Biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu đối với người chưa thành niên phạm tội

Trong hệ thống chính sách hình sự đối với người chưa thành niên, việc cách ly người lầm lỗi ra khỏi đời sống xã hội luôn được xem là giải pháp cuối cùng. Thay vào đó, pháp luật ưu tiên những cơ chế mang tính xã hội hóa, mà trọng tâm là biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu. Đây không chỉ là một chế tài mang tính răn đe, mà còn là một quy trình cảm hóa nhân văn, cho phép người chưa thành niên phạm tội được sửa chữa sai lầm ngay tại môi trường sinh sống quen thuộc dưới sự giám sát của chính quyền địa phương và sự đùm bọc của cộng đồng.

Biện pháp giáo dục tại cơ sở đại diện cho triết lý tư pháp lấy phục hồi làm cốt lõi, dựa trên niềm tin rằng sự gần gũi về địa lý và các mối quan hệ xã hội tại địa phương sẽ tạo ra áp lực giáo dục tích cực nhất. Việc áp dụng biện pháp này đòi hỏi một sự phối hợp chặt chẽ, đa tầng giữa các cơ quan tư pháp, tổ chức đoàn thể và gia đình để xây dựng một lộ trình cải thiện nhân cách riêng biệt cho từng đối tượng. Bằng cách giữ người chưa thành niên ở lại với cộng đồng, chúng ta không chỉ ngăn chặn nguy cơ "hình sự hóa" tư duy do tác động tiêu cực từ môi trường giam giữ, mà còn tạo điều kiện để họ duy trì việc học tập và lao động. 

1. Giáo dục tại xã, phường, đặc khu là gì?

1.1. Khái niệm 

Theo quy định tại Khoản 1 Điều 43 của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, sửa đổi bởi Khoản 7 Điều 3 Luật sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Tố tụng hành chính, Luật Tư pháp người chưa thành niên, Luật Phá sản và Luật Hòa giải, đối thoại tại tòa án 2025 có hiệu lực từ ngày 01/07/2025) quy định giáo dục tại xã, phường, đặc khu​ là một biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng. Biện pháp này được áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội nhằm mục đích giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa lỗi lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội mà không cần phải cách ly họ khỏi môi trường sống bình thường thông qua các hình phạt tù hoặc giáo dục tập trung tại trường giáo dưỡng.

Về mặt học thuật, biện pháp này được định nghĩa là một quy trình pháp lý mà trong đó, thay vì đưa người chưa thành niên vào hệ thống tư pháp hình sự chính thức với các bản án, Nhà nước chuyển giao trách nhiệm giám sát và giáo dục cho chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư. Điều này phù hợp với nguyên tắc ưu tiên xử lý chuyển hướng quy định tại Điều 11 của Luật, nhằm hạn chế tối đa các tác động tiêu cực của thủ tục tố tụng hình sự đối với tâm sinh lý của trẻ em và người chưa thành niên. Khái niệm này cũng bao hàm việc huy động sự tham gia của gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội tại địa phương để tạo ra một "mạng lưới an toàn" bao quanh đối tượng.

1.2. Bản chất của việc quản lý, giám sát tại nơi cư trú

Bản chất của biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu nằm ở tính "phục hồi" và "thân thiện". Khác với các biện pháp ngăn chặn hay hình phạt mang tính răn đe, quản lý tại nơi cư trú tập trung vào việc duy trì các mối liên kết xã hội tích cực của người chưa thành niên. Khi được giáo dục tại địa phương, các em không bị gián đoạn việc học tập văn hóa, không bị tách rời khỏi sự chăm sóc của cha mẹ và không phải tiếp xúc với các yếu tố tiêu cực trong môi trường giam giữ.

Sự giám sát ở đây không mang tính kiềm tỏa thể chất mà là sự theo dõi, định hướng hành vi. Nó bao gồm việc kiểm soát giờ giấc sinh hoạt, các mối quan hệ bạn bè, và việc tham gia các hoạt động cộng đồng. Sự hiện diện của chính quyền địa phương và các đoàn thể (như Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ) đóng vai trò là tác nhân điều chỉnh, giúp người chưa thành niên nhận thức được trách nhiệm của mình đối với cộng đồng nơi mình sinh sống. Đây là cơ chế giám sát dựa trên sự đồng thuận và tự nguyện, vì theo Điều kiện áp dụng, người chưa thành niên phải thừa nhận hành vi phạm tội và đồng ý bằng văn bản với việc xử lý chuyển hướng.

2. Điều kiện áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu

Việc áp dụng biện pháp này được quy định chặt chẽ nhằm đảm bảo tính công bằng, nghiêm minh nhưng vẫn giữ vững mục tiêu nhân văn. Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 phân định đối tượng áp dụng dựa trên sự kết hợp giữa độ tuổi, tính chất tội phạm và thái độ chấp hành của người phạm tội.

