Trong quá trình xử lý các hành vi vi phạm của người chưa đủ 18 tuổi, pháp luật Việt Nam luôn đặt trọng tâm vào mục tiêu giáo dục, hỗ trợ và tạo cơ hội để họ sửa chữa sai lầm. Thay vì chỉ áp dụng các biện pháp xử lý nghiêm khắc, pháp luật còn quy định cơ chế xử lý chuyển hướng nhằm hướng người chưa thành niên đến các biện pháp giáo dục, phục hồi và hòa nhập cộng đồng. Theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên, việc áp dụng xử lý chuyển hướng phải được thực hiện theo một quy trình, thủ tục chặt chẽ nhằm bảo đảm quyền lợi của người chưa thành niên cũng như tính khách quan, minh bạch trong quá trình giải quyết vụ việc. Quy trình này bao gồm nhiều bước từ việc xem xét điều kiện áp dụng, lấy ý kiến của người chưa thành niên và gia đình, đến việc quyết định áp dụng biện pháp phù hợp và tổ chức giám sát việc thực hiện. Nhờ đó, việc xử lý không chỉ hướng đến khắc phục hậu quả của hành vi vi phạm mà còn góp phần giúp người chưa thành niên nhận thức sai lầm và phát triển theo hướng tích cực.
1. Thủ tục xử lý chuyển hướng là gì?
Theo khoản 9 Điều 3 Luật tư pháp người chưa thành niên năm 2024,Thủ tục xử lý chuyển hướng là trình tự và các bước tiến hành do cơ quan có thẩm quyền thực hiện nhằm xem xét, đánh giá và quyết định việc áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên là bị can hoặc bị cáo. Đây là quá trình được tiến hành theo những quy định cụ thể nhằm bảo đảm việc áp dụng các biện pháp giáo dục đối với người chưa thành niên được thực hiện một cách khách quan, thận trọng và phù hợp với từng trường hợp cụ thể.
Trong quá trình thực hiện thủ tục xử lý chuyển hướng, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét nhiều yếu tố khác nhau như độ tuổi của người chưa thành niên, tính chất và mức độ của hành vi phạm tội, nhân thân, hoàn cảnh gia đình, môi trường sống cũng như khả năng giáo dục và cải tạo của người đó. Việc đánh giá toàn diện những yếu tố này giúp xác định liệu người chưa thành niên có đủ điều kiện để được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng hay không, từ đó lựa chọn biện pháp phù hợp nhằm đạt được hiệu quả giáo dục tốt nhất.
Thủ tục xử lý chuyển hướng cũng nhằm bảo đảm rằng người chưa thành niên được xem xét và giải quyết theo hướng đề cao mục đích giáo dục, hỗ trợ và giúp họ sửa chữa sai lầm, thay vì chỉ tập trung vào việc xử lý hành vi vi phạm. Thông qua việc áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng, người chưa thành niên có cơ hội được giáo dục trong môi trường phù hợp, hạn chế những tác động tiêu cực có thể ảnh hưởng đến sự phát triển về tâm lý và nhân cách của họ.
Như vậy, thủ tục xử lý chuyển hướng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quá trình xem xét và quyết định áp dụng các biện pháp đối với người chưa thành niên được thực hiện đúng trình tự, đồng thời tạo điều kiện để họ có cơ hội sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và từng bước hòa nhập tích cực với gia đình cũng như xã hội.
2. Quy trình, thủ tục xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội
Theo điều 55 Luật tư pháp người chưa thành niên năm 2024 sửa đổi bởi Khoản 12 Điều 3 Luật sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Tố tụng hành chính, Luật Tư pháp người chưa thành niên, Luật Phá sản và Luật Hòa giải, đối thoại tại tòa án 2025, Việc xem xét áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên là một bước quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án, nhằm đánh giá khả năng áp dụng các biện pháp giáo dục thay vì các biện pháp xử lý nghiêm khắc hơn. Trình tự xem xét và thực hiện thủ tục này được tiến hành theo các bước cụ thể nhằm bảo đảm việc giải quyết vụ án được thực hiện đúng quy định và phù hợp với mục đích giáo dục đối với người chưa thành niên.
Bước 1: Xem xét việc áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng
Trong quá trình giải quyết vụ án có người chưa thành niên là bị can, các cơ quan tiến hành tố tụng phải xem xét việc có áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng hay không.
Cụ thể, trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày Cơ quan điều tra nhận được báo cáo điều tra xã hội, hoặc trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày Viện kiểm sát nhận được hồ sơ vụ án và bản kết luận điều tra đề nghị truy tố, Tòa án nhận được hồ sơ vụ án và bản cáo trạng, thì người có thẩm quyền gồm Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra; Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát; hoặc Thẩm phán phải xem xét các điều kiện được quy định tại các Điều 35, 37, 38 và 39 của luật để ra thông báo áp dụng hoặc không áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng.
