Quy định về di chúc có người làm chứng theo Bộ Luật dân sự

1. Quy định về người làm chứng khi lập di chúc 

Điều kiện đối với người làm chứng di chúc

1. Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc.
2. Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc (ví dụ: người mắc nợ hoặc là chủ nợ của người lập di chúc mà nghĩa vụ đó được giải quyết trong di chúc).
3. Người chưa thành niên (dưới 18 tuổi), người mất năng lực hành vi dân sự, hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.

Các trường hợp bắt buộc phải có người làm chứng di chúc

• Thứ nhất, người lập di chúc không tự mình viết bản di chúc thì có thể tự mình đánh máy hoặc nhờ người khác viết hoặc đánh máy bản di chúc, nhưng phải có ít nhất là hai người làm chứng. Người lập di chúc phải ký hoặc điểm chỉ vào bản di chúc trước mặt những người làm chứng; những người làm chứng xác nhận chữ ký, điểm chỉ của người lập di chúc và ký vào bản di chúc (Điều 643 BLDS năm 2015)
• Thứ hai, người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ khi lập di chúc phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực (khoản 3 Điều 630 BLDS năm 2015).
• Thứ ba, lập di chúc miệng bắt buộc có ít nhất 02 người làm chứng chứng kiến ý chí cuối cùng. Người làm chứng ghi chép lại, ký tên/điểm chỉ và trong vòng 05 ngày làm việc phải thực hiện công chứng/chứng thực chữ ký (khoản 5 Điều 630 BLDS năm 2015).

Như vậy, theo quy định pháp luật hiện nay chỉ có 03 trường hợp trên bắt buộc phải có người làm chứng khi lập di chúc. Các trường hợp còn lại không yêu cầu bắt buộc phải có người làm chứng khi lập di chúc. Nghĩa là di chúc vẫn hợp pháp nếu không có người làm chứng khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện có hiệu lực của di chúc theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015.

Quyền và trách nhiệm của người làm chứng

Trong lĩnh pháp luật dân sự về di chúc không quy định cụ thể về quyền và nghĩa vụ (trách nhiệm) của người làm chứng mà các quyền, trách nhiệm này được suy luận từ bản chất của hành vi người làm chứng theo các Điều 630, Điều 632 Điều 634 Bộ luật Dân sự 2015 cụ thể như sau:

1. Người làm chứng phải có mặt trực tiếp trong suốt quá trình người lập di chúc thể hiện ý chí (trừ trường hợp tự viết toàn bộ bản di chúc không cần người làm chứng).
2. Người làm chứng có nghĩa vụ ký tên hoặc điểm chỉ xác nhận vào bản di chúc ngay trước mặt người lập di chúc (đối với di chúc có người làm chứng). Lưu ý cần ký tên bên cạnh các chỗ có tẩy xóa, sửa chữa trong văn bản di chúc (nếu có).
3. Trường hợp người lập di chúc miệng, người làm chứng phải ghi chép lại nội dung ý chí cuối cùng, cùng ký tên/điểm chỉ và trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày di chúc miệng thể hiện ý chí, phải đưa văn bản ghi chép đó đi công chứng hoặc chứng thực chữ ký.
4. Người làm chứng có quyền ​từ chối làm chứng nếu bản thân thuộc các trường hợp bị cấm hoặc phát hiện người lập di chúc không minh mẫn, bị ép buộc, đe dọa, lừa dối. Đồng thời có quyền yêu cầu được bảo đảm an toàn, tôn trọng thời gian và thỏa thuận hợp pháp với người lập di chúc (nếu có chi phí đi lại, hỗ trợ khi thực hiện việc ghi chép di chúc miệng).

Căn cứ theo Điều 78 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 thì khi xảy ra các tranh chấp liên quan đến hiệu lực của di chúc, người làm chứng di chúc trong lĩnh vực dân sự sẽ tham gia với tư cách người làm chứng trong tố tụng dân sự là người biết các tình tiết có liên quan đến vụ việc dân sự và được Tòa án triệu tập tham gia tố tụng. Theo đó, người làm chứng di chúc sẽ có các quyền và nghĩa vụ như sau:

1. Phải có mặt theo giấy triệu tập của Tòa án (nếu vắng mặt phải có lý do chính đáng).
2. Khai báo trung thực toàn bộ những tình tiết mà mình biết liên quan đến việc giải quyết vụ việc dân sự trước Tòa án.
3. Chịu trách nhiệm trước pháp luật về lời khai của mình; việc khai báo gian dối gây hậu quả có thể bị xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự về tội khai báo gian dối/cung cấp tài liệu sai sự thật.
4. Yêu cầu Tòa án bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản và các quyền, lợi ích hợp pháp khác của mình khi tham gia làm chứng.
5. Được thanh toán các khoản chi phí đi lại và các chi phí khác theo quy định pháp luật.
6. Được nghỉ việc trong thời gian Tòa án triệu tập hoặc lấy lời khai (vẫn được hưởng lương, bảo hiểm và các quyền lợi cơ quan theo quy định pháp luật lao động).
7. Được khiếu nại hành vi tố tụng, quyết định tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng nếu có căn cứ cho rằng xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
8. Từ chối khai báo những tình tiết liên quan đến bí mật nhà nước, bí mật nghề nghiệp, bí mật đời tư... hoặc những lời khai có thể gây bất lợi cho chính mình hoặc người thân thích của mình.

Quý khách hàng có nhu cầu sử dụng dịch vụ luật sư soạn thảo di chúc hợp pháp có thể trao đổi trực tiếp với Luật sư Lê Minh Trường qua số: 0986.11.66.05 để được hướng dẫn chi tiết

2. Trình tự, các bước lập di chúc có người làm chứng

Khi tham gia với tư cách người làm chứng trong quá trình lập di chúc của người khác, người làm chứng cần tuân thủ quá trình sau:

• Bước 1: Người lập di chúc tự mình đánh máy hoặc nhờ người khác viết/đánh máy nội dung di chúc.
• Bước 2: Người lập di chúc đọc lại hoặc nghe đọc lại toàn bộ nội dung di chúc.
• Bước 3: Người lập di chúc thực hiện ký tên hoặc điểm chỉ vào từng trang của di chúc trước sự chứng kiến trực tiếp của ít nhất 02 người làm chứng.
• Bước 4: Các người làm chứng xác nhận tính tự nguyện, minh mẫn của người lập di chúc và ký tên xác nhận vào bản di chúc.

Như vậy, người làm chứng di chúc phải trực tiếp chứng khiến và xác nhận vào bản di chúc về sự tự nguyện, minh mẫn của người lập di chúc.

Tóm lại, để di chúc có người làm chứng đạt giá trị pháp lý tuyệt đối và tránh nguy cơ bị tuyên vô hiệu khi phát sinh tranh chấp thừa kế, cần kiểm tra kỹ tư cách của người làm chứng (không thuộc hàng thừa kế, không có quyền lợi liên quan). Khi có điều kiện, việc kết hợp người làm chứng với thủ tục công chứng/chứng thực tại Phòng/Văn phòng công chứng hoặc UBND cấp xã sẽ giúp tăng tính an toàn pháp lý cho bản di chúc.

Di chúc có người làm chứng có cần công chứng không?