Không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng với người dưới 18 tuổi phạm tội trong những trường hợp nào?

Trong nền tư pháp hiện đại, việc áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội được coi là một bước tiến văn minh, ưu tiên mục tiêu giáo dục và phục hồi thay vì trừng phạt thuần túy. Tuy nhiên, quyền năng của sự khoan hồng không phải là vô hạn và không thể áp dụng một cách rập khuôn, thiếu chọn lọc. Để bảo đảm tính răn đe của pháp luật, bảo vệ an toàn cộng đồng và duy trì công lý cho người bị hại, Nhà nước đồng thời thiết lập một "hành lang đỏ" — tức là hệ thống các trường hợp loại trừ, không cho phép áp dụng xử lý chuyển hướng.

Việc xác định các trường hợp không được áp dụng biện pháp này dựa trên sự đánh giá khách quan về tính chất đặc biệt nghiêm trọng của hành vi phạm tội, mức độ xâm phạm đến các khách thể được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt (như tính mạng, sức khỏe, an ninh quốc gia) và lịch sử nhân thân của người phạm tội. Đây là sự khẳng định rằng: dù pháp luật luôn dành cho người dưới 18 tuổi sự bảo vệ đặc biệt, nhưng đối với những hành vi đi ngược lại các giá trị đạo đức cơ bản nhất hoặc có tính chất nguy hiểm cao độ cho xã hội, sự can thiệp của hệ thống tư pháp hình sự truyền thống là điều tất yếu và không thể thay thế. 

1. Biện pháp xử lý chuyển hướng là gì?

Biện pháp xử lý chuyển hướng được định nghĩa là các biện pháp giám sát, giáo dục, phòng ngừa áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội nhằm thay thế cho việc truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc áp dụng hình phạt tù. Đây không chỉ là một thay đổi về thuật ngữ so với Bộ luật Hình sự 2015 mà là một sự thay đổi về bản chất trong cách tiếp cận tội phạm vị thành niên. Thay vì đưa các em vào quy trình tố tụng hình sự nghiêm khắc với những nhãn mác "tội phạm" có thể đeo bám suốt đời, xử lý chuyển hướng ưu tiên việc sửa chữa lỗi lầm ngay tại cộng đồng hoặc trong các môi trường giáo dục chuyên biệt.

1.1. Khái niệm trong tư pháp người chưa thành niên

Trong lý luận về tư pháp người chưa thành niên, đối tượng trung tâm được xác định chính là bản thân người chưa thành niên với tư cách là một chủ thể đang phát triển, chưa hoàn thiện về nhận thức và hành vi. Khác với người trưởng thành vốn được coi là các thực thể pháp lý có đầy đủ khả năng kiểm soát hành vi, người chưa thành niên là một thực thể cần được bảo vệ đặc biệt ngay cả khi họ là người gây ra lỗi lầm.

Việc coi người chưa thành niên là đối tượng trung tâm dẫn đến các nguyên tắc chỉ đạo trong Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 (Luật 2024):

• Lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên: Mọi quyết định tố tụng phải đặt lợi ích, sự phát triển của các em lên hàng đầu.
• Hệ thống tư pháp riêng biệt: Đòi hỏi các quy trình, thủ tục thân thiện và các biện pháp xử lý đặc thù.

Tuy nhiên, đối tượng trung tâm không đồng nghĩa với việc được miễn trừ mọi trách nhiệm. Các rào cản pháp lý tại Điều 38 đóng vai trò thiết yếu nhằm đảm bảo tính răn đe. Nếu một hành vi phạm tội có tính chất đặc biệt nguy hiểm hoặc thể hiện sự suy thoái đạo đức nghiêm trọng, việc áp dụng xử lý chuyển hướng có thể gửi đi một thông điệp sai lầm về sự dung thứ của pháp luật. Do đó, Điều 38 chính là ranh giới phân định khi nào quyền lợi cá nhân của người chưa thành niên phải nhường chỗ cho yêu cầu bảo vệ an toàn cộng đồng.

