Cơ sở pháp lý

- Luật chứng khoán năm 2019

- Nghị định 158/2020/NĐ-CP

- Thông tư 58/2021/TT-BTC

1. Chứng khoán phái sinh là gì?

Chứng khoán phái sinh là công cụ tài chính dưới dạng hợp đồng, bao gồm hợp đồng quyền chọn, hợp đồng tương lai, hợp đồng kỳ hạn, trong đó xác nhận quyền, nghĩa vụ của các bên đối với việc thanh toán tiền, chuyển giao số lượng tài sản cơ sở nhất định theo mức giá đã được xác định trong khoảng thời gian hoặc vào ngày đã xác định trong tương lai.

2. Hợp đồng tương lai chỉ số là gì?

2.1. Khái niệm

Hợp đồng tương lai chỉ số chứng khoán (sau đây gọi tắt là hợp đồng tương lai chỉ số) là hợp đồng tương lai dựa trên tài sản cơ sở là chỉ số chứng khoán.

Tài sản cơ sở của hợp đồng tương lai chỉ số là chỉ số chứng khoán do Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam thiết kế trên cơ sở các nguyên tắc xây dựng và quản lý chỉ số do Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam ban hành sau khi báo cáo và được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước chấp thuận.

Hợp đồng tương lai chỉ số khi đáo hạn được thực hiện dưới hình thức thanh toán bằng tiền theo quy chế do Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam ban hành.

Mẫu hợp đồng tương lai chỉ số do Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam ban hành sau khi báo cáo và được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước chấp thuận.

2.2. Đặc điểm

Tương tự như các loại hợp đồng tương lai khác, hợp đồng tương lai chỉ số chứng khoán là công cụ được giao dịch trên một sở giao dịch tập trung với các điều khoản được chuẩn hóa. Các yếu tố chuẩn hóa đó về cơ bản được nêu chi tiết trong bản mô tả đặc tính của hợp đồng, bao gồm:

- Công cụ cơ sở của hợp đồng tương lai chỉ số chứng khoán là một chỉ số chứng khoán cụ thể. Về mặt khái niệm, chỉ số cổ phiếu là chỉ báo thống kế đo lường sự biến động của một danh mục cổ phiếu được xem là đại diện cho thị trường, hoặc một lĩnh vực, ngành cụ thể nào đó của thị trường cổ phiếu.

- Hệ số nhân hợp đồng là giá trị bằng tiền tương ứng với một điểm chỉ số. Khi nhận giá hợp đồng tương lai với hệ số nhân được quy định cho hợp đồng, ta thu được giá trị danh nghĩa của một hợp đồng tương lại liên quan.

- Đơn vị yết giá là số điểm của chỉ số cơ sở.

- Bước giá có thể được quy định khác nhau cho từng hợp đồng tương lai chỉ số cổ phiếu cụ thể và được biểu diễn theo điểm chỉ số. Bước giá thường cũng được quy đổi ra một giá trị bằng tiền nhất định (dựa vào hệ số nhân của hợp đồng), qua đó phản ánh sự thay đổi về giá trị của hợp đồng tương ứng với mức biến động tối thiểu của giá hợp đồng tương lai.

- Phương thức thanh toán khi đáo hạn của hợp đồng tương lai chỉ số là thanh toán bằng tiền (vì chỉ số chứng khoán không phải là một dạng tài sản vật chất để chuyển giao).

Các đặc điểm khác như giờ giao dịch, tháng đáo hạn, ngày đáo hạn được quy định tùy theo thông lệ của từng sở giao dịch.

2.3. Ứng dụng của hợp đồng tương lai chỉ số

Nhà đầu tư có thể sử dụng hợp đồng tương lai chỉ số cho các mục đích sau:

- Phòng ngừa rủi ro cho danh mục đầu tư cổ phiếu đang nắm giữ khi giá cổ phiếu có xu hướng giảm xuống mà không phải điều chỉnh cơ cấu danh mục cổ phiếu gốc.

- Phòng ngừa rủi ro cho khoản đầu tư dự định trong tương lai (vào danh mục cổ phiếu dự định mua) khi giá cổ phiếu có xu hướng tăng lên.

- Kiếm lợi nhuận từ sự biến động giá cổ phiếu trên thị trường mà không cần thực hiện các giao dịch mua/bán cổ phiếu trong danh mục cổ phiếu cấu thành chỉ số (thực hiện các chiến thuật đầu cơ ra/vào thị trường trong ngắn hạn).

- Tăng/giảm tỉ trọng tài sản trong danh mục đầu tư mà không thực hiện các giao dịch trên thị trường cơ sở (thị trường cổ phiếu).

