Học sinh, sinh viên giúp người khác lừa đảo chiếm đoạt tài sản có được xem là đồng phạm?

Trong môi trường học đường hiện nay, bên cạnh việc trang bị kiến thức chuyên môn, việc nâng cao hiểu biết pháp luật và ý thức trách nhiệm xã hội cho học sinh, sinh viên đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Thực tế đáng báo động là thời gian gần đây, nhiều vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản có sự tham gia hoặc tiếp tay vô ý thức của học sinh, sinh viên, từ việc cho mượn tài khoản ngân hàng, ví điện tử, đến việc đứng tên đăng ký SIM điện thoại, mở tài khoản nhận tiền lừa đảo, mà không hiểu rõ hành vi đó có thể bị xem là đồng phạm với tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Dưới góc độ pháp lý, dù người thực hiện hành vi chính là người chủ mưu hoặc trực tiếp thực hiện thủ đoạn lừa đảo, nhưng người có hành vi giúp sức, tạo điều kiện vật chất hoặc tinh thần để tội phạm xảy ra vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với vai trò là đồng phạm, theo quy định tại Điều 17 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Việc thiếu hiểu biết pháp luật, không nhận thức được hậu quả không phải lúc nào cũng được xem là yếu tố miễn trừ trách nhiệm hình sự, đặc biệt khi hành vi tiếp tay góp phần tạo điều kiện cho tội phạm hoàn thành mục đích chiếm đoạt tài sản.

1. Cơ sở lý luận và pháp lý

1.1. Đồng phạm và các yếu tố cấu thành tội lừa đảo tài sản

Theo pháp luật hình sự Việt Nam, đồng phạm được định nghĩa một cách rõ ràng tại Khoản 1, Điều 17 Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015: “Đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm”. Định nghĩa này nhấn mạnh hai yếu tố cốt lõi: có từ hai người trở lên và cùng có lỗi cố ý thực hiện tội phạm.  

Trong một vụ đồng phạm, các cá nhân tham gia có thể đảm nhận một trong bốn vai trò được quy định tại Khoản 3, Điều 17 BLHS:

• Người thực hành: Là người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội.  
• Người tổ chức: Là người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy việc thực hiện tội phạm.  
• Người xúi giục: Là người kích động, dụ dỗ, thúc đẩy người khác thực hiện tội phạm.  
• Người giúp sức: Là người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm.  

Trong bối cảnh các vụ án lừa đảo trực tuyến nhắm vào học sinh, sinh viên, vai trò phổ biến nhất mà các em đảm nhận chính là người giúp sức. Hành vi giúp sức có thể là việc cung cấp các công cụ vật chất như tài khoản ngân hàng, thông tin cá nhân, hoặc hỗ trợ tinh thần bằng cách cung cấp thông tin, hỗ trợ giao tiếp cho người thực hành. Tội "lừa đảo chiếm đoạt tài sản" được quy định cụ thể tại Điều 174 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025). Về bản chất, đây là hành vi chiếm đoạt tài sản của người khác bằng thủ đoạn gian dối. Tội phạm này chỉ được coi là hoàn thành khi tài sản đã bị chiếm giữ sau khi đối tượng đã sử dụng thủ đoạn gian dối.  

Để truy cứu trách nhiệm hình sự về tội danh này, cần phải chứng minh đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm:

• Mặt khách quan: Thể hiện qua hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản. Hành vi gian dối có thể là việc đưa ra thông tin không đúng sự thật bằng lời nói, hành động, hoặc sử dụng giấy tờ giả nhằm làm cho người khác tin tưởng và tự nguyện giao tài sản. Dấu hiệu bắt buộc của tội danh này là có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi gian dối và hành vi chiếm đoạt.  
• Khách thể: Tội phạm xâm phạm trực tiếp đến quyền sở hữu tài sản của người khác.  
• Chủ thể: Người phạm tội phải là người từ đủ 16 tuổi trở lên và có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự.  
• Mặt chủ quan: Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản chỉ được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Điều này có nghĩa là người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là trái pháp luật, thấy trước hậu quả tài sản của người khác sẽ bị chiếm đoạt và mong muốn hậu quả đó xảy ra. Mục đích chiếm đoạt tài sản là yếu tố chủ yếu và luôn có trước khi thực hiện hành vi gian dối.  

