Quy định về điều kiện bảo hộ đối với giống cây trồng

Trong kỷ nguyên của nông nghiệp công nghệ cao và hội nhập kinh tế toàn cầu, quyền sở hữu trí tuệ đối với giống cây trồng (Plant Variety Protection - PVP) đã chuyển dịch từ một cơ chế hành chính đơn thuần sang một công cụ chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Báo cáo này, được xây dựng dựa trên các nguyên tắc cốt lõi – giai đoạn thẩm định nội dung và kỹ thuật – nhằm cung cấp một bản phân tích toàn diện, đa chiều về hệ thống pháp lý và các tiêu chuẩn kỹ thuật sinh học đang chi phối việc xác lập quyền đối với giống cây trồng tại Việt Nam.

Việt Nam, với tư cách là thành viên của Hiệp hội Quốc tế về Bảo hộ Giống cây trồng mới (UPOV) từ năm 2006, đã thiết lập một hành lang pháp lý tuân thủ nghiêm ngặt Công ước UPOV văn bản 1991 [UPOV_1991]. Tuy nhiên, khoảng cách từ các quy định văn bản đến thực tiễn áp dụng tại các đồng ruộng khảo nghiệm và các phòng xét nghiệm kỹ thuật chứa đựng nhiều thách thức phức tạp. Nghiên cứu này tập trung giải mã các "nút thắt" trong giai đoạn thẩm định nội dung - giai đoạn quyết định sự thành bại của một đơn đăng ký bảo hộ.

1. Điều kiện chung đối với giống cây trồng được bảo hộ

Điều 158 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, sửa đổi bổ sung năm 2022 (LSHTT) đưa ra sáu tiêu chí cơ bản mà một giống cây trồng phải đáp ứng đầy đủ để được cấp Bằng bảo hộ, cụ thể:

Điều 158. Điều kiện chung đối với giống cây trồng được bảo hộ

Giống cây trồng được bảo hộ là giống cây trồng được chọn tạo hoặc phát hiện và phát triển, có tính mới, tính khác biệt, tính đồng nhất, tính ổn định và có tên phù hợp.

Giống cây trồng được chọn tạo hoặc phát hiện và phát triển tiêu chí này xác định nguồn gốc và công sức để tạo ra giống. Giống cây trồng được bảo hộ phải là kết quả của một quá trình lao động sáng tạo hoặc khám phá có ý nghĩa:

• Chọn tạo: Áp dụng các kỹ thuật nhân giống, lai tạo để tạo ra một giống mới hoàn toàn từ các giống hiện có.
• Phát hiện và phát triển: Tìm thấy một giống có sẵn trong tự nhiên hoặc trong các quần thể hiện có, nhưng sau đó phải trải qua quá trình phát triển, chọn lọc và ổn định để tạo ra một giống có thể nhân giống thương mại với các đặc tính mong muốn.

2. Các tiêu chí bảo hộ giống cây trồng 

Bốn tiêu chí kỹ thuật chính là Tính mới, tính khác biệt , tính đồng nhất và tính ổn định cùng với yêu cầu về tên phù hợp là những điều kiện bắt buộc để một giống cây trồng được cấp Bằng bảo hộ đều được quy định trong Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi bổ sung năm 2022.

Tính mới (Điều 159 LSHTT): Tính mới liên quan đến thời điểm công bố giống cây trồng ra thị trường. Mục đích của tiêu chí này là đảm bảo rằng người tạo giống đã giữ bí mật thương mại về giống đó trong một khoảng thời gian hợp lý trước khi nộp đơn đăng ký bảo hộ. Về nguyên tắc, một giống cây trồng sẽ không được coi là mới nếu vật liệu nhân giống hoặc sản phẩm thu hoạch từ giống đó đã được bán hoặc chuyển giao bằng cách khác cho công chúng trước ngày nộp đơn tại Việt Nam (thường là hơn 1 năm) hoặc lâu hơn ở lãnh thổ nước ngoài. Việc thiết lập thời gian ân hạn này nhằm tạo điều kiện cho người tạo giống thử nghiệm tính khả thi thương mại trước khi cam kết thủ tục pháp lý.

Tính khác biệt (Điều 160 LSHTT): Tính khác biệt là tiêu chí quan trọng nhất, dùng để xác định sự độc đáo và sáng tạo của giống cây trồng mới so với vốn kiến thức công khai đã có. Mục đích là để đảm bảo giống mới khác biệt rõ ràng với tất cả các giống cây trồng đã được biết đến công khai trước ngày nộp đơn. Theo nguyên tắc, giống cây trồng phải được chứng minh là khác biệt rõ rệt với bất kỳ giống cây trồng nào khác đã tồn tại về ít nhất một đặc tính cơ bản có thể quan sát, mô tả và đánh giá được, chẳng hạn như hình dạng, màu sắc, khả năng kháng bệnh hoặc thời gian sinh trưởng. Tiêu chí này là cơ sở để cấp quyền độc quyền, vì nó chứng minh sự đóng góp mới của giống đó cho nông nghiệp.