Việc xem xét này nhằm đánh giá toàn diện các yếu tố như tính chất và mức độ hành vi phạm tội, nhân thân của người chưa thành niên, điều kiện giáo dục tại gia đình và cộng đồng cũng như khả năng áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng phù hợp.
Bước 2: Ban hành thông báo về việc áp dụng hoặc không áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng
Sau khi xem xét các điều kiện, cơ quan có thẩm quyền phải ban hành thông báo áp dụng hoặc không áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng. Thông báo này phải thể hiện rõ các nội dung chủ yếu sau:
- Số, ngày, tháng, năm ra thông báo;
- Tên cơ quan ra thông báo;
- Họ và tên của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát hoặc Thẩm phán ra thông báo;
- Họ và tên, ngày tháng năm sinh, giới tính, số định danh cá nhân, nơi cư trú, nghề nghiệp và trình độ văn hóa của người chưa thành niên là bị can;
- Họ và tên, nơi làm việc (nếu có) của người bào chữa;
- Lý do và căn cứ ra thông báo;
- Quyết định áp dụng hoặc không áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng;
- Nơi nhận thông báo.
Những nội dung này nhằm bảo đảm tính minh bạch, rõ ràng và làm cơ sở cho các bước tiếp theo trong quá trình giải quyết vụ án.
Bước 3: Gửi thông báo cho các chủ thể có liên quan
Sau khi ban hành thông báo, trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày ra thông báo, cơ quan có thẩm quyền phải gửi thông báo đó cho các chủ thể liên quan, bao gồm:
- Người chưa thành niên là bị can;
- Người đại diện của họ;
- Người bào chữa;
- Người làm công tác xã hội;
- Viện kiểm sát có thẩm quyền.
Việc gửi thông báo nhằm bảo đảm các chủ thể liên quan được biết và có thể tham gia vào quá trình thực hiện thủ tục xử lý chuyển hướng theo đúng quy định.
Bước 4: Thực hiện các hoạt động tiếp theo sau khi áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng
Ngay sau khi ra thông báo áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án sẽ tiến hành các bước xử lý phù hợp với từng trường hợp cụ thể:
Trường hợp thứ nhất, nếu xét thấy người chưa thành niên thuộc trường hợp được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng, cơ quan có thẩm quyền sẽ có văn bản yêu cầu người làm công tác xã hội xây dựng kế hoạch xử lý chuyển hướng, trừ trường hợp hồ sơ vụ án đã có sẵn kế hoạch xử lý chuyển hướng. Văn bản yêu cầu phải nêu rõ tính chất, mức độ hành vi phạm tội của người chưa thành niên và các thông tin cần thiết khác để phục vụ cho việc xây dựng kế hoạch xử lý chuyển hướng.
Trường hợp thứ hai, nếu hồ sơ vụ án đã có sẵn kế hoạch xử lý chuyển hướng, thì Viện kiểm sát hoặc Tòa án sẽ xem xét mở phiên họp theo quy định tại Điều 59 của luật khi thấy không cần thiết phải bổ sung hoặc xây dựng kế hoạch xử lý chuyển hướng mới.
Trường hợp thứ ba, nếu xét thấy người chưa thành niên thuộc trường hợp cần áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng, thì Cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát sẽ có văn bản kèm theo hồ sơ vụ án đề nghị Tòa án xem xét, quyết định áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng. Trong trường hợp Tòa án tự xét thấy cần áp dụng biện pháp này, Tòa án sẽ trực tiếp xem xét và ra quyết định.
Bước 5: Giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại hoặc tịch thu tài sản (nếu có)
Trong quá trình áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng, nếu vụ án có yêu cầu về bồi thường thiệt hại hoặc phải giải quyết vấn đề tịch thu tài sản, thì Cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát sẽ có văn bản kèm theo hồ sơ vụ án đề nghị Tòa án xem xét. Tòa án sẽ xem xét và quyết định vừa áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng vừa giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại hoặc tịch thu tài sản theo quy định.
Bước 6: Thông báo cho Viện kiểm sát trong trường hợp Cơ quan điều tra đề nghị Tòa án áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng
Trong trường hợp Cơ quan điều tra đề nghị Tòa án xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng theo quy định tại điểm c khoản 4 và khoản 5 của điều này, thì Cơ quan điều tra phải thông báo ngay cho Viện kiểm sát có thẩm để bảo đảm việc kiểm sát hoạt động tố tụng.
Bước 7: Tiếp tục các hoạt động tố tụng cần thiết
Việc áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng không làm chấm dứt các hoạt động tố tụng cần thiết để giải quyết vụ án. Các cơ quan tiến hành tố tụng vẫn tiếp tục thực hiện các hoạt động cần thiết nhằm làm rõ nội dung vụ án theo quy định.
Trong trường hợp vụ án hình sự đang áp dụng thủ tục rút gọn mà phát hiện có người chưa thành niên thuộc trường hợp được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án phải ra quyết định hủy bỏ quyết định áp dụng thủ tục rút gọn và tiếp tục giải quyết vụ án theo quy định của luật và Bộ luật Tố tụng hình sự.
