Người dưới 18 tuổi phạm tội và gây ra thiệt hại thì ai là người có trách nhiệm phải bồi thường?

Trong quá trình xử lý các hành vi vi phạm của người dưới 18 tuổi, pháp luật Việt Nam không chỉ quan tâm đến việc giáo dục và giúp họ sửa chữa sai lầm mà còn chú trọng đến việc khắc phục những thiệt hại đã gây ra cho người khác. Khi người chưa thành niên thực hiện hành vi gây thiệt hại, vấn đề đặt ra là phải xác định rõ chủ thể có trách nhiệm bồi thường để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người bị thiệt hại. Theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên, việc bồi thường thiệt hại trong trường hợp này được xem xét dựa trên độ tuổi, khả năng nhận thức của người gây thiệt hại cũng như trách nhiệm của cha mẹ hoặc người giám hộ. Việc xác định đúng người có nghĩa vụ bồi thường không chỉ nhằm khắc phục hậu quả của hành vi vi phạm mà còn góp phần nâng cao trách nhiệm quản lý, giáo dục người chưa thành niên trong gia đình và xã hội.

1. Người dưới 18 tuổi phạm tội và gây ra thiệt hại thì ai là người có trách nhiệm phải bồi thường?

Theo khoản 1 điều 42 Luật tư pháp người chưa thành niên 2024 quy định như sau:

Bồi thường thiệt hại là việc người chưa thành niên phạm tội hoặc cha, mẹ của họ khắc phục hậu quả của hành vi phạm tội mà người chưa thành niên gây ra bằng cách đền bù tổn hại về vật chất, tinh thần do xâm hại đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của bị hại.

Theo quy định này, bồi thường thiệt hại là việc người chưa thành niên phạm tội hoặc cha, mẹ của họ thực hiện việc khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội gây ra. Việc khắc phục được thực hiện thông qua việc đền bù các tổn hại về vật chất và tinh thần phát sinh từ việc xâm hại đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của người bị hại. Như vậy, khi người dưới 18 tuổi phạm tội và gây ra thiệt hại cho người khác thì trách nhiệm bồi thường trước hết thuộc về người chưa thành niên đã gây ra thiệt hại. Tuy nhiên, do người chưa thành niên thường chưa có đầy đủ khả năng về tài chính cũng như điều kiện để tự mình thực hiện nghĩa vụ bồi thường, nên cha, mẹ hoặc người đại diện của họ sẽ có trách nhiệm đứng ra bồi thường thiệt hại.

Trong nhiều trường hợp, nếu người chưa thành niên có tài sản riêng thì tài sản đó có thể được sử dụng để bồi thường cho người bị hại. Tuy nhiên, nếu tài sản của người chưa thành niên không đủ để bồi thường hoặc họ không có tài sản, thì cha, mẹ của người chưa thành niên phải thực hiện việc bồi thường phần còn thiếu. Điều này thể hiện trách nhiệm của gia đình trong việc quản lý, giáo dục và giám sát con em mình.

Quy định về trách nhiệm bồi thường trong trường hợp này nhằm bảo đảm quyền lợi cho người bị thiệt hại, đồng thời nâng cao trách nhiệm của gia đình đối với việc giáo dục và quản lý người chưa thành niên. Qua đó, không chỉ khắc phục hậu quả do hành vi vi phạm gây ra mà còn góp phần giúp người chưa thành niên nhận thức rõ hơn về trách nhiệm đối với hành vi của mình và tránh tái phạm trong tương lai.

2. Bồi thường thiệt hại được áp dụng trong những trường hợp nào đối với người dưới 18 tuổi phạm tội?

Theo khoản 2 Điều 42 Luật tư pháp người chưa thành niên 2024, Biện pháp bồi thường thiệt hại là một trong những biện pháp xử lý chuyển hướng được áp dụng nhằm khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội của người chưa thành niên gây ra. Theo quy định tại Điều 42 của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, biện pháp này có thể được áp dụng trong một số trường hợp cụ thể sau:

- Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp phạm một trong các tội quy định tại điểm a khoản 2 Điều 51 của Luật này;

Điều 51. Giáo dục tại trường giáo dưỡng
...
2. Giáo dục tại trường giáo dưỡng có thể được áp dụng đối với một trong các trường hợp sau đây:

a) Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng về một trong các tội phạm sau đây: Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, Tội mua bán người, Tội mua bán người dưới 16 tuổi, Tội cướp tài sản, Tội cướp giật tài sản, Tội tàng trữ trái phép chất ma túy, Tội vận chuyển trái phép chất ma túy, Tội mua bán trái phép chất ma túy, Tội chiếm đoạt chất ma túy, trừ trường hợp người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án;

