Hòa giải là gì? Một số vấn đề pháp lý liên quan đến hòa giải trong vụ án dân sự

3. Phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải?

Theo quy định tại Điều 205 Bộ luật tố tụng dân sự 2015, trong thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án, Tòa án tiến hành hòa giải để các đương sự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ án, trừ những vụ án không được hòa giải hoặc không tiến hành hòa giải được quy định tại Điều 206 và Điều 207 của Bộ luật này hoặc vụ án được giải quyết theo thủ tục rút gọn.

Thẩm phán được phân công giải quyết vụ ăn là người tiến hành mở phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải giữa các đương sự. Trước khi tiến hành phiên họp, Thẩm phán phải thông báo cho đương sự, người đại diện hợp pháp của đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự về thời gian, địa điểm tiến hành phiên họp và nội dung của phiên họp. Lưu ý là Đối với vụ án hôn nhân và gia đình liên quan đến người chưa thành niên, trước khi mở phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải giữa các đương sự thì Thẩm phán, Thẩm tra viên được Chánh ánTòa án phân công phải thu thập tài liệu, chứng cứ để xác định nguyên nhân của việc phát sinh tranh chấp. Khi xét thấy cần thiết, Thẩm phán có thể tham khảo ý kiến của cơ quan quản nhà nước về gia đình, cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em về hoàn cảnh gia đình, nguyên nhân phát sinh tranh chấp và nguyện vọng của vợ, chồng, con có liên quan đến vụ án.

Đối với vụ án tranh chấp về nuôi con khi ly hôn hoặc thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn, Thẩm phán phải lấy ý kiến của con chưa thành niên từ đủ bảy tuổi trở lên, trường hợp cần thiết có thể mời đại diện cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em chứng kiến, tham gia ý kiến. Việc lấy ý kiến của con chưa thành niên và các thủ tục tố tụng khác đối với người chưa thành niên phải bảo đảm thân thiện, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành, khả năng nhận thức của người chưa thành niên, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp, giữ bí mật cá nhân của người chưa thành niên.

Thành phần phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải gồm: Thẩm phán chủ trì phiên họp; Thư ký Tòa án ghi biên bản phiên họp; Các đương sự hoặc người đại diện hợp pháp của các đương sự; Đại diện tổ chức đại diện tập thể lao động đối với vụ án lao động khi có yêu cầu của người lao động, trừu vụ án lao động đã có tổ chức đại diện tập thể lao động là người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho tập thể người lao động, người lao động. Trường hợp đại diện tổ chức đại diện tập thể lao động không tham gia hòa giải thì phải có ý kiến bằng văn bản; Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự (nếu có); Người phiên dịch (nếu có)

Pháp luật Việt Nam rất coi trọng việc hòa giải để giải quyết các tranh chấp mâu thuẫn, bảo đảm giữ được mối quan hệ hài hòa giữa các bên tranh chấp. Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 vẫn giữ thủ tục hòa giải trong tố tụng dân sự nhưng đã phát triển thành phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải (được quy định trong các điều 208, 209, 210, 211). Thủ tục phiên họp có xu hướng giống với phiên tòa sơ bộ trong pháp luật Liên bang Nga và tố tụng sơ đẳng hay “tố tụng chuẩn bị” trong pháp luật Nhật Bản[3]. Về trình tự, nội dung của phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải được quy định tại Điều 210 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015. Quy định này cũng còn một số hạn chế:

Một là, về trình tự phiên họp gần như tách riêng thành hai phần là kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải; không có sự kết hợp, gắn kết nên nhiều thủ tục đã thực hiện trong phần trước đã lặp lại trong phân sau như: Đương sự trình bày yêu cầu và phạm vi khởi kiện, việc sửa đổi, bổ sung, thay đổi, rút yêu cầu khởi kiện, yêu cầu phản tố, yêu cầu độc lập, những vấn đề chưa thống nhất yêu cầu Tòa án giải quyết việc lặp lại này gây sự nhàm chán, kéo dài thời gian không cần thiết của phiên họp