1.2. Tầm quan trọng của hệ thống biện pháp chuyển hướng

Hệ thống biện pháp xử lý chuyển hướng theo Điều 36 Luật 2024 bao gồm 12 hình thức khác nhau, được thiết kế để cá thể hóa từng trường hợp phạm tội:

Điều 38 quy định các trường hợp loại trừ chính là để bảo vệ tính chính danh của 12 biện pháp này. Nếu một tội phạm giết người hay hiếp dâm được áp dụng "khiển trách" hay "xin lỗi", tính công bằng của pháp luật sẽ bị xói mòn nghiêm trọng.

2. Các trường hợp không áp dụng xử lý chuyển hướng với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi 

Người trong độ tuổi từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi là nhóm chủ thể có năng lực trách nhiệm hình sự hạn chế. Theo Bộ luật Hình sự, họ chỉ phải chịu trách nhiệm về các tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng được liệt kê cụ thể. Vì vậy, việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với nhóm này vốn đã có sự chọn lọc tự nhiên. Tuy nhiên, Khoản 1 Điều 38 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 còn thắt chặt hơn bằng cách loại trừ các tội danh xâm phạm các giá trị nhân bản tối thượng.

2.1. Tội phạm rất nghiêm trọng loại trừ

Luật 2024 xác định 5 loại tội phạm mà tính chất nguy hiểm cho xã hội là quá lớn để có thể xem xét chuyển hướng xử lý:

• Tội giết người (Điều 123 BLHS): Sự xâm phạm đến quyền sống – quyền cơ bản nhất của con người. Dù ở độ tuổi 14, việc thực hiện hành vi tước đoạt mạng sống của người khác một cách cố ý thể hiện sự nguy hiểm tiềm tàng không thể hóa giải bằng các biện pháp giáo dục cộng đồng thông thường.
• Nhóm tội xâm hại tình dục: Bao gồm Tội hiếp dâm (Điều 141), Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi (Điều 142) và Tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi (Điều 144). Đây là những tội phạm gây ra những tổn thương tâm lý và thể chất vĩnh viễn cho nạn nhân. Việc loại trừ các tội danh này phản ánh thái độ không khoan nhượng của Nhà nước đối với bạo lực tình dục, đặc biệt là bạo lực nhắm vào trẻ em.
• Tội sản xuất trái phép chất ma túy (Điều 248 BLHS): Việc tham gia vào quá trình sản xuất ma túy không chỉ là hành vi phạm tội đơn thuần mà còn là việc gieo rắc "cái chết trắng" cho xã hội trên diện rộng. Đối với người từ đủ 14 tuổi, hành vi này thường gắn liền với các đường dây tội phạm có tổ chức, do đó cần một quy trình tố tụng hình sự nghiêm ngặt để bóc gỡ và răn đe.

2.2. Yếu tố tái phạm và tính chất nguy hiểm

Khoản 1 Điều 38 cũng quy định không áp dụng xử lý chuyển hướng nếu người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi:

• Phạm tội rất nghiêm trọng 02 lần trở lên: Điều này phản ánh xu hướng hành vi mang tính hệ thống. Khi một người chưa thành niên thực hiện hành vi phạm tội rất nghiêm trọng lần thứ hai, các nỗ lực giáo dục ban đầu rõ ràng đã không phát huy tác dụng.
• Phạm nhiều tội rất nghiêm trọng: Việc thực hiện đồng thời nhiều hành vi nguy hiểm cho thấy sự lệch lạc sâu sắc trong nhân cách và thái độ coi thường pháp luật cực độ.

Sự kết hợp giữa tội danh cụ thể và tần suất phạm tội tạo ra một bộ lọc hiệu quả. Tuy nhiên, Luật cũng mở ra một khe cửa hẹp tại Khoản 3 Điều 37: nếu người chưa thành niên là đồng phạm nhưng có vai trò không đáng kể, họ vẫn có thể được xem xét chuyển hướng ngay cả khi phạm các tội tại Điều 38. Đây là biểu hiện của tính cá thể hóa, phân biệt kẻ chủ mưu, cầm đầu với người bị lôi kéo, lệ thuộc.

3. Các trường hợp không áp dụng xử lý chuyển hướng với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi 

Khoản 2 Điều 38 Người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi có mức độ nhận thức gần như người trưởng thành. Do đó, rào cản pháp lý áp dụng cho nhóm này rộng hơn và nghiêm khắc hơn nhằm tương xứng với năng lực trách nhiệm.