- Tận dụng lợi thế đòn bẩy mà hợp đồng tương lai đem lại nhằm đạt được mức sinh lời cao hơn so với đầu tư trên thị trường cổ phiếu

- Kiếm lợi nhuận từ những sai lệch giữa mức giá hợp lí của hợp đồng tương lai và giá giao dịch trên thị trường (giao dịch hạn chế chênh lệch giá).

3. Hợp đồng tương lại trái phiếu Chính phủ là gì?

3.1. Khái niệm

Hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ là hợp đồng tương lai dựa trên tài sản cơ sở là trái phiếu Chính phủ hoặc trái phiếu giả định có một số đặc trưng cơ bản của trái phiếu Chính phủ.

Tài sản cơ sở của hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ là:

- Trái phiếu Chính phủ đang giao dịch trên thị trường; hoặc

- Trái phiếu giả định có một số đặc trưng cơ bản của trái phiếu Chính phủ. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước xây dựng các đặc trưng cơ bản của trái phiếu Chính phủ, thiết kế trái phiếu giả định báo cáo Bộ Tài chính chấp thuận trước khi thực hiện.

Hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ khi đáo hạn được thực hiện dưới hình thức thanh toán bằng tiền hoặc chuyển giao tài sản cơ sở theo quy chế của Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam. Phương thức thanh toán phải được quy định trước khi niêm yết.

Mẫu hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ do Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam ban hành sau khi báo cáo và được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước chấp thuận.

Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội phối hợp với Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam xác định và công bố trên trang thông tin điện tử các nội dung sau:

-  Danh sách các trái phiếu Chính phủ có thể chuyển giao, nguyên tắc xác định và hệ số chuyển đổi (đối với hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ thực hiện hợp đồng dưới hình thức chuyển giao tài sản cơ sở);

- Danh sách các trái phiếu Chính phủ được sử dụng để xác định giá thanh toán cuối cùng, nguyên tắc xác định và tỷ trọng từng trái phiếu trong danh sách đó (đối với hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ thực hiện hợp đồng dưới hình thức thanh toán bằng tiền).

Việc xác định và công bố thông tin về các trái phiếu Chính phủ quy định tại khoản 4 Điều này thực hiện theo quy chế của Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam và Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam. Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội phối hợp với Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam xác định thời điểm cuối cùng để chốt danh sách các trái phiếu Chính phủ có thể chuyển giao hoặc được sử dụng để xác định giá thanh toán cuối cùng. Sau thời điểm đó, Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội và Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam không được điều chỉnh danh sách các trái phiếu Chính phủ nêu trên.

3.2. Một số ứng dụng của hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ

- Giúp nhà đầu tư phòng ngừa rủi ro cho danh mục đầu tư trái phiếu đang nắm giữ khi giá trái phiếu có xu hướng giảm xuống (hay lãi suất thị trường có xu hướng tăng).

- Có thể sử dụng để phòng ngừa rủi ro cho khoản đầu tư dự định trong tương lai (vào danh mục trái phiếu) khi giá trái phiếu có xu hướng tăng lên (xu hướng lãi suất giảm).

- Là phương tiện để điều chỉnh độ biến động giá của danh mục, nhiều khi lãi suất thay đổi thông qua việc điều chỉnh thời gian đáo hạn bình quân của (danh mục) trái phiếu.

- Giúp thực hiện các quyết định phân bổ tài sản mang tính chiến thuật để đối phó với biến động trên thị trường mà không cần thay đổi cơ cấu danh mục tài sản đang nắm giữ.

- Nhà đầu tư có thể tìm kiếm lợi nhuận từ sự biến động lãi suất trên thị trường mà không cần thực hiện các giao dịch mua/bán trái phiếu trực tiếp trên thị trường cơ sở.

- Đem lại lợi thế đòn bẩy tài chính, qua đó tạo ra cơ hội để nhà đầu tư đạt được mức sinh lời cao hơn so với đầu tư trên thị trường trái phiếu).

- Đem lại cơ hội lợi nhuận từ những sai lệch giữa mức giá hợp lí của hợp đồng tương lai và giá giao dịch trên thị trường (thông qua giao dịch hạn chế chênh lệch giá).

3.3. Hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm

Mới đây, Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX) vừa ra mắt sản phẩm phái sinh mới - hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ (TPCP) kỳ hạn 10 năm. Sản phẩm này được HNX nghiên cứu dựa trên kinh nghiệm quốc tế và thực tế cơ cấu giao dịch hiện có trên thị trường TPCP của Việt Nam, đồng thời kết hợp khảo sát các chuyên gia và các thành viên thị trường. Sản phẩm phái sinh mới này hướng tới đối tượng là các nhà đầu tư tổ chức và nhà đầu tư cá nhân chuyên nghiệp.

