Trình tự yêu cầu người làm công tác xã hội tham gia tố tụng cho người dưới 18 tuổi phạm tội

Trong tiến trình cải cách tư pháp và kiện toàn hệ thống pháp luật hình sự, việc đưa người làm công tác xã hội vào tham gia tố tụng không chỉ là một bước tiến về mặt thủ tục mà còn là minh chứng cho tư duy quản lý xã hội hiện đại. Đối với người dưới 18 tuổi — những chủ thể chưa hoàn thiện về nhận thức và tâm lý — sự hỗ trợ của một nhân viên công tác xã hội chuyên nghiệp chính là "lá chắn" bảo vệ họ trước những áp lực vô hình của quy trình tố tụng nghiêm ngặt. Tuy nhiên, để vai trò này thực sự phát huy hiệu quả và không chồng chéo với các chức danh tư pháp khác, việc thiết lập một trình tự yêu cầu người làm công tác xã hội tham gia tố tụng một cách chặt chẽ, khoa học là điều tất yếu.

Trình tự này không đơn thuần là những bước hành chính khô khan, mà là một quy trình mang tính kết nối liên ngành, bắt đầu từ việc nhận diện nhu cầu, ra quyết định trưng cầu cho đến việc xác lập tư cách pháp lý của người làm công tác xã hội trong từng giai đoạn: điều tra, truy tố và xét xử. Một quy trình minh bạch và nhất quán sẽ đảm bảo rằng, mọi đánh giá về hoàn cảnh gia đình, nhân thân và tác động tâm lý đối với người chưa thành niên đều được thực hiện bởi những chuyên gia có đủ năng lực, từ đó cung cấp căn cứ khách quan cho cơ quan tiến hành tố tụng. 

1. Thời điểm tham gia tố tụng của người làm công tác xã hội

Một trong những cải cách quan trọng nhất của Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 là việc xác định chính xác thời điểm người làm công tác xã hội (CTXH) phải có mặt trong quy trình tố tụng. Theo quy định tại Khoản 1 và Khoản 5 Điều 53 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, sự tham gia này không còn phụ thuộc hoàn toàn vào sự tùy nghi của cơ quan tiến hành tố tụng mà đã trở thành một yêu cầu mang tính định hướng bắt buộc đối với đối tượng là người chưa thành niên bị buộc tội. Luật quy định người làm công tác xã hội tham gia tố tụng khi có yêu cầu của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Đối với bị can là người chưa thành niên, mốc thời gian "ngay sau khi khởi tố bị can" được xác định là thời điểm vàng để người làm CTXH bắt đầu vai trò của mình. Điều này xuất phát từ những lý do mang tính khoa học pháp lý và tâm lý học tư pháp:

Thứ nhất, giai đoạn khởi tố là thời điểm người chưa thành niên phải đối mặt với áp lực tâm lý khủng khiếp khi chính thức trở thành đối tượng bị điều tra của nhà nước. Sự xuất hiện của một chuyên gia xã hội hiểu biết về tâm lý lứa tuổi giúp cân bằng trạng thái tinh thần, ngăn chặn các cú sốc tâm lý có thể dẫn đến hành vi tiêu cực hoặc lời khai không chính xác.

Thứ hai, việc tham gia từ giai đoạn sớm nhất giúp người làm CTXH có đủ thời gian để thu thập thông tin đa chiều. Nếu như cơ quan điều tra tập trung vào các chứng cứ chứng minh hành vi phạm tội, thì người làm CTXH tập trung vào các chứng cứ về "con người" – bao gồm hoàn cảnh gia đình, môi trường sống và mức độ trưởng thành.

Khoản 5 Điều 53 khẳng định tư cách tham gia tố tụng của người làm CTXH được thiết lập kể từ khi có văn bản thông báo về việc tham gia tố tụng. Kể từ giây phút này, họ trở thành người đồng hành pháp lý không thể thiếu, đảm bảo rằng mọi quyết định của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hay Tòa án đều phải cân nhắc dựa trên báo cáo về đặc điểm xã hội của bị can.