1.2. "Mặt chủ quan" trong hành vi giúp sức của học sinh, sinh viên

Yếu tố "cố ý" là bắt buộc để xác định một hành vi là đồng phạm. Tuy nhiên, việc đánh giá yếu tố này trong bối cảnh học sinh, sinh viên giúp sức cho hành vi lừa đảo đòi hỏi một phân tích sâu sắc hơn. Đối tượng lừa đảo chủ mưu luôn có lỗi cố ý trực tiếp với mục đích chiếm đoạt tài sản. Trong khi đó, học sinh, sinh viên tham gia với vai trò giúp sức có thể có ý thức pháp lý phức tạp và phân tầng.

Dữ liệu cho thấy nhiều trường hợp học sinh, sinh viên tham gia vào các hành vi như cho thuê, mua bán tài khoản ngân hàng chỉ để nhận một khoản thù lao nhỏ, thường từ 200.000 đồng đến 500.000 đồng. Hành vi này, theo quy định, đã vi phạm pháp luật và có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự. Ban đầu, ý thức của các em có thể chỉ dừng lại ở việc biết rằng việc cho thuê tài khoản là "vi phạm pháp luật". Tuy nhiên, liệu các em có thực sự nhận thức và mong muốn hậu quả là việc hàng chục, hàng trăm triệu đồng của nạn nhân sẽ bị chiếm đoạt hay không? Khả năng cao là không. Ý chí của các em bị giới hạn bởi giá trị lợi ích mà họ trực tiếp nhận được, không phải là giá trị tài sản khổng lồ mà kẻ chủ mưu nhắm tới.  

Điều này tạo ra một sự khác biệt đáng kể về mặt chủ quan giữa người thực hành và người giúp sức là người trẻ tuổi. Ý chí của kẻ chủ mưu là chiếm đoạt một lượng tài sản lớn, trong khi ý chí của người trẻ chỉ là kiếm một khoản thù lao nhỏ. Sự thiếu đồng nhất trong ý chí phạm tội này đặt ra một thách thức lớn cho các cơ quan tố tụng trong việc chứng minh tính "cố ý cùng thực hiện một tội phạm" của họ. Đây là một điểm quan trọng mà Tòa án cần cân nhắc khi lượng hình, bởi nó phản ánh sự non nớt về nhận thức của người trẻ, những người vô tình trở thành công cụ của tội phạm.

2. Thực tiễn hành vi vi phạm của học sinh, sinh viên hiện nay

2.1. Các trường hợp học sinh, sinh viên tham gia giúp sức

Các đối tượng tội phạm đã phát triển nhiều phương thức để lôi kéo học sinh, sinh viên tham gia, biến các em thành công cụ đắc lực cho hoạt động phạm tội của chúng. Một số thủ đoạn phổ biến có thể kể đến như:

• Lợi dụng nhu cầu tìm việc làm thêm: Tuyển dụng làm việc online tại nhà với yêu cầu đơn giản như làm cộng tác viên, xử lý đơn hàng, với mức thu nhập hấp dẫn. Thực chất, đây là chiêu trò để các đối tượng yêu cầu học sinh, sinh viên chuyển tiền trước để "đặt cọc" hoặc mua hàng rồi chiếm đoạt.  
• Cho thuê, mua bán tài khoản ngân hàng: Đây là một trong những thủ đoạn phổ biến nhất hiện nay. Kẻ lừa đảo nhắm vào các em học sinh, sinh viên từ 14 tuổi trở lên đã có căn cước công dân. Chúng đưa ra một khoản thù lao từ 200.000 đến 500.000 đồng để các em mở tài khoản ngân hàng, đăng ký các dịch vụ Internet Banking, SMS Banking và sau đó yêu cầu bàn giao lại điện thoại, mật khẩu, và thậm chí cả dữ liệu khuôn mặt để vượt qua các biện pháp bảo mật sinh trắc học. Bằng cách này, các em vô tình cung cấp một công cụ vật chất đắc lực để tội phạm thực hiện hành vi lừa đảo, rửa tiền một cách ẩn danh, gây khó khăn cho cơ quan điều tra.  
• Chiêu trò liên quan đến thuê trọ: Lợi dụng tâm lý bỡ ngỡ của tân sinh viên, các đối tượng giả danh chủ nhà trọ để lừa tiền đặt cọc.  