Đối với người chưa thành niên trong độ tuổi từ đủ 14 đến dưới 16, biện pháp bồi thường thiệt hại có thể được áp dụng khi họ thực hiện hành vi phạm tội rất nghiêm trọng. Tuy nhiên, quy định này không áp dụng đối với một số tội danh đặc biệt đã được loại trừ tại điểm a khoản 2 Điều 51 của luật này. Việc áp dụng biện pháp bồi thường trong trường hợp này nhằm giúp người chưa thành niên nhận thức rõ hậu quả của hành vi phạm tội và có trách nhiệm khắc phục những thiệt hại đã gây ra cho người bị hại. Đồng thời, biện pháp này cũng mang ý nghĩa giáo dục, giúp người chưa thành niên hiểu được trách nhiệm của bản thân đối với hành vi của mình.

- Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng hoặc phạm tội nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp phạm một trong các tội quy định tại điểm b khoản 2 Điều 51 của Luật này;

Điều 51. Giáo dục tại trường giáo dưỡng
...
2. Giáo dục tại trường giáo dưỡng có thể được áp dụng đối với một trong các trường hợp sau đây:
...
b) Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội nghiêm trọng về một trong các tội phạm sau đây: Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, Tội cướp giật tài sản, trừ trường hợp người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án;

Đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, biện pháp bồi thường thiệt hại có thể được áp dụng khi họ thực hiện hành vi phạm tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng. Ở độ tuổi này, người chưa thành niên đã có sự phát triển nhất định về nhận thức và khả năng chịu trách nhiệm đối với hành vi của mình. Vì vậy, việc yêu cầu họ hoặc gia đình thực hiện nghĩa vụ bồi thường sẽ giúp họ hiểu rõ hơn về hậu quả mà hành vi vi phạm gây ra đối với người khác. Đồng thời, việc khắc phục thiệt hại cũng góp phần giảm bớt những tổn thất cho người bị hại và tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình hòa giải giữa các bên.

- Người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án

Biện pháp bồi thường thiệt hại cũng có thể được áp dụng đối với người chưa thành niên tham gia vào vụ án với tư cách là đồng phạm nhưng chỉ giữ vai trò nhỏ, không phải là người chủ mưu, cầm đầu hoặc người trực tiếp thực hiện hành vi chính. Trong nhiều trường hợp, người chưa thành niên có thể bị lôi kéo, rủ rê hoặc thiếu nhận thức đầy đủ nên tham gia vào hành vi phạm tội. Khi vai trò của họ trong vụ án là không đáng kể, việc áp dụng biện pháp bồi thường thiệt hại sẽ mang tính giáo dục và giúp họ có cơ hội sửa chữa sai lầm, đồng thời vẫn bảo đảm việc khắc phục hậu quả đối với người bị hại.

Như vậy, các trường hợp áp dụng biện pháp bồi thường thiệt hại được quy định nhằm vừa bảo đảm quyền lợi của người bị hại, vừa tạo cơ hội cho người chưa thành niên nhận thức được trách nhiệm của mình và sửa chữa sai lầm trong quá trình phát triển.

3. Biện pháp bồi thường thiệt hại được áp dụng khi nào và thời gian thực hiện trong bao lâu?

Theo quy định tại khoản 3 Điều 42 của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, biện pháp bồi thường thiệt hại chỉ được áp dụng khi có sự đồng thuận của người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của họ. Điều này có nghĩa là việc bồi thường không được thực hiện một cách áp đặt nếu người bị hại hoặc người đại diện của họ không đồng ý. Quy định này nhằm bảo đảm tôn trọng ý chí, quyền lợi và cảm xúc của người bị thiệt hại, bởi họ là người trực tiếp chịu ảnh hưởng từ hành vi phạm tội của người chưa thành niên.

Khi người bị hại hoặc người đại diện của họ đồng ý với việc áp dụng biện pháp bồi thường thiệt hại, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét và quyết định áp dụng biện pháp này. Đồng thời, cơ quan có thẩm quyền cũng sẽ ấn định thời gian cụ thể để người chưa thành niên hoặc cha, mẹ của họ thực hiện nghĩa vụ bồi thường. Tuy nhiên, thời gian thực hiện nghĩa vụ bồi thường thiệt hại không được vượt quá 01 năm kể từ khi biện pháp được áp dụng.

