1. Thừa kế theo pháp luật là gì?
Theo định nghĩa được quy định trong Điều 649 Bộ luật Dân sự năm 2015: "Thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định." Thừa kế theo pháp luật là chế định pháp lý quan trọng nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp về tài sản của cá nhân khi có người chết đi mà không để di chúc, hoặc có di chúc nhưng di chúc đó không hợp pháp. Việc phân chia di sản trong trường hợp này được thực hiện nghiêm ngặt theo các hàng thừa kế, điều kiện và tỷ lệ do nhà nước quy định nhằm đảm bảo tính công bằng, trật tự xã hội và sự ổn định các quan hệ tài sản trong gia đình.
Theo quy định tại Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong các trường hợp cụ thể sau đây:
- Không có di chúc: Người để lại di sản không lập di chúc định đoạt tài sản của mình trước khi chết.
- Di chúc không hợp pháp: Di chúc được lập nhưng bị tuyên bố vô hiệu toàn bộ do vi phạm điều kiện về chủ thể, nội dung hoặc hình thức (ví dụ: người lập di chúc bị ép buộc, minh mẫn không đủ lúc lập, hoặc hình thức di chúc không đúng luật).
- Người thừa kế theo di chúc không có quyền nhận di sản: Những người được chỉ định nhận di sản theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
- Từ chối nhận di sản: Những người được chỉ định nhận di sản theo di chúc từ chối nhận di sản.
- Phần di sản không được định đoạt: Trường hợp di chúc chỉ định đoạt một phần di sản, phần di sản còn lại không được định đoạt trong di chúc sẽ được chia theo pháp luật.
Các hàng thừa kế theo pháp luật
- Hàng thừa kế thứ nhất: Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
- Hàng thừa kế thứ hai: Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại.
- Hàng thừa kế thứ ba: Cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.
Nguyên tắc phân chia di sản
- Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau (Khoản 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015).
- Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế, nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị tước quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản (Khoản 3 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015).
- Thừa kế thế vị (Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015): Trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc chết cùng một thời điểm với người để lại di sản thì cháu (con của người con đó) được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống; nếu cháu cũng chết trước hoặc chết cùng một thời điểm với người để lại di sản thì chắt (con của cháu) được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống.
- Bước 1: Khai nhận di sản thừa kế. Những người thừa kế tiến hành nộp hồ sơ tại Văn phòng công chứng/Phòng công chứng nơi có bất động sản hoặc nơi cư trú cuối cùng của người để lại di sản để lập Văn bản thỏa thuận phân chia di sản hoặc Văn bản khai nhận di sản.
- Bước 2: Niêm yết công khai. Thủ tục niêm yết văn bản khai nhận di sản được thực hiện tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người để lại di sản trong thời hạn 15 ngày nhằm đảm bảo không có tranh chấp hay khiếu nại.
- Bước 3: Đăng ký sang tên tài sản. Sau khi văn bản công chứng có hiệu lực, người thừa kế nộp hồ sơ tại cơ quan đăng ký đất đai (đối với bất động sản) hoặc cơ quan có thẩm quyền để hoàn tất thủ tục đăng ký quyền sở hữu, sử dụng tài sản theo quy định pháp luật hiện hành.
Như vậy, khi thuộc một trong các trường hợp trên thì di sản sẽ được chia theo pháp luật và người thừa kế có thể yêu cầu đến những văn phòng công chứng tiến hành các bước lập văn bản khai nhận hoặc văn bản thỏa thuận phân chia di sản để dẫn đến quyết định người thừa kế nào sẽ được thừa kế.
2. Điểm giống nhau thừa kế theo pháp luật và thừa kế theo di chúc
Cả hai hình thức thừa kế theo pháp luật và thừa kế theo di chúc đều là sự chuyển giao tài sản từ người chết sang cho người sống. Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản mất. Người thừa kế là thể nhân phải là người còn sống hoặc được sinh ra và vẫn còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng là người được thụ thai trước khi người để lại thừa kế chết. Tất cả những người thừa kế đều có quyền từ chối nhận di sản thừa kế căn cứ vào Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015.
Trong trường hợp những người đồng thời không có người thừa kế theo di chúc và theo pháp luật hoặc có nhưng không có quyền hưởng di sản từ chối nhận di sản thì tài sản còn lại có lỗi khi thực hiện nghĩa vụ tài sản. thực hiện mà không có người thừa kế thuộc về nhà nước.
