Các hình thức lựa chọn nhà thầu theo Luật đấu thầu 2023

Lựa chọn nhà thầu là một bước quan trọng trong quá trình thực hiện hoạt động đấu thầu nhằm bảo đảm việc sử dụng hiệu quả nguồn vốn, tăng tính cạnh tranh, minh bạch và công bằng giữa các nhà thầu. Để phù hợp với tính chất, quy mô và yêu cầu của từng gói thầu, pháp luật Việt Nam đã quy định nhiều hình thức lựa chọn nhà thầu khác nhau. Luật Đấu thầu 2023 đã bổ sung và hoàn thiện các quy định liên quan nhằm tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho các chủ đầu tư, bên mời thầu và nhà thầu trong quá trình tổ chức lựa chọn nhà thầu. Việc hiểu rõ các hình thức lựa chọn nhà thầu theo quy định của pháp luật sẽ giúp các chủ thể áp dụng đúng quy định, hạn chế rủi ro pháp lý và nâng cao hiệu quả của hoạt động đấu thầu.

1. Lựa chọn nhà thầu là gì?

Lựa chọn nhà thầu là quá trình mà bên mời thầu tiến hành xem xét, đánh giá và quyết định đơn vị có đủ năng lực để thực hiện một gói thầu cụ thể. Quá trình này thường được thực hiện thông qua các bước như công bố thông tin, tiếp nhận hồ sơ dự thầu, đánh giá hồ sơ và lựa chọn nhà thầu phù hợp nhất. Mục tiêu của việc lựa chọn nhà thầu là tìm ra tổ chức hoặc doanh nghiệp có năng lực, kinh nghiệm và giải pháp kỹ thuật đáp ứng tốt nhất yêu cầu của gói thầu. Bên cạnh đó, yếu tố giá cả và hiệu quả kinh tế cũng được xem xét nhằm bảo đảm sử dụng nguồn vốn một cách hợp lý. Nhờ đó, việc thực hiện dự án hoặc gói thầu có thể đạt được chất lượng và tiến độ như kế hoạch đề ra.

Hoạt động lựa chọn nhà thầu không chỉ đơn thuần là việc chọn ra một đơn vị thực hiện công việc mà còn là một cơ chế bảo đảm tính cạnh tranh, minh bạch trong quá trình sử dụng nguồn lực. Thông qua việc so sánh giữa nhiều nhà thầu khác nhau, bên mời thầu có thể đánh giá toàn diện về năng lực kỹ thuật, tài chính và kinh nghiệm của các đơn vị tham gia. Điều này giúp hạn chế tình trạng thiên vị hoặc lựa chọn thiếu khách quan trong quá trình ký kết hợp đồng.

Đồng thời, việc lựa chọn nhà thầu đúng đắn còn góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư, bảo đảm chất lượng của công trình, hàng hóa hoặc dịch vụ được cung cấp. Vì vậy, lựa chọn nhà thầu được xem là một khâu quan trọng quyết định sự thành công của mỗi dự án.

2. Các hình thức lựa chọn nhà thầu theo quy định mới nhất

2.1. Chỉ định thầu, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt, đặt hàng, mua sắm trực tiếp

Căn cứ điểm a khoản 1 Điều 20 Luật đấu thầu 2023, sửa đổi, bổ sung 2025 quy định về lựa chọn nhà thầu theo hình thức chỉ định thầu, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt, đặt hàng, mua sắm trực tiếp như sau:

- Chỉ định thầu

Chỉ định thầu là hình thức lựa chọn trực tiếp một nhà thầu cụ thể để thực hiện gói thầu mà không tổ chức quá trình cạnh tranh giữa nhiều nhà thầu. Bên mời thầu sẽ xem xét năng lực, kinh nghiệm và khả năng đáp ứng của nhà thầu được lựa chọn trước khi quyết định giao thực hiện gói thầu. Hình thức này thường được áp dụng trong những trường hợp cấp bách, cần triển khai nhanh hoặc khi chỉ có một nhà thầu có khả năng đáp ứng yêu cầu của gói thầu. Nhờ vậy, quá trình triển khai công việc có thể được thực hiện kịp thời, tránh ảnh hưởng đến tiến độ của dự án. Mặc dù thủ tục được rút gọn, việc chỉ định thầu vẫn phải bảo đảm tính minh bạch và hiệu quả kinh tế trong quá trình thực hiện.

- Lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt

Lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt là hình thức được áp dụng khi gói thầu có tính chất đặc thù mà không thể thực hiện theo các hình thức lựa chọn nhà thầu thông thường. Những gói thầu này thường có yêu cầu riêng về công nghệ, kỹ thuật hoặc điều kiện triển khai mà các phương thức đấu thầu phổ biến khó đáp ứng. Trong trường hợp đó, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét và phê duyệt phương án lựa chọn nhà thầu phù hợp với đặc điểm của gói thầu. Quá trình này nhằm bảo đảm việc lựa chọn nhà thầu vẫn được thực hiện chặt chẽ và hợp lý. Hình thức này thường được áp dụng đối với các dự án có yêu cầu kỹ thuật đặc biệt hoặc liên quan đến lĩnh vực quốc phòng, an ninh.

- Đặt hàng

Đặt hàng là hình thức cơ quan nhà nước giao nhiệm vụ cung cấp hàng hóa hoặc dịch vụ cho tổ chức, đơn vị có đủ năng lực theo yêu cầu của Nhà nước. Thay vì tổ chức đấu thầu cạnh tranh, cơ quan có thẩm quyền sẽ lựa chọn đơn vị phù hợp để thực hiện nhiệm vụ cung cấp sản phẩm hoặc dịch vụ. Hình thức này thường được áp dụng đối với các sản phẩm, dịch vụ công ích hoặc các nhiệm vụ phục vụ lợi ích chung của xã hội. Việc đặt hàng giúp bảo đảm các nhu cầu thiết yếu của cộng đồng được đáp ứng kịp thời và ổn định. Đồng thời, cơ chế này cũng tạo điều kiện để Nhà nước chủ động trong việc cung cấp các dịch vụ cần thiết cho xã hội.

- Mua sắm trực tiếp

Mua sắm trực tiếp là hình thức lựa chọn nhà thầu dựa trên kết quả lựa chọn nhà thầu của gói thầu đã được thực hiện trước đó. Khi phát sinh nhu cầu mua thêm hàng hóa hoặc dịch vụ có tính chất tương tự, bên mời thầu có thể tiếp tục làm việc với nhà thầu đã trúng thầu trước đó. Việc này giúp tiết kiệm thời gian và chi phí so với việc tổ chức một quy trình đấu thầu mới. Tuy nhiên, việc áp dụng hình thức này phải bảo đảm các điều kiện về giá cả, nội dung hợp đồng và nhà thầu không có sự thay đổi đáng kể so với hợp đồng trước. Nhờ vậy, quá trình mua sắm bổ sung vẫn bảo đảm tính hợp lý và hiệu quả trong quản lý nguồn vốn.

2.2. Đấu thầu rộng rãi, chào hàng cạnh tranh, đấu thầu hạn chế

Căn cứ điểm b khoản 1 Điều 20 Luật đấu thầu 2023, sửa đổi, bổ sung 2025 quy định về lựa chọn nhà thầu theo hình thức đấu thầu rộng rãi, chào hàng cạnh tranh, đấu thầu hạn chế như sau:

- Đấu thầu rộng rãi

Đấu thầu rộng rãi là hình thức lựa chọn nhà thầu không hạn chế số lượng nhà thầu tham gia. Trong hình thức này, thông tin về gói thầu được công khai để mọi tổ chức, doanh nghiệp có đủ năng lực đều có cơ hội tham gia dự thầu. Các nhà thầu sẽ chuẩn bị hồ sơ dự thầu và cạnh tranh với nhau về năng lực, kinh nghiệm, giải pháp kỹ thuật cũng như giá dự thầu. Việc mở rộng cơ hội tham gia giúp tạo ra môi trường cạnh tranh minh bạch và bình đẳng giữa các nhà thầu. Chính vì vậy, đấu thầu rộng rãi được xem là hình thức phổ biến và thường được ưu tiên áp dụng trong hoạt động đấu thầu.

- Chào hàng cạnh tranh

Chào hàng cạnh tranh là hình thức lựa chọn nhà thầu thông qua việc so sánh báo giá của nhiều nhà thầu khác nhau. Trong quá trình này, bên mời thầu sẽ gửi yêu cầu báo giá đến một số nhà thầu có khả năng cung cấp hàng hóa hoặc dịch vụ phù hợp. Các nhà thầu sẽ đưa ra mức giá và phương án thực hiện để bên mời thầu xem xét, đánh giá và lựa chọn phương án tốt nhất. Hình thức này thường được áp dụng đối với các gói thầu có quy mô nhỏ và yêu cầu kỹ thuật không quá phức tạp. Nhờ quy trình thực hiện đơn giản và nhanh gọn, chào hàng cạnh tranh giúp tiết kiệm thời gian và chi phí trong quá trình lựa chọn nhà thầu.

