Giải quyết trường hợp người phải chấp hành án phạt trục xuất bỏ trốn

Hình phạt trục xuất, áp dụng đối với người nước ngoài phạm tội trên lãnh thổ Việt Nam, là một biện pháp cưỡng chế tư pháp mang tính chất chủ quyền, nhằm bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự xã hội. Tuy nhiên, giai đoạn thi hành án, đặc biệt là quá trình quản lý người chấp hành án tại các cơ sở lưu trú chờ xuất cảnh, luôn tiềm ẩn nguy cơ đối tượng lợi dụng sơ hở để bỏ trốn. Hành vi này không chỉ là sự thách thức đối với quyết định của Tòa án mà còn đặt ra những vấn đề nghiêm trọng về an ninh và pháp lý.

1. Tổng quan về hình phạt trục xuất và khung pháp lý thi hành án

1.1. Bản chất pháp lý của hình phạt trục xuất

Hình phạt trục xuất là một trong những hình phạt chính hoặc hình phạt bổ sung được Tòa án Việt Nam áp dụng đối với người nước ngoài có hành vi phạm tội trên lãnh thổ Việt Nam. Bản chất của hình phạt này là tước quyền cư trú và buộc người bị kết án phải rời khỏi lãnh thổ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nhằm mục đích bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự xã hội và chủ quyền lãnh thổ.

Tuy nhiên, trong thực tiễn thi hành, cần phải phân biệt rõ ràng giữa hình phạt trục xuất theo thủ tục hình sự và hình thức xử phạt trục xuất theo thủ tục hành chính. Án phạt trục xuất (hình sự) là hình phạt được tuyên bởi Tòa án, được thi hành theo các quy định của Luật Thi hành án hình sự năm 2019 (Luật THAHS). Trong khi đó, hình thức xử phạt trục xuất (hành chính) là biện pháp cưỡng chế hành chính áp dụng đối với người nước ngoài vi phạm pháp luật hành chính, được điều chỉnh bởi Nghị định 142/2021/NĐ-CP của Chính phủ, quy định về hình thức xử phạt trục xuất, biện pháp tạm giữ người, áp giải người vi phạm theo thủ tục hành chính và quản lý người nước ngoài vi phạm pháp luật Việt Nam trong thời gian làm thủ tục trục xuất.

Mặc dù đối tượng và phương thức quản lý trong thời gian chờ xuất cảnh có thể tương đồng, cơ sở pháp lý và quy trình thi hành án (đặc biệt là Điều 122 Luật THAHS) chỉ áp dụng cho án phạt trục xuất hình sự.

1.2. Khung pháp lý về quy trình giải quyết bỏ trốn

Quy trình giải quyết trường hợp người chấp hành án phạt trục xuất bỏ trốn được điều chỉnh trực tiếp và cốt lõi tại Điều 122 Luật Thi hành án hình sự 2019. Điều khoản này thiết lập một quy trình hành chính và nghiệp vụ khẩn cấp nhằm đối phó với hành vi bỏ trốn của người bị buộc phải rời khỏi Việt Nam.

Việc thi hành án trục xuất, bao gồm cả việc quản lý người chấp hành án trong thời gian chờ xuất cảnh (người lưu trú), được cụ thể hóa bằng các văn bản hướng dẫn chi tiết của các bộ, ngành liên quan như Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, và Bộ Ngoại giao. Các văn bản này quy định chi tiết về việc tổ chức quản lý người lưu trú và các biện pháp nghiệp vụ truy bắt người bỏ trốn.

Về mặt địa điểm quản lý, pháp luật Việt Nam sử dụng các khái niệm pháp lý quan trọng bao gồm "Cơ sở lưu trú" và "Nơi lưu trú chỉ định." Cơ sở lưu trú là nơi tập trung do Bộ Công an thành lập để quản lý người chấp hành án phạt trục xuất trong thời gian chờ hoàn tất thủ tục xuất cảnh. Người lưu trú phải ở tập trung tại cơ sở này và chịu sự quản lý, giám sát chặt chẽ. Việc quy định chi tiết này nhằm đảm bảo rằng dù người đó chưa bị tước quyền tự do theo hình thức giam giữ hình sự, họ vẫn phải chịu sự quản lý ở mức độ cao nhất nhằm ngăn chặn hành vi trốn tránh thi hành án.

