Hoạt động điều tra tội phạm dưới góc độ tâm lý học?

Hiện nay, có nhiều quan điểm khác nhau về hoạt động điều tra. Cách hiểu phổ biến ở Việt Nam hiện nay cho rằng hoạt động điều tra là hoạt động của Cơ quan điều tra trong điều tra vụ án hình sự. Quan điểm này cho rằng hoạt động điều tra là tổng hợp tất cả các hành vi thực hiện trong giai đoạn điều tra và do một cơ quan điều tra thực hiện.

Như vậy, hoạt động điều tra tội phạm dưới góc độ pháp lý là quá trình Cơ quan điều tra làm sáng tỏ những vấn đề cần phải chứng minh trong vụ án và những những vấn đề khác phục vụ cho phòng chống tội phạm: 

+ Bản chất vụ án: có hành vi phạm tội xảy ra hay không, nếu có thì ai là người thực hiện, thời gian, địa điểm, phương tiện gây án,v.v...

+ Vấn đề có ảnh hưởng tới trách nhiệm hình sự và hình phạt;

+ Những vấn đề khác có ảnh hưởng tới việc giải quyết vụ án khách quan, đầy đủ, toàn diện và phục vụ tiếp theo cho công tác phòng chống tội phạm;

Nhiệm vụ của hoạt động điều tra là phát hiện, thu thập, kiểm tra và sử dụng chứng cứ, lập hồ sơ đề nghị xử lý chính xác; tiếp tục và mở rộng công tác đấu tranh chống tội phạm (phát hiện nguyên nhân và điều kiện phạm tội để phục vụ cho phòng ngừa tội phạm).

Hoạt động điều tra tội phạm dưới góc độ pháp lý có đặc điểm sau:

Hoạt động điều tra được tiến hành công khai theo trình tự, thủ tục và thẩm quyền do pháp luật quy định.

Tùy theo tình hình liên quan tới vụ án hình sự mà cơ quan điều tra áp dụng các hoạt động điều tra cụ thể và biện pháp điều tra cho phù hợp.

Phạm vi điều tra các tình tiết thực tế của vụ án rộng hơn những vấn đề cần phải chứng minh trong vụ án hình sự do Luật TTHS quy định, vì nó còn bao gồm cả những vấn đề phục vụ tiếp theo cho phòng chống tội phạm.

Có thể phải áp dụng các biện pháp ngăn chặn, do đó tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm quyền con người.

Hoạt động điều tra của Cơ quan điều tra phải chịu chế ước và chịu sự kiểm sát chặt chẽ của VKS. 

Tóm lại: Hoạt động điều tra dưới góc độ tâm lý học chính là quá trình - hoạt động nhận thức của cán bộ điều tra đối với vụ án đã xảy ra, kết quả của  hoạt động đó càng đúng với sự kiện vụ việc của vụ án đã xảy ra bao nhiêu thì kết quả càng cao bấy nhiêu.

 

- Nhận thức của cán bộ điều tra phải tiến hành đồng thời với hai đối tượng: dấu vết, nguồn tin về tội phạm và con người - chủ thể của nó (kẻ gây án và những người liên quan); nếu chỉ chú ý đến một đối tượng thì điều tra không đạt kết quả, thậm chí còn gây hậu quả xấu, oan người ngay, lọt kẻ phạm tội.

- Nhận thức của cán bộ điều tra vừa mang tính chất học tập vừa mang tính sáng tạo:

Học tập: tiếp thu sự kiện đã xảy ra.

Sáng tạo: cán bộ điều tra nhận thức vụ việc bằng những thử nghiệm sáng tạo. Cán bộ điều tra và những người liên quan tới hoạt động điều tra có đời sống tâm lý vô cùng phong phú và phức tạp; thông tin dấu vết về tội phạm cũng là nơi chứa đựng - phản ánh tâm lý người gây ra nó. Điều này đòi hỏi cán bộ điều tra phải nắm vững các quy luật của đời sống tâm lý con người, biểu hiện của nó, làm chủ và biết điều khiển nó,v.v... trong quá trình thụ lý vụ án hình sự. Ví như: Trong quá trình nhận thức cán bộ điều tra có dựa vào kinh nghiệm để vạch giả thuyết điều tra, kế hoạch điều tra và thực hiện các hoạt động điều tra cụ thể với sự định hướng của các mô hình tư duy khác nhau, nhưng bao giờ cũng phải căn cứ vào thực tế của vụ việc, loại bỏ sự suy diễn, cách suy nghĩ theo kiểu lối mòn của tư duy: chỉ chú ý đến thu thập chứng cứ kết tội mà ít chú ý tới chứng cứ minh oan gỡ tội (gồm cả chứng cứ xác định không có tội hoặc tình tiết giảm nhẹ).

- Hình thức của hoạt động nhận thức: phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của luật pháp, đặc biệt là Luật TTHS.

- Nội dung nhận thức rất đa dạng phức tạp rất khó phân biệt hiện tượng và bản chất, tội phạm hay không tội phạm, đụng chạm tới các quyền của con người, nhất là sinh mạng của con người, một sai sót nhỏ cũng có thể gây ra hậu quả lớn nguy hiểm. Những điều này tác động rất lớn, có thể gây nên những căng thẳng thần kinh, tâm lý cho cán bộ điều tra trong quá trình khám phá được sự thật, xác định chân lý.