Về thời điểm mở thừa kế theo quy định tại Điều 623 BLDS 2015 “Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia thừa kế là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế, hết thời hạn này thì di sản thuộc về người thừa kế quản lý, nếu không có người thừa kế quản lý thì di sản thuộc về người có tài sản (điều 236 BLDS 2015), nếu không có người chiếm hữu thì di sản thuộc sở hữu Nhà nước.

Luật sư tư vấn pháp luật thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật, gọi số: 0986.11.66.05 để được hỗ trợ.
3. Điểm khác nhau giữa thừa kế theo pháp luật và thừa kế theo di chúc
Pháp luật dân sự hiện hành đã có những quy định rất cụ thể về thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật. Điều này được thể hiện rất rõ trong chương XXII và chương XXII của Bộ luật dân sự 2015. Nếu như theo quy định về thừa kế theo di chúc phụ thuộc vào ý chí của chủ thể lập di chúc thì đối với thừa kế theo pháp luật; các chủ thể trong các quan hệ thừa kế sẽ cần phải tuân thủ các nguyên tắc và trình tự được quy định trong bộ luật hiện hành. Để hiểu rõ hơn về hai hình thức này, Luật Minh Khuê đã đưa ra bảng so sánh:
| Tiêu chí | Thừa kế theo di chúc | Thừa kế theo pháp luật |
| Căn cứ | Chương XXII Bộ luật Dân sự | Chương XXII Bộ luật Dân sự |
| Người thừa kế |
- Thông thường sẽ là cá nhân, cơ quan, tổ chức được người lập di chúc đề cập đến là người sẽ nhận di sản trong di chúc và có đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật. - Người được chỉ định theo như trong di chúc: - Cha, mẹ, vợ, chồng, con chưa thành niên - Con thành niên, không có khả năng lao động |
- Nếu chia theo hàng thừa kế, thì sẽ gồm 03 hàng: - Hàng thừa kế thứ nhất: Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết; - Hàng thừa kế thứ hai: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại; - Hàng thừa kế thứ ba: cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại. - Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau. - Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế, nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản. |
| Hình thức thừa kế |
- Di chúc bằng văn bản - Di chúc lập bằng miệng nếu không thể lập được bằng văn bản. |
Người thừa kế sẽ làm văn bản thỏa thuận. Chỉ khi có văn bản có công chứng về việc phân chia di sản của các đồng thừa kế. Nếu như xảy ra tranh chấp về thừa kế thì căn cứ theo quyết định của tòa án về việc phân chia di sản. |
| Trường hợp hưởng thừa kế | Người có tài sản muốn để lại di sản cho người khác và đã viết di chúc để chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi người này chết. |
- Trường hợp một người có tài sản chết đi và không để lại di chúc - Hoặc trong trường hợp di chúc để lại không hợp pháp - Người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập; nếu như cơ quan, tổ chức là đối tượng được nhận di chúc thì sẽ không tồn tại vào thời điểm mở thừa kế. - Người được hưởng di sản theo di chúc sẽ không có quyền hưởng hay từ chối nhận di sản thừa kế. - Còn về phần di sản: Không được định đoạt trong di chúc; nếu có liên quan đến phần di chúc không có hiệu lực; thì người được thừa kế theo di chúc nhưng không được hưởng và từ chối nhận, chết trước hoặc nếu chết cùng thời điểm với người lập di chúc... |
| Thừa kế vị | Theo thừa kế theo di chúc thì sẽ không có thừa kế vị | Thừa kế vị theo quy định tại Điều 652 Bộ luật dân sự 2015 định nghĩa: Trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống; nếu cháu cũng chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống. |
Ngoài những nội dung trên, hai hình thức thừa kế này cũng có những quy định riêng, không giống nhau.
- Thừa kế theo pháp luật: Căn cứ vào quy định về thế vị, quyền thừa kế giữa cha mẹ nuôi, cha mẹ đẻ với con nuôi; con riêng và bố dượng, mẹ kế; giữa vợ chồng đã chia tài sản chung; đang xin ly hôn hoặc đã kết hôn với người khác...
- Thừa kế theo di chúc: Căn cứ theo quy định về người làm chứng di chúc; người gửi giữ di chúc; di tặng; công bố di chúc...
- Thừa kế theo di chúc sẽ được ưu tiên áp dụng trước. Còn thừa kế theo pháp luật được áp dụng khi rơi vào các trường hợp quy định tại Điều 650 Bộ luật dân sự năm 2015.
Nếu còn vướng mắc về các vấn đề xung quanh bài viết, độc giả có thể gọi điện tới tổng đài tư vấn pháp luật thừa kế: 1900.6162 để được hỗ trợ giải đáp. Luật Minh Khuê xin chân thành cảm ơn!