2. Trách nhiệm quản lý, giám sát và các biện pháp phòng ngừa bỏ trốn

2.1. Nghĩa vụ của người chấp hành án trục xuất

Người chấp hành án phạt trục xuất, hay còn gọi là người lưu trú trong thời gian chờ xuất cảnh, có nghĩa vụ pháp lý phải tuân thủ các quy định quản lý. Cụ thể, họ phải ở tập trung tại cơ sở lưu trú và phải chịu sự quản lý, giám sát toàn diện của cơ sở lưu trú đó.

Pháp luật cũng quy định rõ ràng về chế độ sinh hoạt nhằm đảm bảo quyền lợi cơ bản nhưng vẫn duy trì tính chất giám sát. Người lưu trú được bố trí ở buồng tập thể theo giới tính, với diện tích tối thiểu là m2 một người. Tiêu chuẩn ăn uống được tính theo định lượng cụ thể và được cấp từ ngân sách nhà nước. Họ cũng được hoạt động thể dục, thể thao, sinh hoạt văn hóa, văn nghệ lành mạnh trong khuôn viên cơ sở lưu trú. Tuy nhiên, các hoạt động này đều nằm dưới sự quản lý và kiểm soát chặt chẽ của cơ quan chức năng.

2.2. Nhiệm vụ quản lý của cơ sở lưu trú

Trách nhiệm chính của cơ sở lưu trú là tổ chức tiếp nhận, quản lý chặt chẽ người lưu trú và bàn giao người lưu trú ra khỏi cơ sở theo đúng quy định pháp luật. Để ngăn chặn hành vi trốn tránh thi hành án, cơ sở lưu trú phải thực hiện các biện pháp nghiệp vụ nghiêm ngặt.

Các biện pháp này bao gồm việc thiết lập các quy định về canh gác, dẫn giải, và quản lý chặt chẽ người lưu trú trong suốt thời gian họ lưu trú. Cơ sở lưu trú còn có nhiệm vụ xây dựng phương án và tổ chức các biện pháp bảo vệ an toàn cơ sở. Đáng chú ý, cơ sở lưu trú còn thực hiện việc kiểm tra thư, bưu phẩm, tiền mặt, và các đồ vật của người lưu trú nhằm phát hiện, ngăn chặn, và xử lý đồ vật cấm mang vào cơ sở. Mức độ kiểm soát này cho thấy Cơ sở lưu trú được tổ chức với mức độ quản lý rất cao, tương đương với một cơ sở giam giữ, do người nước ngoài chờ trục xuất là đối tượng có nguy cơ bỏ trốn khỏi lãnh thổ rất lớn. Việc bỏ trốn không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật mà còn là thách thức đối với chủ quyền quốc gia và trật tự an ninh, đòi hỏi công tác quản lý phải có tính chất cưỡng chế và giám sát liên tục.

3. Giải quyết trường hợp người phải chấp hành án phạt trục xuất bỏ trốn 

Điều 122 Khoản 1 của Luật THAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định một quy trình nghiêm ngặt, đòi hỏi tính kịp thời và phối hợp cao độ giữa cơ sở quản lý và cơ quan thi hành án hình sự (THAHS) cấp tỉnh.

3.1. Hành động khẩn cấp của cơ sở lưu trú hoặc nơi lưu trú chỉ định

Ngay khi phát hiện người chấp hành án bỏ trốn, cơ sở lưu trú hoặc nơi lưu trú chỉ định phải thực hiện hai hành động pháp lý cấp bách:

Thứ nhất, phải tiến hành lập biên bản ghi nhận sự việc bỏ trốn. Biên bản này là tài liệu pháp lý cơ sở để xác định thời điểm chính thức xảy ra hành vi bỏ trốn, phục vụ cho các thủ tục truy bắt và truy nã sau này.

