Hàng hóa, dịch vụ nào chỉ có Nhà nước mới được kinh doanh ?

1. Các loại hàng hóa, dịch vụ mà chỉ Nhà nước được kinh doanh

Danh mục hàng hóa và dịch vụ địa bàn thực hiện độc quyền nhà nước trong hoạt động thương mại, theo Nghị định 94/2017/NĐ-CP được ban hành ngày 10 tháng 8 năm 2017 của Chính phủ. Danh mục này bao gồm 20 hàng hóa và dịch vụ chỉ cho phép Nhà nước hoặc các tổ chức, cá nhân được Nhà nước chỉ định thực hiện kinh doanh. Dưới đây là một số điểm chính trong danh mục này:

- Hàng hóa, dịch vụ phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh: Các hoạt động thương mại độc quyền và địa bàn độc quyền liên quan đến hàng hóa , dịch vụ phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh do Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và Bộ trưởng Bộ Công an hướng dẫn thực hiện cụ thể.

- Vật liệu nổ công nghiệp: Hoạt động thương mại độc quyền: Sản xuất, mua, bán, xuất khẩu, nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất, vận chuyển quá cảnh. Địa bản độc quyền: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Vàng miếng: Hoạt động thương mại độc quyền là sản xuất. Địa bàn độc quyền là toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Vàng nguyên liệu: Hoạt động thương mại độc quyền là xuất khẩu và nhập khẩu để sản xuất vàng miếng. Địa bàn độc quyền là toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Xổ số kiến thiết: Hoạt động thương mại độc quyền là phát hành. Địa bàn độc quyền là toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Thuốc lá điếu, xì gà: Hoạt động thương mại độc quyền là nhập khẩu (trừ trường hợp nhập khẩu để kinh doanh bán hàng miễn thuế). Địa bàn độc quyền là toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Hoạt động dự trữ quốc gia: Hoạt động thương mại độc quyền là quản lý, nhập khẩu, xuất khẩu, mua, bán, bảo quản, bảo vệ hàng hóa thuộc Danh mục dự trữ quốc gia. Địa bàn độc quyền là toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Tiền: Hoạt động thương mại độc quyền là in, đúc. Hoạt động độc quyền trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Tem bưu chính Việt Nam: Hoạt động thương mại độc quyền là phát hành. Địa bàn độc quyền trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Pháo hoa và các dịch vụ liên quan đến pháo hoa là hoạt động thương mại độc quyền: Sản xuất, xuất khẩu, nhập khẩu, mua, bán, vận chuyển, tàng trữ. Địa bàn độc quyền là toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Hệ thống điện quốc gia; Thủy điện đa mục tiêu và điện hạt nhân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng về kinh tế - xã hội là hoạt động thương mại độc quyền, bao gồm: truyền tải, điều độ (đối với hệ thống điện quốc gia).

- Hoạt động thương mại độc quyền: Xây dựng và vận hành (đối với thủy điện đa mục tiêu và điện hạt nhân). Địa bàn độc quyền là toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Dịch vụ công ích bảo đảm an toàn hàng hải: Hoạt động thương mại độc quyền là vận hành hệ thống đèn biển; vận hành hệ thống luồng hàng hải công cộng. Địa bàn độc quyền: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Dịch vụ công ích thông tin duyên hải: Hoạt động thương mại độc quyền: Quản lý, vận hành khai thác hệ thống đài thông tin duyên hải. Địa bàn độc quyền: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Bảo đảm hoạt động bay: Hoạt động thương mại độc quyền: Dịch vụ không lưu; Dịch vụ thông báo tin tức hàng không; Dịch vụ tìm kiếm, cứu nạn. Địa bàn độc quyền: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Hệ thống kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị do Nhà nước đầu tư: Hoạt động thương mại độc quyền: Quản lý, khai thác hệ thống kết cấu hạ tầng đường sắt (không bao gồm bảo trì kết cấu hạ tầng đường sắt). Địa bàn độc quyền: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Hệ thống công trình thủy lợi, thủy nông liên tỉnh, liên huyện; kè biển: Hoạt động thương mại độc quyền: Quản lý, khai thác trong trường hợp giao kế hoạch. Địa bàn độc quyền: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Dịch vụ lâm nghiệp tại rừng đặc dụng: Hoạt động thương mại độc quyền: Cung ứng (trừ khu rừng bảo vệ cảnh quan được Nhà nước cho tổ chức kinh tế thuê để bảo vệ và phát triển rừng, kết hợp kinh doanh cảnh quan, nghỉ dưỡng, du lịch sinh thái - môi trường). Địa bàn độc quyền: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Xuất bản phẩm: Hoạt động thương mại độc quyền: Xuất bản (không bao gồm hoạt động in và phát hành). Địa bàn độc quyền: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Mạng bưu chính công cộng: Hoạt động thương mại độc quyền: Quản lý, duy trì, khai thác. Địa bàn độc quyền: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