- Điều kiện tiến hành nhận thức: Thường diễn ra trong điều kiện không bình thường như bị hạn chế về thời gian, phải đảm bảo kịp thời, không chậm chễ. Thường bị đối tượng luôn tìm cách nguỵ trang che giấu, tìm mọi cách chống lại, đánh lừa. Đòi hỏi phải huy động sức lực, trí tuệ thậm chí phải dũng cảm, không quản hy sinh để hoàn thành nhiệm vụ. Thực tế đã chỉ ra nhiều tên biết án hoặc theo suy nghĩ của hắn có khả năng tử hình thì với toan tính “đằng nào cũng dựa cột kéo dài mạng sống bao nhiêu tốt bấy nhiêu, thì tính dã man, tàn bạo lập tức trỗi dậy khi bị dồn vào chân tường; chúng tìm mọi cách chống lại sự vây bắt nhằm tẩu thoát. Ngoài ra, cán bộ điều tra còn bị tác động bởi các mối quan hệ lý, tình phức tạp của đời sống xã hội hiện có sự giao thoa, gối sóng, tràn bờ các chuẩn mực xã hội.

- Phương pháp nhận thức:

+ Phải sử dụng nhiều phương pháp mang tính chiến thuật thủ đoạn để thu thập thông tin, chứng cứ về đối tượng đấu tranh và hành vi phạm tội:  Kẻ phạm tội thường che giấu tội phạm, trốn tránh điều tra bằng những thủ đoạn, phương tiện tinh vi, xảo quyệt và bí mật; do đó ngoài phương pháp nhận thức thông thường, cần phải sử dụng nhiều phương pháp mang tính chiến thuật thủ đoạn để thu thập thông tin, chứng cứ về đối tượng đấu tranh và hành vi phạm tội: câu nhử, rung trà cá nhảy, điệu hổ ly sơn, v.v...

+ Luôn phải xây dựng mô hình giả thuyết trong các hoạt động điều tra

+ Luôn so sánh đối chiếu các thông tin xem có phù hợp mâu thuẫn gì không, tìm nguyên nhân và giải quyết mâu thuẫn một cách khách quan.

 

Xem xét cấu trúc của hoạt động điều tra tội phạm là xem xét hoạt động điều tra tội phạm gồm những thành tố hay bộ phận nào cùng các mối quan hệ giữa chúng. Hiện có nhiều cách xem xét khác nhau.

 

Chủ thể của hoạt động điều tra là Cơ quan điều tra tiến hành điều tra tất cả các tội phạm, áp dụng mọi biện pháp do Bộ luật tố tụng hình sự quy định để xác định tội phạm và người đã thực hiện hành vi phạm tội, lập hồ sơ, đề nghị truy tố; tìm ra nguyên nhân, điều kiện phạm tội và yêu cầu các cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng các biện pháp khắc phục và ngăn ngừa.Hoạt động điều tra tội phạm gồm nhiều hoạt động: khám nghiệm hiện trường, khởi tố vụ án, khởi tố đối tượng, bắt, khám xét,v.v...

Xem xét cấu trúc này để nắm rõ những yêu cầu khi tiến hành các hoạt động này theo đúng quy định của Luật TTHS và các quy phạm pháp luật khác có liên quan vì mỗi giai đoạn điều tra tội phạm tương ứng với chức năng nhất định trong hoạt động tư pháp hình sự của từng loại chủ thể tiến hành tố tụng có thẩm quyền nhằm thực hiện các nhiệm vụ cụ thể do luật định, có thời điểm bắt đầu và thời điểm kết thúc để giải quyết vụ án hình sự một cách công minh và khách quan, có căn cứ và đúng pháp luật, góp phần củng cố pháp chế và trật tự pháp luật, bảo vệ vững chắc các quyền hợp pháp của công dân trong lĩnh vực tư pháp hình sự. Xem xét cấu trúc này để nắm rõ những yêu cầu khi tiến hành các hoạt động này theo đúng quy định của Luật TTHS và các quy phạm pháp luật khác có liên quan vì mỗi giai đoạn điều tra tội phạm tương ứng với chức năng nhất định trong hoạt động tư pháp hình sự của từng loại chủ thể tiến hành tố tụng có thẩm quyền nhằm thực hiện các nhiệm vụ cụ thể do luật định, có thời điểm bắt đầu và thời điểm kết thúc để giải quyết vụ án hình sự một cách công minh và khách quan, có căn cứ và đúng pháp luật, góp phần củng cố pháp chế và trật tự pháp luật, bảo vệ vững chắc các quyền hợp pháp của công dân trong lĩnh vực tư pháp hình sự.

 

Hoạt động điều tra tội phạm gồm hai hình thái: Hình thái bên ngoài  và hình thái bên trong (tâm lý) đều có cấu trúc như nhau dưới đây: 

Cấu trúc này giúp cán bộ điều tra:

Xác định động cơ hoạt động điều tra đúng đắn, nếu cán bộ điều tra xa rời động cơ đúng đắn chừng nào thì nguy cơ sai lệch hồ sơ vụ án, nguy cơ làm oan người ngay, lọt tội phạm.

Xác định mục đích rõ ràng cụ thể cho các hành động điều tra của mình, trên cơ sở đó xác lập kế hoạch, lựa chọn phương tiện, chuẩn bị điều kiện cho tốt.

 

Hoạt động điều tra tội phạm theo góc độ chức năng của cán bộ điều tra gồm có các hoạt động bộ phận: Hoạt động nhận thức, hoạt động thiết kế, hoạt động giáo dục; trong đó hoạt động nhận thức giữ vai trò quan trọng nhất.

Để hoạt động điều tra có kết quả khách quan, toàn diện và đầy đủ, thì chủ thể phải thực hiện tất cả các chức năng này, không được bỏ qua một chức năng nào.

Mỗi cách xem xét cấu trúc đều có tác dụng của nó. Trong quá trình điều tra tội phạm, thì cán bộ điều tra và cơ quan điều tra cần chú ý các cấu trúc trên để khắc phục những thiếu sót, hạn chế.

>> Xem thêm: Các phương pháp tác động tâm lý trong điều tra tội phạm?