Văn bản thông báo về việc tham gia tố tụng của người làm CTXH không chỉ có giá trị tại một giai đoạn nhất định mà có giá trị pháp lý xuyên suốt quá trình tố tụng. Điều này đảm bảo tính liên tục và nhất quán trong việc hỗ trợ người chưa thành niên. Thay vì mỗi giai đoạn lại phải cử một người mới, sự hiện diện của một người làm CTXH từ giai đoạn điều tra đến khi xét xử sơ thẩm, phúc thẩm giúp xây dựng một mối quan hệ tin cậy với người chưa thành niên, từ đó nâng cao hiệu quả giáo dục và hỗ trợ.

2. Thứ tự ưu tiên lựa chọn người làm công tác xã hội

Để đảm bảo chất lượng của công tác hỗ trợ tư pháp, Điều 53 của Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 đã thiết lập một hệ thống tiêu chuẩn và thứ tự ưu tiên chặt chẽ trong việc lựa chọn người làm CTXH. Đây là cơ chế nhằm tận dụng tối đa nguồn lực tại chỗ, đảm bảo người được cử là người am hiểu nhất về cộng đồng và môi trường sống của bị can.

2.1. Tiêu chuẩn năng lực chuyên môn

Người làm CTXH trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên không chỉ đơn thuần là người làm từ thiện hay cán bộ xã hội thông thường. Họ phải đáp ứng các điều kiện khắt khe quy định tại Điều 32 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024:

• Có hiểu biết pháp luật về người chưa thành niên và các quyền trẻ em theo chuẩn mực quốc tế.
• Được đào tạo hoặc bồi dưỡng về tâm lý học, khoa học giáo dục đối với người chưa thành niên hoặc có kinh nghiệm thực tế trong việc giao tiếp và can thiệp đối với trẻ em vi phạm pháp luật.

2.2. Thứ tự ưu tiên việc lựa chọn người làm công tác xã hội

Việc lựa chọn nhân sự được thực hiện theo nguyên tắc từ gần đến xa, từ cơ sở đến cấp cao hơn nhằm đảm bảo tính kịp thời và am hiểu địa bàn. Phân tích các điểm a, b, c, d Khoản 2 Điều 53 uật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 cho thấy lộ trình ưu tiên như sau:

Việc ưu tiên cấp xã nơi cư trú (điểm a) mang ý nghĩa chiến lược. Cán bộ tại địa phương không chỉ tiết kiệm thời gian di chuyển mà quan trọng hơn, họ có khả năng tiếp cận nhanh chóng với gia đình, nhà trường và các mối quan hệ xã hội của bị can để thu thập thông tin xác thực nhất cho báo cáo điều tra xã hội.

3. Quy trình và thời hạn yêu cầu tham gia tố tụng

Tốc độ là yếu tố then chốt trong tư pháp người chưa thành niên. Để hiện thực hóa nguyên tắc "giải quyết nhanh chóng, kịp thời", Luật đã thiết lập một quy trình hành chính cực kỳ khẩn trương trong việc huy động người làm CTXH.

Bước 1: Yêu cầu từ Cơ quan tiến hành tố tụng

Khi phát sinh nhu cầu (ngay sau khi khởi tố bị can hoặc khi cần hỗ trợ cho bị hại), Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án phải gửi văn bản yêu cầu đến cá nhân hoặc cơ quan quản lý người làm CTXH.

• Hình thức: Luật cho phép sự linh hoạt tối đa. Yêu cầu có thể được thực hiện qua văn bản chính thức, điện thoại hoặc phương tiện điện tử khác. Sự linh hoạt này nhằm loại bỏ các rào cản hành chính rườm rà trong các tình huống khẩn cấp, đảm bảo sự có mặt của người làm CTXH trong buổi hỏi cung đầu tiên.
• Yêu cầu hậu kiểm: Trường hợp thông báo qua điện thoại hoặc phương tiện điện tử, cơ quan tố tụng phải gửi văn bản giấy chính thức ngay sau đó để lưu hồ sơ vụ án.

