Tội xâm phạm quyền của công dân về bầu cử, ứng cử Điều 160 BLHS

Hành vi này không chỉ đơn thuần là vi phạm pháp luật mà còn trực tiếp xâm phạm đến quyền chính trị cơ bản của công dân. Đây là một trong những quyền hiến định quan trọng nhất, được ghi nhận tại Điều 27 Hiến pháp 2013 và được cụ thể hóa trong Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015.

Bản chất nguy hiểm của tội danh nằm ở chỗ nó không chỉ gây thiệt hại cho quyền và lợi ích hợp pháp của một cá nhân mà còn làm tổn hại nghiêm trọng đến nguyên tắc dân chủ, công bằng và sự ổn định của hệ thống chính trị quốc gia. Quyền bầu cử, ứng cử là phương thức để nhân dân thực hiện quyền lực của mình, thiết lập các cơ quan quyền lực nhà nước từ trung ương đến địa phương. Do đó, mọi hành vi can thiệp, cản trở bất hợp pháp đều là sự phủ nhận bản chất dân chủ và tính khách quan của quá trình này.

Luật sư tư vấn pháp luật Hình sự, gọi: 1900.6162

2. Khung hình phạt tội xâm phạm quyền của công dân về bầu cử, ứng cử

Điều 160. Tội xâm phạm quyền của công dân về bầu cử, ứng cử hoặc biểu quyết khi Nhà nước trưng cầu ý dân

1. Người nào lừa gạt, mua chuộc, cưỡng ép hoặc dùng thủ đoạn khác cản trở công dân thực hiện quyền bầu cử, quyền ứng cử hoặc quyền biểu quyết khi Nhà nước trưng cầu ỷ dân, thì bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 02 năm:

a) Có tổ chức;

b) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;

c) Dan đến hoãn ngày bầu cử, bầu cử lại hoặc hoãn việc trưng cầu ỷ dân.

3. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Theo Khoản 1 Điều 160 BLHS 2015, khung hình phạt cơ bản áp dụng cho hành vi xâm phạm quyền của công dân về bầu cử, ứng cử là:

• Phạt cảnh cáo,
• Phạt cải tạo không giam giữ đến 01 năm, hoặc
• Phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm.

Với mức hình phạt cao nhất là phạt tù đến 01 năm, tội danh này thuộc loại tội phạm ít nghiêm trọng theo quy định của BLHS.

2.1 Các tình tiết định khung tăng nặng

Tội phạm sẽ bị áp dụng khung hình phạt tăng nặng theo Khoản 2 Điều 160 BLHS nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

Có tổ chức: Hành vi phạm tội được thực hiện bởi hai người trở lên, có sự câu kết chặt chẽ, phân công vai trò và trách nhiệm cụ thể.

Lợi dụng chức vụ, quyền hạn: Người phạm tội sử dụng vị trí công tác, chức vụ hoặc quyền hạn của mình để thực hiện hành vi cản trở quyền bầu cử, ứng cử của công dân. Ví dụ: một cán bộ trong tổ bầu cử lợi dụng chức vụ để làm sai lệch thông tin danh sách cử tri.

Dẫn đến hoãn ngày bầu cử, bầu cử lại hoặc hoãn việc trưng cầu ý dân: Hành vi phạm tội gây ra hậu quả nghiêm trọng, làm gián đoạn hoặc phải tổ chức lại toàn bộ quá trình bầu cử hoặc trưng cầu ý dân.

Khung hình phạt tăng nặng cho các trường hợp trên là phạt tù từ 01 năm đến 02 năm.

2.2. Hình phạt bổ sung và tình tiết giảm nhẹ

Hình phạt bổ sung: Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung là cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm. Hình phạt này đặc biệt có ý nghĩa đối với những người phạm tội có chức vụ, quyền hạn, nhằm ngăn chặn họ tái phạm trong tương lai.

Tình tiết giảm nhẹ: Khi quyết định hình phạt, Tòa án có thể xem xét các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự chung được quy định tại Điều 51 BLHS 2015 như: người phạm tội tự thú, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải; tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại; phạm tội lần đầu, v.v..