2.1. Đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi

Nhóm đối tượng này, do chưa phát triển đầy đủ về mặt nhận thức và thể chất, được hưởng chính sách bảo vệ đặc biệt. Theo Điểm a Khoản 2 Điều 43 (hoặc các điều khoản tương ứng về xử lý chuyển hướng), biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu được cân xét áp dụng cho nhóm này khi thực hiện hành vi phạm tội rất nghiêm trọng.

Phân tích sâu hơn, các tội rất nghiêm trọng là những tội có khung hình phạt tối đa lên đến 15 năm tù theo Bộ luật Hình sự. Việc cho phép một người mới 14-15 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng được giáo dục tại cộng đồng là một sự đột phá lớn. Nhà làm luật cho rằng ở độ tuổi này, khả năng uốn nắn hành vi thông qua giáo dục tại chỗ vẫn mang lại hiệu quả cao hơn là việc đưa vào môi trường giáo dưỡng tập trung, trừ những trường hợp đặc biệt nguy hiểm bị loại trừ. Điều kiện tiên quyết là người chưa thành niên phải có nơi cư trú rõ ràng và có người đại diện hợp pháp cam kết phối hợp giáo dục.

2.2. Đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi

Đối với nhóm người chưa thành niên từ 16 đến dưới 18 tuổi, phạm vi áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường rộng mở hơn nhưng cũng đi kèm với yêu cầu cao hơn về trách nhiệm cá nhân. Theo Điểm b Khoản 2 Điều 43 (và các quy định liên quan), biện pháp này áp dụng đối với :

• Người phạm tội ít nghiêm trọng (khung hình phạt tối đa 03 năm tù).
• Người phạm tội nghiêm trọng (khung hình phạt tối đa 07 năm tù).
• Người phạm tội rất nghiêm trọng do lỗi vô ý.

Sự phân hóa này cho thấy đối với những người gần chạm ngưỡng trưởng thành, pháp luật vẫn tạo cơ hội sửa sai tại cộng đồng nếu tính chất nguy hiểm của hành vi không quá lớn hoặc lỗi không phải là cố ý trực tiếp gây ra hậu quả thảm khốc. Việc duy trì các em tại địa phương trong giai đoạn này là cực kỳ quan trọng để đảm bảo việc hoàn thành chương trình trung học phổ thông hoặc đào tạo nghề, từ đó tạo nền tảng nghề nghiệp ổn định cho tương lai.

2.3. Các trường hợp ngoại trừ và danh mục tội danh loại trừ

Dù mang tính nhân văn, Luật cũng đặt ra những "lằn ranh đỏ" để bảo vệ an toàn công cộng và trật tự xã hội. Dẫn chiếu Điều 37 và Điều 51 của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, các trường hợp sau đây tuyệt đối không được áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu :

Việc loại trừ các tội danh về xâm hại tình dục và ma túy phản ánh quan điểm cứng rắn đối với những hành vi xâm phạm trực tiếp đến nhân phẩm con người và nền tảng sức khỏe của xã hội. Đồng thời, các trường hợp đã từng được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng mà tiếp tục phạm tội mới cũng bị tước quyền hưởng biện pháp này để đảm bảo tính răn đe.

3. Thời hạn và nghĩa vụ khi chấp hành biện pháp giáo dục tại xã, phường

Thời hạn và các nghĩa vụ đi kèm là khung pháp lý để cụ thể hóa quá trình giáo dục, đảm bảo người chưa thành niên không bị bỏ mặc nhưng cũng không bị quản lý quá mức cần thiết.

3.1. Quy định về thời hạn chấp hành

Theo Khoản 3 Điều 43, thời hạn áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu kéo dài từ 06 tháng đến 02 năm. Tuy nhiên, trong một số trường hợp cụ thể liên quan đến tội ít nghiêm trọng, thời hạn này có thể được ấn định ngắn hơn từ 06 tháng đến 01 năm tùy theo quyết định của cơ quan tố tụng.

Sự linh hoạt về thời hạn này cho phép cơ quan có thẩm quyền (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án) đánh giá mức độ ăn năn và khả năng cải thiện của đối tượng. Một điểm đáng chú ý là nếu người chưa thành niên có tiến bộ rõ rệt trong quá trình chấp hành, họ có thể được xem xét chấm dứt thời hạn giáo dục trước hạn. Ngược lại, nếu không có sự chuyển biến, thời hạn có thể được duy trì tối đa để đảm bảo mục tiêu giáo dục.

3.2. Quyền và nghĩa vụ bắt buộc của người chấp hành 

Điều 23 của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 quy định một "bản hiến chương" về quyền và nghĩa vụ cho người đang trong quá trình xử lý chuyển hướng. Điều này đảm bảo tính minh bạch và tôn trọng nhân phẩm người chưa thành niên.