3.1. Tội phạm nghiêm trọng về ma túy và xâm hại tình dục

Khác với nhóm dưới 16 tuổi, nhóm 16-18 tuổi bị loại trừ xử lý chuyển hướng ngay cả đối với các tội nghiêm trọng (khung hình phạt từ 3-7 năm) trong một số lĩnh vực nhạy cảm:

• Tội phạm ma túy toàn diện: Không chỉ sản xuất (như nhóm 14-16), mà các hành vi tàng trữ, vận chuyển, mua bán và chiếm đoạt chất ma túy cũng bị loại trừ. Ở độ tuổi này, các em hoàn toàn đủ nhận thức để hiểu về chu trình ma túy và tác hại của nó. Việc tham gia vào bất kỳ công đoạn nào cũng thể hiện sự lựa chọn lối sống tội phạm một cách chủ động.
• Tội hiếp dâm: Tiếp tục là tội danh bị loại trừ tuyệt đối, không phân biệt mức độ nghiêm trọng hay rất nghiêm trọng, nhằm bảo vệ tối đa quyền tự do thân thể của nạn nhân.

3.2. Vấn đề tái phạm nguy hiểm và phạm tội do cố ý nhiều lần

Điểm mới quan trọng tại Khoản 2 Điều 38 là việc đưa các khái niệm về tiền án, tiền sự vào căn cứ loại trừ:

• Tái phạm, tái phạm nguy hiểm: Nếu người chưa thành niên đã từng bị kết án và lại tiếp tục phạm tội mới thuộc diện tái phạm, họ bị coi là có nhân thân xấu và các biện pháp chuyển hướng tại cộng đồng không còn đủ sức nặng.
• Phạm tội nghiêm trọng do cố ý 02 lần trở lên hoặc phạm nhiều tội nghiêm trọng do cố ý: Việc tích lũy các hành vi vi phạm có ý thức chứng tỏ một quá trình tha hóa về đạo đức. Pháp luật không thể ưu tiên cho những đối tượng coi thường sự bao dung của xã hội để liên tục thực hiện hành vi gây hại.

3.3. Đối chiếu mức độ rất nghiêm trọng do cố ý và đặc biệt nghiêm trọng

Một rào cản mang tính nguyên tắc tại Điểm d Khoản 2 Điều 38 là việc loại trừ mặc nhiên đối với:

• Tội rất nghiêm trọng do cố ý: Các tội có tính chất nguy hiểm cao, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tài sản với lỗi cố ý (ví dụ: Cướp tài sản, Cố ý gây thương tích dẫn đến hậu quả rất nghiêm trọng).
• Tội đặc biệt nghiêm trọng: Các tội có khung hình phạt trên 15 năm, chung thân hoặc tử hình. Đối với những hành vi gây rúng động xã hội này, việc đưa vào quy trình tư pháp hình sự truyền thống là bắt buộc để đảm bảo sự công bằng và an toàn chung.

4. Trường hợp phạm tội mới khi đang áp dụng biện pháp chuyển hướng 

Quy định tại Khoản 3 Điều 38 thể hiện tính nhất quán và chặt chẽ của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024. Nếu một người đang được hưởng sự khoan hồng thông qua một biện pháp chuyển hướng mà lại phạm một tội mới, họ sẽ mặc nhiên mất quyền được áp dụng biện pháp chuyển hướng cho tội mới đó.

Xử lý chuyển hướng có thể được ví như một "bản hợp đồng xã hội" đặc biệt giữa Nhà nước và người chưa thành niên phạm tội. Trong đó:

• Sự tin tưởng của Nhà nước: Thay vì trừng phạt, Nhà nước trao cơ hội để người chưa thành niên tự sửa chữa lỗi lầm tại cộng đồng hoặc trường giáo dưỡng.
• Cam kết của người chưa thành niên: Thừa nhận hành vi phạm tội và đồng ý tuân thủ các nghĩa vụ giám sát, giáo dục.