Tính đồng nhất (Điều 161 LSHTT): Tính đồng nhất tập trung vào sự ổn định về mặt di truyền và sinh học của quần thể giống. Mục đích là để đảm bảo rằng giống đó có thể được duy trì và sản xuất dưới hình thức thương mại mà không có sự biến đổi lớn. Nguyên tắc yêu cầu các cây riêng lẻ trong quần thể giống phải giống nhau về các đặc tính cơ bản và liên quan đến tính khác biệt. Chỉ một số biến đổi nhỏ có thể chấp nhận được do phương pháp nhân giống hoặc tác động môi trường. Nếu một giống quá biến động, nó không thể được thương mại hóa một cách nhất quán và do đó không đủ điều kiện để bảo hộ.

Tính ổn định (Điều 162 LSHTT): Tính ổn định đảm bảo rằng các đặc tính di truyền của giống không bị thay đổi qua thời gian và các thế hệ nhân giống. Mục đích của tiêu chí này là đảm bảo quyền sở hữu trí tuệ có giá trị lâu dài và sản phẩm thương mại luôn duy trì chất lượng đã đăng ký. Nguyên tắc quy định giống cây trồng phải giữ được các đặc tính cơ bản của nó (bao gồm cả tính khác biệt và tính đồng nhất) sau mỗi chu kỳ nhân giống hoặc sau khi kết thúc chu kỳ nhân giống đặc biệt. Nếu giống bị thoái hóa hoặc thay đổi đặc tính qua các lần nhân giống, nó không được coi là ổn định.

Tên phù hợp (Điều 163 LSHTT): Ngoài bốn tiêu chí kỹ thuật trên, tên gọi của giống cây trồng cũng là một điều kiện pháp lý bắt buộc. Mục đích là để đảm bảo tên giống có thể được sử dụng rộng rãi và không gây nhầm lẫn trong thương mại. Tên giống cây trồng phải khác biệt với các tên giống đã được biết đến, không gây hiểu lầm về đặc tính, giá trị, nguồn gốc hoặc danh tính của người tạo giống, và phải là tên mà giống đó sẽ được sử dụng trong giao dịch thương mại. Việc này giúp bảo vệ người tiêu dùng và duy trì sự công bằng trong thị trường giống cây trồng.

3. Phạm vi quyền, ngoại lệ và giống có nguồn gốc chủ yếu từ giống được bảo hộ

Sau khi được cấp bằng, chủ sở hữu đối mặt với bối cảnh đặc thù của nền nông nghiệp tiểu nông Việt Nam.

3.1. Quyền độc quyền và quyền mở rộng

Chủ bằng bảo hộ có quyền độc quyền đối với vật liệu nhân giống (hạt giống, cây con, hom giống). Tuy nhiên, Luật  Sở hữu trí tuệ Việt Nam (Điều 186) và UPOV 1991 còn quy định Quyền mở rộng tới vật liệu thu hoạch (hoa cắt cành, quả, hạt thương phẩm).

Điều kiện áp dụng quyền mở rộng: Chỉ khi vật liệu thu hoạch đó được tạo ra từ việc sử dụng trái phép vật liệu nhân giống VÀ chủ bằng chưa có cơ hội hợp lý để thực hiện quyền đối với vật liệu nhân giống.

Ví dụ thực tiễn: Nếu một công ty phát hiện nông dân trồng giống hoa hồng bảo hộ trái phép (nhân giống lậu) và bán hoa ra chợ. Công ty có quyền ngăn chặn việc bán hoa (vật liệu thu hoạch) vì nguồn gốc cây giống là bất hợp pháp.

3.2. Ngoại lệ

Đây là điểm nóng trong tranh luận pháp lý. Điều 190 LSHTT cho phép hộ nông dân cá thể sử dụng sản phẩm thu hoạch từ giống được bảo hộ để tự nhân giống và gieo trồng cho vụ sau trên diện tích đất của mình.

Phạm vi hẹp: Quyền này không áp dụng vô hạn. Nó thường bị giới hạn ở các cây lương thực thiết yếu và không cho phép nông dân bán giống đó cho người khác hoặc trao đổi thương mại. Sự hiểu lầm về phạm vi này là nguyên nhân chính dẫn đến các vi phạm tràn lan ở quy mô nông hộ nhỏ lẻ 

3.3. Giống có nguồn gốc chủ yếu từ giống được bảo hộ

Khái niệm Giống có nguồn gốc chủ yếu từ giống được bảo hộ (Điều 187 LSHTT) được đưa ra để chống lại nạn ăn cắp gen tinh vi. Giống có nguồn gốc chủ yếu từ giống được bảo hộ là giống được chọn tạo từ một giống gốc nhưng vẫn giữ lại hầu hết các tính trạng cơ bản của giống gốc, chỉ khác biệt ở một hoặc vài tính trạng nhỏ (do đột biến, biến đổi gen, lai trở lại).

Cơ chế kiểm soát: Nếu Giống B là giống có nguồn gốc chủ yếu từ giống được bảo hộ của Giống A, người muốn thương mại hóa Giống B phải xin phép và trả tiền bản quyền cho chủ sở hữu Giống A.

Thách thức kỹ thuật: Việc xác định ngưỡng gen để coi là giống có nguồn gốc chủ yếu từ giống được bảo hộ hay là một giống độc lập vẫn là thách thức lớn. Hiện nay, việc sử dụng chỉ thị phân tử (DNA markers) đang được đề xuất để lượng hóa mức độ tương đồng di truyền, hỗ trợ cho việc xác định giống có nguồn gốc chủ yếu từ giống được bảo hộ chính xác hơn thay vì chỉ dựa vào hình thái.