Thứ hai, phải thông báo ngay cho Cơ quan THAHS Công an cấp tỉnh nơi có cơ sở lưu trú hoặc nơi lưu trú chỉ định. Việc pháp luật sử dụng cụm từ "thông báo ngay" thể hiện sự thừa nhận về tính chất nguy hiểm và nhạy cảm của sự việc. Người chấp hành án là người nước ngoài và có thể nhanh chóng lợi dụng thời gian để vượt biên giới hoặc ẩn náu trong cộng đồng, do đó, quy trình pháp lý phải được kích hoạt tức thì nhằm ngăn chặn việc họ thoát ra khỏi tầm kiểm soát của cơ quan chức năng.

3.2. Trách nhiệm truy bắt và thời hạn nghiêm ngặt của cơ quan THAHS công an cấp tỉnh

Sau khi nhận được thông báo, Cơ quan THAHS Công an cấp tỉnh có trách nhiệm kép về mặt nghiệp vụ và pháp lý:

Truy bắt ngay: Cơ quan THAHS Công an cấp tỉnh phải tổ chức truy bắt ngay người bỏ trốn. "Truy bắt ngay" bao gồm việc sử dụng các biện pháp nghiệp vụ, phối hợp với các đơn vị cảnh sát, công an khu vực để khoanh vùng và truy tìm đối tượng trong phạm vi địa phương và lân cận. Cơ sở lưu trú cũng có trách nhiệm phối hợp trong hoạt động truy tìm này.

Ra quyết định truy nã: Trường hợp nỗ lực truy bắt ban đầu không mang lại kết quả, Cơ quan THAHS Công an cấp tỉnh phải chuyển sang thủ tục pháp lý công khai hóa việc truy tìm. Theo quy định, trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày người chấp hành án bỏ trốn, cơ quan này phải ra quyết định truy nã.

Thời hạn 07 ngày là một mốc pháp lý nghiêm ngặt và bắt buộc. Đây là ngưỡng chuyển đổi từ hoạt động truy tìm nội bộ, mang tính nghiệp vụ hẹp, sang mở rộng phạm vi truy tìm trên toàn quốc, sử dụng cơ chế cảnh báo và truy nã công khai. Việc chậm trễ ra quyết định truy nã vượt quá 07 ngày sẽ là hành vi vi phạm thủ tục pháp lý, có thể dẫn đến trách nhiệm kỷ luật đối với cán bộ và đơn vị phụ trách, đồng thời làm giảm đáng kể khả năng bắt lại người bỏ trốn. Quy định này nhấn mạnh trách nhiệm giải trình cao của Cơ quan THAHS Công an cấp tỉnh.

3.3. Thủ tục và nguyên tắc ra quyết định truy nã

Quyết định truy nã phải tuân thủ các nguyên tắc pháp lý cơ bản. Việc truy nã phải được thực hiện nhanh chóng, kịp thời, và phải đảm bảo tính chính xác, đúng người, đúng hành vi. Đặc biệt, nghiêm cấm việc ra quyết định truy nã trái với quy định của pháp luật. Quyết định truy nã phải ghi rõ các thông tin cần thiết, bao gồm tội danh bị kết án, mức hình phạt mà Tòa án đã tuyên, và địa chỉ liên hệ của cơ quan đã ra quyết định truy nã.

Để tăng cường hiệu quả thi hành, Cơ quan THAHS Công an cấp tỉnh cần phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng khác như Bộ Quốc phòng (Bộ đội Biên phòng), Bộ Ngoại giao, và các cơ quan thi hành án dân sự. Việc phối hợp này rất quan trọng để tối đa hóa khả năng bắt giữ, đặc biệt khi người bị trục xuất có thể tìm cách vượt qua biên giới quốc gia.

4. Thủ tục xử lý khi người bỏ trốn ra đầu thú hoặc bị bắt lại  

Khoản 2 Điều 122 Luật THAHS quy định về quy trình xử lý pháp lý khi người chấp hành án bỏ trốn bị bắt lại hoặc tự nguyện ra đầu thú.