Khi một người phạm tội mới trong thời gian này, họ đã đơn phương phá vỡ "hợp đồng". Hành vi phạm tội mới là bằng chứng đanh thép nhất cho thấy biện pháp chuyển hướng đang áp dụng không hiệu quả hoặc đối tượng không có ý chí phục thiện.

Hệ quả pháp lý của việc này rất nghiêm khắc:

• Đình chỉ biện pháp hiện tại: Có thể chuyển đổi sang truy cứu trách nhiệm hình sự cho tội danh ban đầu.
• Không được áp dụng chuyển hướng cho tội mới: Đối tượng phải đối mặt với quy trình điều tra, truy tố, xét xử bình thường cho hành vi mới phát sinh.
• Tính răn đe: Quy định này buộc người chưa thành niên phải trân trọng cơ hội mình đang có, nếu không muốn rơi vào vòng xoáy pháp lý nặng nề hơn.

5. Điểm mới so với Bộ luật Hình sự 2015 

Để hiểu rõ giá trị của Điều 38, cần đặt nó trong sự đối chiếu với các quy định cũ tại Chương XII Bộ luật Hình sự 2015.

Bộ luật Hình sự 2015 coi các biện pháp giám sát, giáo dục là "phụ phẩm" của việc miễn trách nhiệm hình sự. Điều này tạo ra một nghịch lý: để được giáo dục, trước tiên các em phải bị coi là tội phạm và được miễn tội. Luật 2024 đã tách bạch xử lý chuyển hướng thành một chế định độc lập, có thể áp dụng ở bất kỳ giai đoạn nào (điều tra, truy tố, xét xử) mà không nhất thiết phải chờ đến khi có kết luận về tội phạm.

Sự khác biệt về cấu trúc và nội dung:

Sự thay đổi này mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn:

• Tính dự báo pháp lý: Người dân và các cơ quan tố tụng biết rõ trường hợp nào được khoan hồng, trường hợp nào không. Điều này loại bỏ sự tùy nghi trong việc áp dụng pháp luật.
• Hiệu quả giáo dục: Bằng cách tập trung nguồn lực chuyển hướng vào các tội ít nghiêm trọng, Nhà nước có thể giáo dục tốt hơn cho đại đa số người chưa thành niên, đồng thời cách ly và xử lý nghiêm các đối tượng nguy hiểm tại Điều 38.
• Phù hợp quốc tế: Việc thiết lập các rào cản tại Điều 38 giúp hệ thống tư pháp Việt Nam vừa đảm bảo quyền trẻ em, vừa thực hiện tốt nghĩa vụ bảo vệ an ninh trật tự theo các công ước quốc tế.

Kết luận

Việc quy định rõ ràng các trường hợp không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng không hề làm giảm đi tính nhân văn của hệ thống tư pháp người chưa thành niên, mà ngược lại, nó tạo ra một khung khổ pháp lý minh bạch và công bằng. Sự tồn tại của các trường hợp loại trừ này giúp ngăn chặn việc lạm dụng chính sách khoan hồng, bảo đảm rằng những hành vi xâm phạm nghiêm trọng đến quyền con người và trật tự công cộng vẫn phải chịu những chế tài tương xứng với mức độ nguy hiểm đã gây ra.

Công lý dành cho người chưa thành niên không chỉ nằm ở việc trao cho họ cơ hội sửa sai, mà còn nằm ở việc giúp họ nhận thức rõ ràng về hậu quả của những hành vi không thể dung thứ. Một hệ thống tư pháp thực sự hiệu quả phải là một hệ thống biết "mở lòng" đúng chỗ nhưng cũng biết "cương quyết" đúng lúc. Khi các trường hợp loại trừ được thực thi một cách nghiêm túc và chính xác, nó không chỉ xoa dịu nỗi đau của người bị hại mà còn là lời cảnh báo đanh thép, góp phần định hướng nhân cách cho thế hệ trẻ: rằng mọi quyền tự do đều phải đi kèm với trách nhiệm pháp lý cao nhất. Suy cho cùng, sự nghiêm minh của pháp luật trong những trường hợp này chính là hình thức giáo dục cao nhất, giúp người chưa thành niên hiểu rõ giá trị của sự thượng tôn pháp luật trên con đường trở thành công dân có ích.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!