- Đấu thầu hạn chế

Đấu thầu hạn chế là hình thức chỉ mời một số nhà thầu có đủ năng lực và kinh nghiệm tham gia quá trình đấu thầu. Các nhà thầu được mời thường là những đơn vị đã được đánh giá có khả năng đáp ứng các yêu cầu đặc thù của gói thầu. Hình thức này thường áp dụng đối với những gói thầu có yêu cầu kỹ thuật cao hoặc chỉ có một số ít nhà thầu trên thị trường có thể thực hiện. Việc giới hạn số lượng nhà thầu tham gia giúp tập trung vào những đơn vị có năng lực thực sự. Qua đó, quá trình lựa chọn nhà thầu có thể đạt hiệu quả cao hơn và bảo đảm chất lượng thực hiện gói thầu.

2.3. Tự thực hiện, tham gia thực hiện của cộng đồng, đàm phán giá

Căn cứ điểm c khoản 1 Điều 20 Luật đấu thầu 2023, sửa đổi, bổ sung 2025 quy định về lựa chọn nhà thầu theo hình thức tự thực hiện, tham gia thực hiện của cộng đồng, đàm phán giá như sau:

- Tự thực hiện

Tự thực hiện là hình thức chủ đầu tư hoặc cơ quan nhà nước trực tiếp thực hiện gói thầu. Thay vì tổ chức lựa chọn nhà thầu bên ngoài, chủ đầu tư sử dụng chính nguồn lực sẵn có của mình để triển khai các công việc của dự án. Để áp dụng hình thức này, chủ đầu tư phải chứng minh có đủ năng lực về tài chính, nhân lực và trình độ kỹ thuật cần thiết. Việc tự thực hiện giúp đơn vị chủ động hơn trong việc tổ chức, điều phối và kiểm soát tiến độ công việc. Đồng thời, hình thức này còn góp phần tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả trong quá trình triển khai dự án.

- Tham gia thực hiện của cộng đồng

Tham gia thực hiện của cộng đồng là hình thức cho phép cộng đồng dân cư tại địa phương trực tiếp tham gia thực hiện một số gói thầu. Đây là cơ chế tạo điều kiện để người dân cùng tham gia vào quá trình xây dựng và phát triển các công trình phục vụ đời sống chung. Hình thức này thường được áp dụng đối với các công trình quy mô nhỏ hoặc các dự án phục vụ trực tiếp lợi ích của cộng đồng tại địa phương. Khi người dân tham gia vào quá trình thực hiện, họ có thể đóng góp công sức, giám sát và bảo vệ công trình sau khi hoàn thành. Nhờ đó, hiệu quả quản lý dự án được nâng cao và tăng cường sự gắn kết giữa dự án với cộng đồng.

- Đàm phán giá

Đàm phán giá là hình thức bên mời thầu tiến hành trao đổi và thương lượng trực tiếp với nhà thầu về giá cũng như các điều kiện liên quan đến hợp đồng. Trong quá trình này, các bên sẽ thảo luận để đạt được sự thống nhất về chi phí, tiến độ thực hiện và các yêu cầu kỹ thuật của gói thầu. Hình thức này thường được áp dụng đối với các gói thầu có tính chất đặc thù hoặc khi số lượng nhà cung cấp trên thị trường còn hạn chế. Việc đàm phán trực tiếp giúp các bên linh hoạt điều chỉnh các điều kiện hợp đồng cho phù hợp với thực tế. Qua đó, mục tiêu đạt được mức giá hợp lý và bảo đảm hiệu quả kinh tế cho gói thầu được thực hiện tốt hơn.

3. Quy định về hình thức lựa chọn nhà thầu mới trong tương lai

Theo khoản 2 Điều 20 của Luật Đấu thầu 2023, trong trường hợp xuất hiện các hình thức lựa chọn nhà thầu mới có tính ưu việt hơn so với các phương thức hiện hành, đặc biệt là các hình thức ứng dụng công nghệ điện tử hiện đại, Chính phủ có thẩm quyền quy định để áp dụng trong thực tiễn. Quy định này cho phép hệ thống pháp luật về đấu thầu có khả năng thích ứng với sự phát triển của khoa học, công nghệ và yêu cầu quản lý trong từng giai đoạn.

Trên cơ sở đó, Chính phủ sẽ ban hành các quy định cụ thể về hình thức lựa chọn nhà thầu mới, quy trình thực hiện cũng như đối tượng được áp dụng. Việc quy định chi tiết này nhằm bảo đảm quá trình áp dụng được thống nhất và phù hợp với đặc điểm của từng loại gói thầu. Qua đó, hoạt động lựa chọn nhà thầu có thể tiếp cận những phương thức hiện đại và hiệu quả hơn.