Bước 2: Phản hồi từ người làm công tác xã hội

Trong thời hạn 01 ngày làm việc kể từ ngày nhận được đề nghị, người làm CTXH phải trả lời về việc có tham gia tố tụng hay không.

• Nếu đồng ý, họ sẽ chuẩn bị các điều kiện để tiếp cận hồ sơ và đối tượng.
• Nếu từ chối (vì lý do bất khả kháng hoặc thuộc trường hợp không được tham gia như là người thân thích của bị hại/bị can), họ phải nêu rõ lý do để cơ quan tố tụng kịp thời tìm người thay thế.

Thời hạn 01 ngày là một áp lực công việc rất lớn nhưng cần thiết để bảo vệ quyền lợi của người chưa thành niên, tránh tình trạng bị can bị giam giữ hoặc lấy lời khai mà không có sự hỗ trợ chuyên môn trong thời gian dài.

4. Văn bản thông báo tham gia và yêu cầu xây dựng báo cáo điều tra xã hội

Khoản 4 Điều 53 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024  quy định về bước cuối cùng của quy trình thiết lập tư cách tố tụng: ban hành thông báo chính thức. Đây là văn bản có giá trị xác nhận quyền và nghĩa vụ của người làm CTXH trước pháp luật.

Trong thời hạn 01 ngày kể từ ngày người làm CTXH xác nhận tham gia, Cơ quan điều tra phải ban hành văn bản thông báo và gửi cho họ. Văn bản này không chỉ là một thủ tục hành chính mà còn mang theo một mệnh lệnh chuyên môn cực kỳ quan trọng: Yêu cầu xây dựng báo cáo điều tra xã hội về bị can.

Việc lồng ghép yêu cầu xây dựng báo cáo vào thông báo tham gia tố tụng giúp người làm CTXH xác định rõ nhiệm vụ trọng tâm ngay từ đầu. Thông báo này giống như một "giấy thông hành" cho phép người làm CTXH:

• Tiếp cận và sao chép các tài liệu liên quan đến nhân thân bị can trong hồ sơ vụ án.
• Được gặp mặt bị can đang bị tạm giữ, tạm giam.
• Yêu cầu các cơ quan, tổ chức liên quan cung cấp thông tin về quá trình học tập, sinh hoạt của bị can.

Như đã phân tích, văn bản thông báo này có giá trị trong suốt quá trình giải quyết vụ án. Điều này có nghĩa là khi vụ án chuyển từ giai đoạn điều tra sang truy tố và xét xử, người làm CTXH không cần phải thực hiện lại quy trình yêu cầu - xác nhận - thông báo, trừ trường hợp có sự thay đổi người vì lý do khách quan. Sự ổn định về mặt nhân sự này giúp duy trì sợi dây kết nối tâm lý và sự hiểu biết sâu sắc về vụ việc.

5. Quyền và nghĩa vụ của người làm công tác xã hội

Nhiệm vụ then chốt và có ảnh hưởng sâu rộng nhất của người làm CTXH khi tham gia tố tụng là xây dựng Báo cáo điều tra xã hội (SIR) và Kế hoạch xử lý chuyển hướng. Đây là công cụ để cá thể hóa việc xử lý, giúp Thẩm phán nhìn thấy một con người hoàn chỉnh thay vì chỉ thấy một hồ sơ tội phạm. Theo Điều 54, báo cáo điều tra xã hội phải được hoàn thành trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được thông báo tham gia tố tụng. Một báo cáo chuẩn mực phải đảm bảo các nội dung chính sau đây:

• Nhân thân và hoàn cảnh gia đình: Không chỉ dừng lại ở tên tuổi, địa chỉ mà phải phân tích sâu về mối quan hệ giữa các thành viên, sự quan tâm của cha mẹ, các biến cố gia đình có thể tác động đến hành vi.
• Môi trường sống và giáo dục: Đánh giá về nhóm bạn bè, khu phố nơi sinh sống (có tệ nạn hay không), tình hình học tập và các đánh giá từ nhà trường.
• Mức độ trưởng thành và tâm sinh lý: Đây là phần khó nhất, đòi hỏi sự đánh giá chuyên môn về nhận thức của người chưa thành niên đối với sai lầm của mình, khả năng kiểm soát hành vi và tình trạng sức khỏe.
• Nguyên nhân phạm tội: Phân tích các yếu tố thúc đẩy hành vi, ví dụ bị người lớn xúi giục, thiếu sự quản lý của gia đình hoặc do khó khăn về kinh tế.
• Đề xuất biện pháp xử lý: Dựa trên các thông tin trên, người làm CTXH đề xuất một trong 12 biện pháp xử lý chuyển hướng phù hợp (như khiển trách, quản thúc tại gia đình, hay tham gia chương trình học nghề).