2.3 Hậu quả pháp lý đa tầng đối với người vi phạm

Người vi phạm pháp luật về bầu cử có thể phải đối mặt với nhiều loại chế tài khác nhau, tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của hành vi:

Trách nhiệm hình sự: Đây là hậu quả nặng nhất, áp dụng khi hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo Điều 160 hoặc 161 của BLHS. Hình phạt có thể là phạt cảnh cáo, cải tạo không giam giữ, hoặc phạt tù, cùng với hình phạt bổ sung là cấm đảm nhiệm chức vụ.

Trách nhiệm hành chính và kỷ luật:

• Đối với ứng cử viên: Nếu có hành vi vi phạm pháp luật bầu cử, chẳng hạn như kê khai hồ sơ không trung thực, gian dối, hoặc vi phạm các quy định về vận động bầu cử, họ có thể bị xóa tên khỏi danh sách ứng cử chính thức. Nếu đã trúng cử, họ sẽ không được công nhận tư cách đại biểu.
• Đối với cán bộ, công chức, đảng viên: Đây là nhóm đối tượng phải chịu trách nhiệm cao hơn. Ngoài các chế tài hình sự hoặc hành chính, họ còn phải chịu các hình thức kỷ luật từ cơ quan công tác và tổ chức Đảng. Cụ thể, các hành vi thiếu trách nhiệm có thể bị khiển trách, trong khi các hành vi nghiêm trọng hơn như tổ chức gian lận phiếu bầu để làm sai lệch kết quả có thể bị khai trừ ra khỏi Đảng.

Sự tồn tại của các quy định xử lý kỷ luật song song với các điều khoản hình sự cho thấy một quan điểm nhất quán của hệ thống pháp luật và chính trị Việt Nam. Hành vi xâm phạm quyền bầu cử không chỉ được coi là một tội hình sự, mà còn là một vi phạm nghiêm trọng về đạo đức công vụ và kỷ luật Đảng. Điều này nhấn mạnh rằng nhà nước không chỉ trừng trị hành vi phạm tội mà còn đặc biệt nghiêm khắc với những người được giao phó trọng trách, những người mà hành vi vi phạm của họ có thể làm suy yếu niềm tin của nhân dân vào thể chế dân chủ.

3. So sánh với tội danh tương tự

Tội danh này thường dễ bị nhầm lẫn với Tội làm sai lệch kết quả bầu cử, kết quả trưng cầu ý dân (Điều 161 BLHS). Việc phân biệt chính xác hai tội danh này có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn xét xử, đảm bảo việc định tội đúng người, đúng tội.

Luật Minh Khuê lập bảng so sánh chi tiết Điều 160 và Điều 161 Bộ luật Hình sự 2015

4. Những khó khăn trong những thực tiễn và vướng mắc áp dụng 

Một trong những vướng mắc lớn nhất trong thực tiễn là sự thiếu thống nhất trong nhận thức pháp lý về các dấu hiệu cấu thành tội phạm. Cụ thể là việc diễn giải thuật ngữ "cản trở". Nếu diễn giải hẹp, các hành vi nguy hiểm như thúc đẩy, ép buộc, điều khiển công dân đi bỏ phiếu không đúng ý chí của họ có thể bị bỏ lọt.

Bên cạnh đó, việc thu thập chứng cứ để chứng minh hành vi lừa gạt, mua chuộc, cưỡng ép thường rất khó khăn vì các hành vi này thường diễn ra một cách kín đáo, tinh vi, không để lại dấu vết rõ ràng. Các cơ quan tiến hành tố tụng cần nhiều nỗ lực để thu thập các chứng cứ vật chất, lời khai, hoặc chứng cứ điện tử.

Sự thiếu vắng các án lệ hoặc Nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng thiếu thống nhất trong việc áp dụng pháp luật. Mỗi địa phương, mỗi Tòa án có thể có những diễn giải khác nhau đối với cùng một hành vi, đặc biệt là đối với các khái niệm mở như "dùng thủ đoạn khác cản trở". Điều này làm giảm tính công bằng và hiệu quả của công tác xét xử, gây khó khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng và có thể ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội.

5. Đề xuất hoàn thiện pháp luật