Việc bổ sung khả năng áp dụng các hình thức lựa chọn nhà thầu mới còn hướng tới mục tiêu phù hợp với sự phát triển của hệ thống đấu thầu điện tử và các nền tảng quản lý hiện đại. Khi các công nghệ mới được áp dụng trong quá trình đấu thầu, việc tổ chức và quản lý các gói thầu có thể trở nên nhanh chóng, minh bạch và thuận tiện hơn. Đồng thời, quy định này cũng góp phần tạo cơ sở pháp lý để đổi mới phương thức quản lý và nâng cao chất lượng lựa chọn nhà thầu trong tương lai. Các hình thức mới nếu được triển khai hợp lý sẽ giúp tăng cường tính cạnh tranh giữa các nhà thầu tham gia. Nhờ đó, mục tiêu bảo đảm công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế trong hoạt động đấu thầu sẽ được thực hiện tốt hơn.

4. Nguyên tắc áp dụng hình thức lựa chọn nhà thầu

Theo khoản 17 Điều 1 của Luật Đấu thầu 2023 sửa đổi, bổ sung năm 2025, việc áp dụng hình thức lựa chọn nhà thầu phải tuân theo những nguyên tắc nhất định nhằm bảo đảm tính hợp pháp và hiệu quả trong hoạt động đấu thầu. Theo đó, chủ đầu tư phải lựa chọn một trong các hình thức lựa chọn nhà thầu đã được pháp luật quy định và chỉ được áp dụng khi gói thầu đáp ứng đầy đủ điều kiện tương ứng. Việc lựa chọn hình thức phải căn cứ vào tính chất, quy mô, yêu cầu kỹ thuật cũng như điều kiện thực hiện của từng gói thầu. Quy định này nhằm bảo đảm việc áp dụng các hình thức lựa chọn nhà thầu được thực hiện đúng quy định và phù hợp với thực tiễn. Qua đó góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn vốn và bảo đảm tính minh bạch trong hoạt động đấu thầu.

Bên cạnh đó, pháp luật cũng cho phép chủ đầu tư có sự linh hoạt nhất định trong việc lựa chọn hình thức đấu thầu khi gói thầu có thể áp dụng nhiều phương thức khác nhau. Trong trường hợp gói thầu đáp ứng điều kiện áp dụng của một số hình thức lựa chọn nhà thầu nhưng chủ đầu tư không lựa chọn áp dụng các hình thức này, thì vẫn có thể sử dụng các hình thức đấu thầu mang tính cạnh tranh rộng hơn. Cách quy định này tạo điều kiện để chủ đầu tư chủ động cân nhắc phương án phù hợp với đặc điểm của gói thầu và yêu cầu quản lý dự án. Đồng thời, việc ưu tiên các hình thức có tính cạnh tranh cao cũng góp phần tăng cường tính minh bạch trong quá trình lựa chọn nhà thầu. Nhờ vậy, hoạt động đấu thầu có thể đạt được hiệu quả kinh tế và bảo đảm lợi ích chung của Nhà nước và xã hội.

5. Kết luận

Như vậy, các hình thức lựa chọn nhà thầu được quy định trong Luật Đấu thầu 2023 đã tạo nên một khuôn khổ pháp lý tương đối đầy đủ và linh hoạt để áp dụng trong nhiều trường hợp khác nhau của hoạt động mua sắm, xây lắp và cung cấp dịch vụ. Mỗi hình thức lựa chọn nhà thầu như đấu thầu rộng rãi, đấu thầu hạn chế, chỉ định thầu, chào hàng cạnh tranh, mua sắm trực tiếp hay tự thực hiện đều được xây dựng với những điều kiện áp dụng riêng nhằm vừa bảo đảm tính cạnh tranh, minh bạch, vừa đáp ứng yêu cầu về tiến độ, quy mô và tính chất kỹ thuật của từng gói thầu. Việc quy định đa dạng các hình thức lựa chọn nhà thầu giúp chủ đầu tư và bên mời thầu có cơ sở để lựa chọn phương thức phù hợp nhất trong từng tình huống cụ thể. Đồng thời, việc áp dụng đúng hình thức lựa chọn nhà thầu không chỉ bảo đảm tuân thủ quy định pháp luật mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn vốn, hạn chế sai sót và phòng ngừa các hành vi vi phạm trong hoạt động đấu thầu. Vì vậy, việc nắm vững các quy định về hình thức lựa chọn nhà thầu có ý nghĩa quan trọng đối với các tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động đấu thầu, góp phần nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và chuyên nghiệp trong quá trình triển khai các dự án và gói thầu trong thực tiễn.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.