Nghĩa vụ của người chưa thành niên:

• Chấp hành nghiêm chỉnh quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng và sự phân công giám sát của chính quyền.
• Tuân thủ pháp luật, chấp hành nội quy, quy chế của nơi cư trú, học tập, làm việc.
• Thực hiện các cam kết về bồi thường thiệt hại hoặc xin lỗi bị hại (nếu có).
• Báo cáo tình hình chấp hành và sự tiến bộ của bản thân định kỳ cho người trực tiếp giám sát.
• Tham gia đầy đủ các chương trình giáo dục, tham vấn tâm lý hoặc lao động cộng đồng được chỉ định.

Quyền của người chưa thành niên:

• Được học văn hóa, hướng nghiệp, dạy nghề và tham gia các chương trình phát triển kỹ năng sống.
• Được giữ bí mật cá nhân và bảo vệ đời tư để tránh sự kỳ thị của xã hội.
• Được trình bày nguyện vọng, kiến nghị với Chủ tịch UBND cấp xã hoặc người giám sát trực tiếp về các khó khăn trong quá trình chấp hành.
• Được cấp giấy chứng nhận sau khi hoàn thành xong thời hạn giáo dục, làm cơ sở để xóa bỏ hoàn toàn các ghi chép về việc phạm tội.

4. Trình tự và vai trò của Ủy ban nhân dân cấp xã trong thực thi

Sự thành công của biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu phụ thuộc hoàn toàn vào cơ chế thực thi tại cơ sở, nơi mà UBND cấp xã đóng vai trò là "nhạc trưởng" phối hợp các nguồn lực.

4.1. Trách nhiệm giám sát và quản lý của UBND

Khi nhận được quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng từ cơ quan tố tụng, UBND cấp xã nơi người chưa thành niên cư trú có trách nhiệm tiếp nhận và tổ chức thi hành. Chủ tịch UBND cấp xã sẽ ra quyết định phân công người trực tiếp giám sát, giúp đỡ.

Theo quy định mới, việc phân công người giám sát tuân theo thứ tự ưu tiên nhằm đảm bảo tính chuyên môn hóa :

• Người làm công tác xã hội: Đây là lực lượng nòng cốt mới, có kiến thức về tâm lý và kỹ năng giáo dục đặc thù cho người chưa thành niên.
• Cộng tác viên công tác xã hội cấp xã: Những người am hiểu địa bàn và có chứng chỉ bồi dưỡng về tư pháp người chưa thành niên.
• Đại diện các tổ chức chính trị - xã hội: Như Đoàn Thanh niên, Hội Liên hiệp Phụ nữ - những tổ chức có khả năng thâm nhập và hỗ trợ tinh thần tốt nhất cho các em.

4.2. Sự phối hợp đa bên

Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 không coi việc giáo dục là trách nhiệm đơn lẻ của Nhà nước. Một mô hình phối hợp tam giác được thiết lập để bao quát toàn diện cuộc sống của đối tượng.

Cơ chế này đòi hỏi sự trao đổi thông tin liên tục. Người làm công tác xã hội phải thường xuyên gặp gỡ gia đình và giáo viên chủ nhiệm để đánh giá sự thay đổi trong thái độ và nhận thức của người chưa thành niên, từ đó điều chỉnh phương pháp giáo dục cho phù hợp.

Kết luận

Biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu là một minh chứng sống động cho tính ưu việt của pháp luật nước ta trong việc kết hợp giữa trừng trị và giáo dục. Hiệu quả của biện pháp này không đo lường bằng số ngày bị quản thúc, mà bằng sự chuyển biến trong nhận thức và hành vi của người chưa thành niên. Khi được giáo dục ngay tại quê hương, bản thân người phạm tội sẽ cảm nhận rõ rệt nhất giá trị của sự tha thứ và trách nhiệm đối với cộng đồng nơi mình sinh sống, từ đó tạo ra động lực nội tại để tự soi sửa bản thân.

Tuy nhiên, để biện pháp này thực sự phát huy quyền năng, cần thoát ly khỏi tư duy quản lý hành chính thuần túy để hướng tới một quy trình hỗ trợ chuyên nghiệp và có chiều sâu. Chính quyền cơ sở không chỉ đóng vai trò giám sát, mà phải là người điều phối các nguồn lực xã hội — từ tư vấn tâm lý đến hướng nghiệp dạy nghề — để lấp đầy những khoảng trống trong nhân cách của người lầm lỗi. Một hệ thống giáo dục cơ sở vững mạnh, nhân văn và trách nhiệm chính là tấm lưới an toàn hiệu quả nhất, giúp những người trẻ tuổi sau khi vấp ngã có thể đứng dậy vững vàng trên chính mảnh đất của mình. Đầu tư vào giáo dục tại cộng đồng chính là đầu tư vào một xã hội ổn định, nơi công lý không chỉ được thực thi bằng sự nghiêm minh mà còn bằng tình thương và niềm tin vào khả năng phục thiện của con người.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!