Việc quy định thời hạn thực hiện nghĩa vụ bồi thường nhằm bảo đảm rằng việc khắc phục hậu quả được tiến hành trong một khoảng thời gian hợp lý, tránh kéo dài quá lâu gây ảnh hưởng đến quyền lợi của người bị hại. Đồng thời, quy định này cũng tạo điều kiện để người chưa thành niên và gia đình họ có thời gian chuẩn bị, thực hiện nghĩa vụ bồi thường một cách đầy đủ, qua đó góp phần khắc phục hậu quả của hành vi vi phạm và nâng cao ý thức trách nhiệm của người chưa thành niên đối với hành vi của mình.

3. Người chưa thành niên bị áp dụng biện pháp bồi thường thiệt hại phải thực hiện những nghĩa vụ gì và trong thời gian bao lâu?

Theo quy định tại khoản 4 Điều 42 của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, người chưa thành niên phạm tội khi bị áp dụng biện pháp bồi thường thiệt hại không chỉ có trách nhiệm khắc phục hậu quả do hành vi của mình gây ra mà còn phải thực hiện các nghĩa vụ của người chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng. Những nghĩa vụ này được thực hiện trong thời gian từ 03 tháng đến 01 năm, theo quy định tại khoản 2 Điều 23 của luật này.

Cụ thể, trong thời gian chấp hành biện pháp bồi thường thiệt hại, người chưa thành niên phải thực hiện các nghĩa vụ sau:

Thứ nhất, chấp hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Người chưa thành niên phải nghiêm túc thực hiện quyết định đã được cơ quan có thẩm quyền ban hành. Đây là nghĩa vụ cơ bản nhằm bảo đảm việc áp dụng biện pháp bồi thường thiệt hại được thực hiện đúng nội dung và yêu cầu đã đặt ra.

Thứ hai, tuân thủ các quy định chung và chấp hành nội quy, quy chế của nơi cư trú, học tập hoặc làm việc. Trong quá trình chấp hành biện pháp, người chưa thành niên phải có ý thức tuân thủ các quy định trong đời sống xã hội, đồng thời chấp hành nghiêm túc nội quy của nơi mình sinh sống, học tập hoặc làm việc. Điều này góp phần hình thành ý thức kỷ luật và trách nhiệm trong sinh hoạt hằng ngày.

Thứ ba, chịu sự giám sát và giáo dục của cơ quan, tổ chức hoặc người có thẩm quyền. Người chưa thành niên phải chấp nhận sự theo dõi, quản lý và giáo dục từ các cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân được giao nhiệm vụ giám sát trong thời gian chấp hành biện pháp. Việc giám sát này nhằm hỗ trợ và hướng dẫn người chưa thành niên nhận thức rõ sai lầm và từng bước sửa chữa hành vi.

Thứ tư, báo cáo tình hình chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng khi được yêu cầu. Khi cơ quan hoặc người có thẩm quyền yêu cầu, người chưa thành niên phải báo cáo về quá trình thực hiện các nghĩa vụ của mình, cũng như tình hình học tập, sinh hoạt hoặc lao động. Điều này giúp cơ quan quản lý theo dõi và đánh giá quá trình chấp hành biện pháp.

Thứ năm, trình diện cơ quan có thẩm quyền khi được yêu cầu trong thời gian chấp hành biện pháp tại cộng đồng. Trong thời gian thực hiện biện pháp bồi thường thiệt hại tại cộng đồng, người chưa thành niên phải có mặt theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền để kiểm tra, theo dõi và đánh giá việc thực hiện nghĩa vụ.

Những nghĩa vụ này được quy định nhằm bảo đảm việc áp dụng biện pháp bồi thường thiệt hại không chỉ dừng lại ở việc khắc phục hậu quả mà còn góp phần giáo dục, giúp người chưa thành niên nhận thức rõ trách nhiệm của mình và từng bước sửa chữa sai lầm trong cuộc sống.

Kết luận

Việc xác định trách nhiệm bồi thường khi người dưới 18 tuổi gây ra thiệt hại là một nội dung quan trọng nhằm bảo đảm sự công bằng và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể, trách nhiệm bồi thường có thể thuộc về chính người dưới 18 tuổi hoặc thuộc về cha mẹ, người giám hộ – những người có trách nhiệm quản lý, giáo dục và chăm sóc họ. Những quy định này không chỉ góp phần khắc phục những tổn thất đã xảy ra mà còn nâng cao ý thức trách nhiệm của gia đình trong việc giáo dục con em mình. Qua đó, pháp luật hướng tới mục tiêu vừa bảo vệ quyền lợi của người bị thiệt hại, vừa tạo điều kiện để người chưa thành niên nhận thức được hậu quả hành vi của mình và từng bước hoàn thiện bản thân trong quá trình trưởng thành.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.