- Dịch vụ công ích trong hoạt động phát hành báo chí: Hoạt động thương mại độc quyền: Cung ứng. Địa bàn độc quyền: Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

Các hoạt động thương mại độc quyền nhà nước phải được thực hiện dưới sự giám sát của cơ quan quản lý nhà nước theo quy định của pháp luật. Việc chỉ định tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động độc quyền phải được thực hiện bằng văn bản do Thủ trưởng cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định.

Nội dung trên thể hiện danh mục hàng hóa và dịch vụ mà Nhà nước giữ quyền độc quyền trong hoạt động thương mại, nhằm đảm bảo lợi ích quốc gia và đối với các hoạt động phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh, và các lĩnh vực quan trọng như điện, hạ tầng đường sắt, thủy điện, hàng không. Điều này giúp Nhà nước kiểm soát và quản lý một số ngành kinh tế chiến lược, đồng thời đảm bảo an ninh quốc gia và lợi ích công chung.

2. Quy định về nguyên tắc thực hiện độc quyền nhà nước trong hoạt động thương mại 

Theo Điều 4 Nghị định 94/2017/NĐ-CP thì nguyên tắc thực hiện độc quyền nhà nước trong hoạt động thương mại được quy định như sau:

- Chỉ thực hiện độc quyền nhà nước trong hoạt động thương mại đối với các hàng hóa, dịch vụ thiết yếu mà Nhà nước cần phải độc quyền liên quan đến quốc phòng, an ninh, đảm bảo lợi ích quốc gia hoặc các thành phần kinh tế khác không có nhu cầu và khả năng tham gia.

- Cơ quan nhà nước có quyền thực hiện độc quyền nhà nước trong hoạt động thương mại thông qua hình thức trực tiếp thực hiện hoặc chỉ định cho tổ chức, cá nhân thực hiện. Việc chỉ định phải do Thủ trưởng cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định bằng văn bản.

- Hoạt động thương mại độc quyền nhà nước phải được thực hiện dưới sự giám sát của cơ quan quản lý nhà nước theo quy định của pháp luật.

- Bộ, cơ quan ngang bộ, chính quyền địa phương các cấp không được quy định hoạt động, hàng hóa, dịch vụ, địa bàn thực hiện hoạt động thương mại độc quyền nhà nước. Đối với hàng hóa, dịch vụ, địa bàn phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh thực hiện độc quyền nhà nước trong hoạt động thương mại theo hướng dẫn của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Công an.

Bên cạnh đó, các chủ thể trực tiếp thực hiện độc quyền nhà nước có một trong các trách nhiệm như sau:

- Các tổ chức, cá nhân, các cơ quan nhà nước hoạt động thương mại trong lĩnh vực độc quyền nhà nước chịu các biện pháp kiểm soát của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật cạnh tranh, pháp luật về giá và quy định của pháp luật có liên quan.

- Các cơ quan nhà nước thực hiện hoạt động dự trữ quốc gia phải tuân thủ theo quy định của pháp luật dự trữ quốc gia.