2.2. Án lệ và các vụ án điển hình

Dù các tài liệu hiện có không cung cấp các bản án chi tiết về học sinh, sinh viên đóng vai trò đồng phạm, nhưng chúng nêu bật các vụ án điển hình mà người trẻ là nạn nhân hoặc bị lợi dụng. Vụ án lừa đảo "bắt cóc online" tại Huế là một ví dụ rõ nét cho sự phức tạp này. Một sinh viên bị các đối tượng giả danh công an thao túng tâm lý, lừa đảo chiếm đoạt 470 triệu đồng. Đáng nói, sau khi chiếm đoạt được tiền, các đối tượng còn ép buộc em này chụp ảnh mình bị trói, cởi quần áo để gửi cho gia đình, thông báo bị "bắt cóc" để đòi thêm 400 triệu đồng. Vụ án này minh họa cho việc một người trẻ, vì thiếu kiến thức và bị thao túng tâm lý, có thể vừa là nạn nhân của tội phạm, vừa vô tình trở thành công cụ để lừa đảo chính người thân của mình.  

Trong việc xét xử các vụ án có đồng phạm, Tòa án áp dụng nguyên tắc "cá thể hóa trách nhiệm hình sự," trong đó mức hình phạt phải tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội của từng người, cũng như đặc điểm nhân thân của họ. Theo đó, người giúp sức thường được hưởng mức hình phạt nhẹ hơn so với người trực tiếp thực hành, do tính chất nguy hiểm của hành vi thấp hơn. Nguyên tắc này đặc biệt quan trọng đối với học sinh, sinh viên, vì Tòa án có thể xem xét các tình tiết giảm nhẹ khác như thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, hoặc tự nguyện khắc phục hậu quả để giảm nhẹ hình phạt cho họ.  

2.3. Nguyên nhân và động cơ phạm tội

Phân tích các trường hợp học sinh, sinh viên tham gia hoặc bị lôi kéo vào tội phạm lừa đảo cho thấy, động cơ và nguyên nhân không chỉ đơn thuần là vấn đề vụ lợi, mà còn liên quan đến nhiều yếu tố tâm lý và xã hội sâu xa. Các em dễ bị dụ dỗ bởi các lời mời "việc nhẹ lương cao" để có tiền trang trải cuộc sống, thỏa mãn nhu cầu cá nhân. Nhu cầu tài chính là một yếu tố quan trọng đẩy họ vào nguy cơ bị lừa đảo.  

Bên cạnh đó, các đối tượng lừa đảo khai thác triệt để các đặc điểm tâm lý đặc trưng của giới trẻ như:

• Lòng tham và nhu cầu vụ lợi: Lời hứa hẹn kiếm tiền dễ dàng, nhanh chóng đánh vào tâm lý ham lợi của nhiều người, đặc biệt là những người có thu nhập thấp hoặc công việc không ổn định.  
• Tâm lý sợ hãi và hoảng loạn: Các chiêu trò giả danh công an, tòa án gây áp lực tâm lý, đe dọa liên quan đến pháp luật. Khi rơi vào trạng thái lo âu, hoảng loạn, các nạn nhân dễ mất khả năng kiểm soát cảm xúc và làm theo hướng dẫn của kẻ lừa đảo.  
• Sự tò mò, hiếu thắng và thiếu kinh nghiệm sống: Các em dễ bị kích thích bởi những điều mới lạ trên mạng, dẫn đến hành vi tò mò, thiếu suy nghĩ, thiếu phản biện khi được yêu cầu truy cập các đường link lạ hoặc tải về các ứng dụng không rõ nguồn gốc.  
• Ảnh hưởng của gia đình và xã hội: Sự thiếu quan tâm, buông lỏng quản lý của gia đình, hoặc áp lực từ bạn bè, mong muốn khẳng định bản thân cũng là những yếu tố góp phần đẩy người trẻ vào con đường phạm tội.  

Các yếu tố này tạo ra một mối liên hệ nhân quả rõ ràng. Nhu cầu tài chính, cùng với sự non nớt về nhận thức và các điểm yếu tâm lý, đã tạo ra một "mảnh đất màu mỡ" cho các chiêu trò lừa đảo hoạt động. Kẻ phạm tội khai thác những "lỗ hổng" này để thao túng và biến người trẻ thành công cụ, phục vụ cho mục đích của chúng.

3. Giải pháp phòng ngừa và kiến nghị

3.1. Đánh giá vai trò và hiệu quả của các cơ quan chức năng

Cơ quan Công an: Lực lượng Công an đóng vai trò then chốt trong công tác phòng, chống tội phạm và đã có nhiều nỗ lực đáng ghi nhận. Công an các địa phương thường xuyên phát đi các cảnh báo, công khai các thủ đoạn lừa đảo mới trên các phương tiện truyền thông chính thống. Tuy nhiên, để tiếp cận hiệu quả hơn với giới trẻ, cần tăng cường sự hiện diện và tính tương tác trên các nền tảng mạng xã hội mà học sinh, sinh viên sử dụng hằng ngày.  