Để hoàn thành bản báo cáo trong vòng 7 ngày, người làm CTXH được trao các quyền hạn đặc biệt :

• Được có mặt khi cơ quan tố tụng lấy lời khai, hỏi cung người chưa thành niên.
• Được trình bày ý kiến, kế hoạch xử lý chuyển hướng tại các phiên họp, phiên tòa.
• Được thanh toán các chi phí đi lại, thù lao khi thực hiện nhiệm vụ theo quy định của pháp luật.

Người làm CTXH có nghĩa vụ giữ bí mật cá nhân cho người chưa thành niên trong suốt quá trình giải quyết vụ án. Họ cũng bị cấm tham gia nếu là người thân thích của bị hại, bị đơn dân sự hoặc có quyền lợi mâu thuẫn trong cùng một vụ án. Đặc biệt, một người không được đồng thời hỗ trợ cho cả bị can và bị hại trong cùng một vụ án để đảm bảo tính công tâm khi đưa ra các kiến nghị xử lý.

6. Phân biệt vai trò của người giám hộ và người làm công tác xã hội

Trong thực tế, thường có sự nhầm lẫn giữa vai trò của người đại diện (cha, mẹ, người giám hộ) và người làm CTXH. Việc phân biệt rõ ràng hai chủ thể này là cần thiết để tối ưu hóa sự hỗ trợ cho người chưa thành niên.

Người giám hộ cung cấp sự nâng đỡ về tinh thần và đảm bảo các quyền cơ bản của con người, trong khi người làm CTXH cung cấp các giải pháp khoa học để "chữa lành" và tái hòa nhập xã hội cho bị can.

Kết luận

Trình tự yêu cầu người làm công tác xã hội tham gia tố tụng chính là "chìa khóa" để mở ra một môi trường tư pháp thân thiện, nơi người chưa thành niên không bị bỏ mặc giữa các quy định pháp lý phức tạp. Việc tuân thủ nghiêm ngặt trình tự này không chỉ giúp bảo đảm tính hợp pháp của các hồ sơ vụ án mà quan trọng hơn là bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của người lầm lỗi trong độ tuổi trẻ thơ. Khi người làm công tác xã hội xuất hiện đúng lúc, đúng quy trình, họ sẽ mang đến cái nhìn đa chiều, giúp các cơ quan tố tụng không chỉ thấy "tội danh" mà còn thấy được "con người" và "hoàn cảnh" đằng sau mỗi hành vi phạm tội.

Tuy nhiên, để trình tự này thực sự đi vào đời sống tư pháp, cần có sự phối hợp nhịp nhàng giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và các tổ chức xã hội, cùng với một cơ chế huy động nguồn lực chuyên gia kịp thời, hiệu quả. Việc chuẩn hóa trình tự yêu cầu là bước đi đầu tiên, nhưng sự cam kết thực thi một cách trách nhiệm của mỗi cán bộ tư pháp mới là yếu tố quyết định. Khi quy trình được vận hành trơn tru, vai trò hỗ trợ của công tác xã hội sẽ trở thành một bộ phận hữu cơ của hệ thống tư pháp phục hồi, góp phần biến quá trình xét xử thành quá trình giáo dục, giúp người chưa thành niên có cơ hội nhận thức sai lầm và tái hòa nhập xã hội trong sự thấu cảm và hướng thiện. Đó chính là đích đến cao nhất của một nền tư pháp văn minh: nghiêm minh nhưng không thiếu đi tình người.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!