Bước 8: Tiếp tục giải quyết vụ án nếu không áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng
Trong trường hợp cơ quan có thẩm quyền ra thông báo không áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng, thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án sẽ tiếp tục giải quyết vụ án theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự và luật có liên quan.
Bước 9: Quy định chi tiết việc thực hiện
Việc hướng dẫn chi tiết các nội dung liên quan đến khoản 4, khoản 5 và khoản 7 của điều này sẽ do Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao chủ trì, phối hợp với Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Bộ trưởng Bộ Công an và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng để quy định cụ thể nhằm bảo đảm việc áp dụng thống nhất trong thực tiễn.
3. Những trường hợp nào người chưa thành niên phạm tội có thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng?
Theo quy định tại Điều 37 của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, người chưa thành niên phạm tội nếu không thuộc trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015 thì vẫn có thể được xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng khi thuộc một trong các trường hợp nhất định. Việc quy định các trường hợp này nhằm tạo điều kiện để người chưa thành niên được giáo dục và sửa chữa sai lầm trong môi trường phù hợp, thay vì áp dụng các biện pháp xử lý nghiêm khắc hơn. Cụ thể như sau:
Thứ nhất, Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 38 của Luật này;
Điều 38. Trường hợp không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng
1. Người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 37 của Luật này:
a) Phạm tội rất nghiêm trọng về một trong các tội phạm sau đây: Tội giết người, Tội hiếp dâm, Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, Tội sản xuất trái phép chất ma túy;
b) Phạm tội rất nghiêm trọng 02 lần trở lên hoặc phạm nhiều tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự;
c) Phạm tội đặc biệt nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự.
...
3. Người chưa thành niên đã được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng mà phạm tội mới.
Đối với người chưa thành niên trong độ tuổi từ đủ 14 đến dưới 16, nếu họ thực hiện hành vi phạm tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự thì có thể được xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Tuy nhiên, quy định này không áp dụng đối với một số trường hợp đặc biệt được nêu tại khoản 1 và khoản 3 Điều 38 của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Điều này cho thấy mặc dù hành vi phạm tội ở mức độ rất nghiêm trọng, nhưng nếu xét thấy người chưa thành niên vẫn còn khả năng được giáo dục và cải tạo trong môi trường phù hợp thì cơ quan có thẩm quyền có thể lựa chọn áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng để tạo cơ hội cho họ sửa chữa sai lầm.
Thứ hai, Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng do vô ý, phạm tội nghiêm trọng hoặc phạm tội ít nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 38 của Luật này;
Đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, phạm vi áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng được mở rộng hơn. Theo đó, nếu người chưa thành niên trong độ tuổi này phạm tội rất nghiêm trọng nhưng do vô ý, hoặc phạm tội nghiêm trọng, thậm chí phạm tội ít nghiêm trọng thì đều có thể được xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Tuy nhiên, quy định này cũng loại trừ một số trường hợp được nêu tại khoản 2 và khoản 3 Điều 38 của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Quy định này thể hiện sự chú trọng đến yếu tố lỗi, mức độ nguy hiểm của hành vi cũng như khả năng giáo dục người chưa thành niên trong quá trình xử lý.
Thứ ba, người chưa thành niên là đồng phạm nhưng có vai trò không đáng kể trong vụ án.
Trong một số vụ án có nhiều người tham gia, người chưa thành niên có thể chỉ giữ vai trò thứ yếu, không phải là người chủ mưu hoặc người thực hiện hành vi chính. Trong trường hợp này, nếu xét thấy vai trò của người chưa thành niên trong vụ án là không đáng kể thì cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Quy định này nhằm bảo đảm việc xử lý người chưa thành niên được thực hiện công bằng và phù hợp với mức độ tham gia của họ trong hành vi phạm tội, đồng thời tạo cơ hội để họ được giáo dục và sửa chữa sai lầm trong môi trường phù hợp.
Kết luận
Quy trình, thủ tục xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên được xây dựng nhằm bảo đảm sự kết hợp hài hòa giữa yêu cầu quản lý của Nhà nước và mục tiêu giáo dục, hỗ trợ người vi phạm. Việc thực hiện đúng trình tự, thủ tục không chỉ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên mà còn tạo điều kiện để họ được tham gia vào quá trình giải quyết vụ việc với sự hỗ trợ của gia đình và các cơ quan, tổ chức liên quan. Thông qua cơ chế xử lý chuyển hướng, người chưa thành niên có cơ hội sửa chữa sai lầm, khắc phục hậu quả và từng bước hòa nhập trở lại với cộng đồng. Điều này góp phần xây dựng một hệ thống tư pháp mang tính nhân văn, chú trọng giáo dục và tạo nền tảng để thế hệ trẻ phát triển lành mạnh, trở thành những công dân có trách nhiệm đối với gia đình và xã hội.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.