Ngành Ngân hàng: Đã có những động thái mạnh mẽ để siết chặt các hoạt động tài chính, đối phó với tội phạm mạng. Các biện pháp đáng chú ý bao gồm:

• Xác thực sinh trắc học: Yêu cầu xác thực sinh trắc học đối với tài khoản ngân hàng để loại bỏ các tài khoản gian lận.  
• Xây dựng kho dữ liệu tài khoản nghi ngờ: Các tổ chức tín dụng chia sẻ thông tin về các tài khoản có dấu hiệu nghi ngờ để xây dựng một cơ sở dữ liệu chung. 
• Cảnh báo khách hàng: Một số ngân hàng đã bắt đầu thông báo cho khách hàng nếu tài khoản nhận tiền nằm trong diện nghi ngờ, giúp ngăn chặn hàng chục nghìn lượt giao dịch lừa đảo.  

Những nỗ lực này đã và đang từng bước giảm thiểu thiệt hại, buộc tội phạm phải thay đổi phương thức hoạt động.

Ngành Giáo dục và Nhà trường: Nhà trường có vị trí quan trọng trong việc giáo dục, bồi dưỡng nhân cách và ý thức pháp luật cho học sinh, sinh viên. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phê duyệt Dự án "Phòng ngừa tội phạm và phòng, chống vi phạm pháp luật cho học sinh, sinh viên đến năm 2025, định hướng đến năm 2030" với các mục tiêu cụ thể như xây dựng kênh tiếp nhận thông tin, ký cam kết phối hợp với gia đình và công an địa phương.  

3.2. Đề xuất các giải pháp pháp lý và xã hội

Dù các cơ quan chức năng đã có nhiều nỗ lực, thực tế cho thấy các hoạt động phòng ngừa thường diễn ra độc lập, dẫn đến hiệu quả chưa cao. Ngành công an phát đi cảnh báo, ngành ngân hàng siết chặt quản lý, còn nhà trường giáo dục về pháp luật, nhưng thiếu một cơ chế phối hợp liên tục và có hệ thống. Điều này tạo ra một khoảng trống cho tội phạm lợi dụng để hoạt động.

Do đó, một mô hình phối hợp liên ngành có tính hệ thống và bền vững là vô cùng cấp thiết. Đề xuất mô hình này có thể bao gồm:

• Công an: Đóng vai trò là trung tâm thu thập và phân tích dữ liệu tội phạm, liên tục cập nhật các phương thức lừa đảo mới.
• Ngân hàng: Đóng vai trò là "hàng rào" kỹ thuật và tài chính, chia sẻ dữ liệu về các tài khoản gian lận và nâng cao các biện pháp bảo mật.  
• Nhà trường: Đóng vai trò là "cánh tay nối dài" trong công tác tuyên truyền, giáo dục, đưa các cảnh báo mới nhất từ Công an và Ngân hàng đến trực tiếp học sinh, sinh viên một cách thường xuyên và dễ tiếp cận.  

Cần xây dựng một nền tảng chia sẻ thông tin liên tục, đa chiều giữa các cơ quan, để các cảnh báo không chỉ dừng lại ở các phương tiện truyền thông mà còn đến được với từng đối tượng cụ thể.

4. Một số câu hỏi thường gặp

4.1. Thiếu hiểu biết pháp luật có là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự?

Theo quy định pháp luật hiện hành, "thiếu hiểu biết pháp luật" không được liệt kê là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cụ thể tại Khoản 1, Điều 51 BLHS 2015. Tuy nhiên, trong quá trình xét xử, Tòa án có thể xem xét các yếu tố khác để lượng hình.  

Cụ thể, Tòa án có thể vận dụng tình tiết "phạm tội do lạc hậu" theo quy định tại Điểm k, Khoản 1, Điều 46 BLHS 1999 (nay được xem xét trong bối cảnh các "tình tiết khác" tại Khoản 2, Điều 51 BLHS 2015). Tình tiết này chỉ được áp dụng nếu sự "lạc hậu" là do nguyên nhân khách quan, chẳng hạn như điều kiện sống không cho phép tiếp cận thông tin, giáo dục, dẫn đến việc thiếu hiểu biết hoặc kém hiểu biết về pháp luật. Đối với học sinh, sinh viên, đặc biệt là những em từ vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa, việc thiếu tiếp xúc với các thủ đoạn lừa đảo tinh vi trên không gian mạng có thể được xem xét là một dạng "lạc hậu" này.  