4.1. Trách nhiệm tiếp nhận và bàn giao

Khi người bỏ trốn ra đầu thú hoặc bị cơ quan chức năng bắt lại, cơ quan tiếp nhận đầu thú hoặc cơ quan bắt giữ phải thực hiện các thủ tục hành chính và nghiệp vụ bắt buộc.

Thứ nhất, cơ quan tiếp nhận phải lập biên bản ghi nhận việc bắt giữ hoặc đầu thú. Việc lập biên bản này đảm bảo tính pháp lý và làm cơ sở cho các thủ tục tiếp theo.

Thứ hai, cơ quan tiếp nhận phải thông báo ngay cho Cơ quan THAHS Công an cấp tỉnh (nơi lập hồ sơ thi hành án). Mục đích của việc thông báo là để cơ quan này đến nhận và đưa người đó vào cơ sở lưu trú để tiếp tục thi hành án. Trong quá trình dẫn giải đối tượng truy nã, nếu cần thiết phải nghỉ qua đêm, cán bộ dẫn giải có thể gửi đối tượng tại nhà tạm giữ hoặc trại tạm giam nơi gần nhất, nhưng phải tuân thủ nghiêm ngặt thủ tục gửi, nhận và kiểm tra hồ sơ liên quan.

4.2. Tái quản lý và kết thúc thủ tục truy nã

Sau khi tiếp nhận, người bị bắt lại/đầu thú sẽ được Cơ quan THAHS Công an cấp tỉnh đưa trở lại cơ sở lưu trú để tiếp tục chịu sự quản lý và hoàn tất thủ tục buộc rời khỏi lãnh thổ Việt Nam. Việc tái quản lý này là bắt buộc để đảm bảo quyết định trục xuất của Tòa án được thi hành triệt để.

Song song với việc tái quản lý, một thủ tục pháp lý quan trọng phải được thực hiện là ra quyết định đình nã. Cơ quan đã ra quyết định truy nã phải ra quyết định đình nã theo quy định ngay sau khi người đó bị bắt hoặc đầu thú. Quyết định đình nã là hành động pháp lý nhằm hủy bỏ tình trạng truy nã, đóng lại hồ sơ về hành vi bỏ trốn, và đảm bảo tính minh bạch, chính xác của hệ thống pháp luật. Nếu không có quyết định này, tình trạng truy nã sẽ vẫn tồn tại, gây phức tạp cho công tác quản lý hành chính và tư pháp.

Kết luận

Như vậy, quy định tại Điều 122 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 thể hiện tính chặt chẽ, nghiêm minh trong quản lý người chấp hành án phạt trục xuất, đồng thời đảm bảo quyền và nghĩa vụ của cơ quan thi hành án hình sự. Việc lập biên bản, thông báo kịp thời khi người chấp hành án bỏ trốn giúp cơ quan có thẩm quyền chủ động truy bắt, hạn chế rủi ro cho an ninh trật tự. Đồng thời, cơ chế ra quyết định truy nã trong vòng 7 ngày đảm bảo việc xử lý nhanh chóng, minh bạch. Trường hợp người bỏ trốn ra đầu thú, quy định cũng tạo điều kiện thuận lợi để cơ quan tiếp nhận phối hợp đưa người vào cơ sở lưu trú, vừa duy trì trật tự, vừa bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người chấp hành án. Quy định này góp phần tăng cường hiệu quả quản lý và thi hành án phạt trục xuất, bảo vệ an ninh, trật tự xã hội và tính nghiêm minh của pháp luật.

Nếu Quý khách cần tư vấn cụ thể về hồ sơ tạm hoãn hoặc khiếu nại quyết định nghĩa vụ quân sự, vui lòng liên hệ tổng đài tư vấn pháp luật của Luật Minh Khuê hotline 1900.6162 hoặc gửi email đến địa chỉ: lienhe@luatminhkhue.vn. 

Trân trọng!