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản là một tội phạm nguy hiểm, với thủ đoạn tinh vi, phức tạp, gây ra thiệt hại lớn về tài sản và đe dọa trực tiếp đến sự an toàn của hệ thống thông tin. Việc ban hành Điều 290 Bộ luật Hình sự là một bước tiến quan trọng trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm công nghệ cao. Tuy nhiên, sự non trẻ của điều luật này cũng bộc lộ những hạn chế, đặc biệt là trong việc phân định ranh giới với các tội danh chiếm đoạt tài sản truyền thống và sự thiếu thống nhất trong thực tiễn áp dụng pháp luật.

Sự khác biệt về mức hình phạt cao nhất giữa Điều 290 (20 năm tù) và Điều 174 (tù chung thân) đối với hành vi chiếm đoạt tài sản có giá trị từ 500 triệu đồng trở lên cũng là một điểm bất cập, bởi lẽ hành vi phạm tội trên không gian mạng có tính chất nguy hiểm hơn, khó phát hiện và gây thiệt hại trên diện rộng hơn.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.