Ngoài ra, nếu học sinh, sinh viên có ý thức tự nguyện bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả, hành vi này có thể được xem là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo Điểm b, Khoản 1, Điều 51 BLHS. Điều này thể hiện sự ăn năn, hối cải, một yếu tố quan trọng mà Tòa án sẽ xem xét khi quyết định hình phạt.  

4.2. Khác biệt trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự giữa người chưa thành niên và người đã thành niên

Pháp luật Việt Nam thể hiện sự khoan hồng và nhân đạo đặc biệt đối với người chưa thành niên phạm tội, với các quy định riêng biệt về tuổi chịu trách nhiệm hình sự và nguyên tắc xử lý. Sự khác biệt rõ rệt nhất thể hiện ở các khía cạnh sau:

• Tuổi chịu trách nhiệm hình sự: Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm. Trong khi đó, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội rất nghiêm trọng hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng do cố ý. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản là một trong những tội danh mà nhóm tuổi này có thể bị truy cứu trách nhiệm, tùy thuộc vào khung hình phạt cụ thể.  
• Nguyên tắc xử lý: Nguyên tắc chính đối với người chưa thành niên phạm tội là "giáo dục, giúp đỡ là chính". Tòa án chỉ áp dụng hình phạt tù khi xét thấy các biện pháp giáo dục khác không có tác dụng răn đe.  
• Hình phạt: Mức hình phạt tối đa dành cho người chưa thành niên không quá 18 năm tù, không áp dụng hình phạt tù chung thân hoặc tử hình. Đối với hình phạt tù có thời hạn, mức án không quá một phần hai thời hạn mà điều luật quy định cho người đã thành niên. Người chưa thành niên phạm tội cũng không bị áp dụng hình phạt bổ sung và án đã tuyên không được tính để xác định tái phạm nguy hiểm.  
• Biện pháp tư pháp: Tòa án có thể áp dụng các biện pháp tư pháp thay thế hình phạt tù như "Giáo dục tại xã, phường, thị trấn" hoặc "Đưa vào trường giáo dưỡng".  
• Chế độ giam giữ: Người chưa thành niên phạm tội chấp hành hình phạt tù theo chế độ giam giữ riêng, không được giam chung với người đã thành niên.  

Kết luận

Tội đồng phạm của học sinh, sinh viên trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi một cách tiếp cận đa chiều từ pháp lý, xã hội đến tâm lý. Hành vi giúp sức của người trẻ, dù chỉ là một "mắt xích" nhỏ, đã vô tình tiếp tay cho tội phạm, gây ra những hậu quả nghiêm trọng. Bài viết cho thấy "mặt chủ quan" của tội phạm ở người trẻ có tính chất đa tầng, không chỉ là cố ý đơn thuần mà còn liên quan đến sự thiếu hiểu biết và các yếu tố tâm lý dễ bị lợi dụng. Mặc dù các cơ quan chức năng đã có những biện pháp quyết liệt, nhưng hiệu quả phòng ngừa vẫn còn hạn chế do thiếu sự phối hợp chặt chẽ.

Pháp luật Việt Nam đã có những quy định mang tính nhân đạo trong việc xử lý người chưa thành niên, tuy nhiên, để giải quyết triệt để vấn đề này, cần phải thực hiện các giải pháp từ gốc rễ. Điều này bao gồm việc xây dựng một mô hình phối hợp liên ngành có hệ thống, trong đó Công an, Ngân hàng và Nhà trường cùng hợp tác để nâng cao nhận thức và trang bị kỹ năng phòng vệ cho người trẻ. Bên cạnh đó, việc hoàn thiện khung pháp lý và các văn bản hướng dẫn là cần thiết để đảm bảo tính thống nhất trong việc xử lý các trường hợp đặc thù của người trẻ tuổi. Việc bảo vệ người trẻ trước các nguy cơ tội phạm mạng không chỉ là trách nhiệm của riêng các cơ quan chức năng mà còn đòi hỏi sự chung tay của toàn xã hội, đặc biệt là vai trò của gia đình trong việc giáo dục, quan tâm và đồng hành cùng con em mình.