Hai là, tại điểm d khoản 2 Điều này quy định cho đương sự có quyền để xuất thẩm phán hỏi đương sự khác về “những vấn đề khác mà đương sự thấy cần thiết”. Quy định này không rõ ràng, “những vấn đề khác mà đương sự thấy cần thiết” là những vấn đề gì? Nếu mở rộng những vấn đề mà đương sự có quyền yêu cầu thẩm phán hỏi đối với đương sự khác thì dẫn đến thủ tục của phiên họp đã dài lại càng tốn nhiều thời gian hơn.

Ba là, khoản 3 Điều 210 nêu trên quy định, thẩm phán sau khi nghe các đương sự trình bày xong sẽ “xem xét các ý kiến, giải quyết yêu cầu của đương sự quy định tại khoản 2 Điều này” Vậy, những yêu cầu nào của đương sự sẽ được xem xét, giải quyết? Yêu cầu khởi kiện (quy định tại điểm a khoản 2) có được giải quyết không? Quy định này cho thấy sự thiếu chặt chẽ và không rành mạch. Hơn nữa, một nội dung quan trọng là thẩm phán phải kết luận về giá trị của chứng cứ tại phiên họp giống như quy định trong Bộ luật Tố tụng dân sự Liên bang Nga thì Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 của Việt Nam đã không quy định. Do vậy, Tòa án nhân dân tối cao nên có hướng dẫn cụ thể các nội dung trong Điều 210 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 để các thủ tục tránh lặp lại, quy định đương sự có quyền đề xuất thẩm phán hỏi những vấn đề về chứng cứ của vụ án mà đương sự thấy cần thiết để tránh kéo dài thời gian của phiên họp.

4. So sánh hậu quả pháp lý trong hai trường hợp sau:

So sánh hậu quả pháp lý trong hai trường hợp (1) các đương sự tự thỏa thuận được về việc giải quyết vụ án trước phiên tòa sơ thẩm và (2) các đương sự thỏa thuận được về việc giải quyết vụ án khi Tòa án tiến hành hòa giải trước phiên tòa sơ thẩm.

Hậu quả pháp lý trong hai trường hợp:

Trường hợp thứ nhất các đương sự tự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ án trước khi mở phiên tòa sơ thẩm (trong giai đoạn tòa án đang xem xét hồ sơ. Xét về bản chất thì đây là sự thỏa thuận của các bên thống nhất với nhau, việc này mối quan hệ giữa đương sự với đương sự hoàn toàn là mối quan hệ trong pháp luật dân sự khi các bên đã thống nhất được với nhau không cần đưa vụ án ra xét xử nữa thì nguyên đơn cung có thể rút đơn khởi kiện. Bản chất, nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự là tôn trọng ý kiến, và quyền tự do ý chí ,tự thỏa thuận của các bên trong quan hệ dân sự. Trong trường hợp này nếu các bên thống nhất với nhau rồi ko cần thiết giải quyết bằng con đường tố tụng và có thể rút đơn khởi kiện thẩm phán được phân công tiến hành xem xét vụ án thì có thể ra quyết định đình chỉ vụ án. 

Trường hợp thứ 2: các đương sự thỏa thuận được với nhau về việc giải quyết vụ án khi tòa án tiến hành hòa giải trước phiên tòa sơ thẩm, thẩm phán tiền hành hòa giải vụ án ra lập biên bản hòa giải thành. Sau 7 ngày ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự, Thỏa thuận mà các đương sự đạt được thông qua hòa giải VADS có hiệu lực thi hành như một bản án sau khi tòa án đã ra quyết định công nhận của các đương sự. quan hệ của các đương sự trong trường hợp này là quan hệ pháp luật tố tụng dân sự.

5. So sánh hậu quả pháp lý trong hai trường hợp hòa giải trong 2 giai đoạn cụ thể dưới đây