- Việc sử dụng vốn nhà nước của các doanh nghiệp nhà nước vào kinh doanh các hàng hóa, dịch vụ thuộc Danh mục phải tuân thủ theo pháp luật về quản lý và sử dụng vốn nhà nước.

3.  Hàng hóa, dịch vụ, địa bàn thực hiện độc quyền nhà nước trong hoạt động thương mại được sửa đổi theo cơ chế nào?

Theo Điều 6 Nghị định 94/2017/NĐ-CP, cơ chế sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hàng hóa, dịch vụ, địa bàn thực hiện độc quyền Nhà nước trong thương mại được quy định như sau:

- Sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hàng hóa, dịch vụ, và địa bàn thực hiện độc quyền Nhà nước: Cơ chế này cho phép các hàng hóa, dịch vụ và địa bàn nào mà Nhà nước đang thực hiện độc quyền trong hoạt động thương mại có thể được sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ dựa trên yêu cầu quản lý nhà nước hoặc các đề xuất từ bộ, cơ quan ngang bộ hoặc Ủy ban nhân dân các tỉnh. Quy định này nhằm đáp ứng nhu cầu và khả năng tham gia của các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế trong việc kinh doanh hàng hóa, dịch vụ độc quyền nhà nước.

- Đánh giá khả năng doanh nghiệp: Bộ, cơ quan ngang bộ có trách nhiệm xem xét các đề nghị của các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế để đánh giá khả năng của họ trong việc đáp ứng các điều kiện đầu tư kinh doanh, đồng thời đảm bảo an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia và các điều kiện khác theo quy định của pháp luật có liên quan. Điều này nhằm đảm bảo rằng các doanh nghiệp được chọn đáp ứng đủ các yêu cầu về an ninh, quốc phòng và lợi ích quốc gia trước khi được phép tham gia vào hoạt động kinh doanh với các hàng hóa, dịch vụ độc quyền nhà nước.

- Phân chia trách nhiệm giữa các cơ quan nhà nước: Bộ Công Thương là cơ quan chịu trách nhiệm tiếp nhận và tổng hợp các đề xuất từ doanh nghiệp và phối hợp với các bộ, cơ quan ngang bộ liên quan để xem xét và đánh giá các đề xuất. Sau đó, Bộ Công Thương sẽ báo cáo Chính phủ để quyết định việc sửa đổi, bổ sung Danh mục. Việc này nhằm đảm bảo quy trình quyết định được thực hiện một cách có trật tự và đảm bảo tính minh bạch, công bằng trong việc thay đổi danh mục hàng hóa, dịch vụ độc quyền.

- Thủ tục sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ Danh mục: Các hồ sơ, trình tự, thủ tục đề nghị, đề xuất sửa đổi, bổ sung và việc sửa đổi, bổ sung Danh mục phải được thực hiện theo quy định của pháp luật về xây dựng văn bản quy phạm pháp luật đối với trường hợp sửa đổi, bổ sung Nghị định của Chính phủ. Điều này đảm bảo tính hợp pháp, tuân thủ quy trình và quy định về việc thực hiện các thay đổi liên quan đến danh mục hàng hóa, dịch vụ độc quyền nhà nước.

Tóm lại, phân tích trên đã nêu rõ quy trình cơ chế sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hàng hóa, dịch vụ, và địa bàn thực hiện độc quyền Nhà nước trong hoạt động thương mại. Các quy định này nhằm đảm bảo tính minh bạch, công bằng và quy trình pháp lý trong việc thay đổi danh mục hàng hóa, dịch vụ độc quyền để phù hợp với nhu cầu và thực tế kinh doanh của doanh nghiệp, đồng thời đảm bảo an ninh, quốc phòng và lợi ích quốc gia của Việt Nam.

Tham khảo thêm: Cơ quan đăng ký kinh doanh là gì? Có nhiệm vụ, Quyền hạn gì?

Liên hệ qua tổng đài 1900.6162 hoặc gửi email trực tiếp tại: lienhe@luatminhkhue.vn để được Luật Minh Khuê hỗ trợ và giải đáp thắc mắc nhanh chóng.