Hợp đồng tương lai TPCP kỳ hạn 10 năm có tài sản cơ sở là TPCP giả định có kỳ hạn 10 năm, mệnh giá 100.000 đồng, lãi suất danh nghĩa 5,0%/năm, trả lãi định kỳ cuối kỳ 12 tháng/lần, trả gốc một lần khi đáo hạn. 

Mỗi hợp đồng có quy mô 1 tỷ đồng, nhà đầu tư có thể giao dịch khối lượng tối thiểu 1 hợp đồng và tối đa 500 hợp đồng/lệnh. Hệ số nhân hợp đồng là 10.000.

Tại ngày ra mắt sản phẩm phái sinh mới, HNX niêm yết 3 mã sản phẩm là GB10F2109, GB10F2112, và GB10F2203 (lần lượt đáo hạn vào các tháng 9, tháng 12/2021 và tháng 3/2022).

Giới hạn vị thế

Số lượng hợp đồng tương lai TPCP kỳ hạn 10 năm tối đa được nắm giữ trên 1 tài khoản đối với nhà đầu tư tổ chức chuyên nghiệp là 10.000 hợp đồng, nhà đầu tư tổ chức là 5.000 hợp đồng, và nhà đầu tư cá nhân chuyên nghiệp là 3.000 hợp đồng.

Ký quỹ trước khi giao dịch

Cũng giống như giao dịch mua/bán hợp đồng tương lai TPCP kỳ hạn 5 năm, nhà đầu tư cũng cần phải ký quỹ đảm bảo thanh toán. Tỷ lệ ký quỹ sẽ do VSD quy định và sẽ được công bố thông tin 02 ngày trước khi áp dụng chính thức. Các công ty chứng khoán có thể áp dụng các mức ký quỹ bằng hoặc cao hơn mức ký quỹ do VSD công bố.

Giao dịch, thanh toán và chuyển giao trái phiếu

Biên độ dao động giá của hợp đồng tương lai TPCP kỳ hạn 10 năm là ±3% so với giá tham chiếu. Giá tham chiếu là giá thanh toán cuối ngày của ngày giao dịch liền trước hoặc giá lý thuyết đối với mã hợp đồng niêm yết mới.

Ngày thanh toán cuối cùng là ngày làm việc thứ ba kể từ ngày giao dịch cuối cùng. Ngày giao dịch cuối cùng là ngày 25 của tháng đáo hạn hoặc ngày giao dịch liền trước nếu ngày 25 là ngày nghỉ.

Phương thức thanh toán sẽ là chuyển giao vật chất tại ngày thanh toán cuối cùng. Tiêu chuẩn trái phiếu chuyển giao là TPCP do KBNN phát hành trả lãi định kỳ cuối kỳ 12 tháng/lần, và có các kỳ trả lãi bằng nhau, trả gốc một lần khi đáo hạn, có kỳ hạn còn lại từ 8 năm đến 11 năm tính đến ngày thanh toán cuối cùng, có giá trị niêm yết tối thiểu 2.000 tỷ đồng. Hệ số chuyển đổi được tính theo lãi suất danh nghĩa 5,0%/năm.

HNX công bố thông tin về danh sách trái phiếu đủ điều kiện chuyển giao khi niêm yết hợp đồng mới kèm theo hệ số chuyển đổi tương ứng với từng mã trái phiếu trong danh sách trái phiếu đủ điều kiện chuyển giao. Thời điểm công bố danh sách trái phiếu đủ điều kiện chuyển giao là 3 ngày làm việc trước ngày giao dịch đầu tiên của hợp đồng. HNX thực hiện chốt danh sách trái phiếu đủ điều kiện chuyển giao đối với các mã hợp đồng có tháng đáo hạn gần nhất 30 ngày trước ngày giao dịch cuối cùng. Trường hợp ngày này rơi vào ngày nghỉ, ngày chốt danh sách sẽ là ngày giao dịch liền trước. Danh sách trái phiếu đủ điều kiện chuyển giao sẽ được cập nhật đến ngày chốt danh sách.

Việc thanh toán được thực hiện theo nguyên tắc: bên mua thanh toán tiền, bên bán thực hiện chuyển giao chứng khoán. Bên bán được lựa chọn chuyển giao trái phiếu bất kỳ thuộc danh sách TPCP chuyển giao do HNX công bố (1 hợp đồng chỉ chuyển giao 1 mã TPCP). Danh sách TPCP do các bên bán chuyển giao được phân bổ cho bên mua theo nguyên tắc ngẫu nhiên và nghĩa vụ thanh toán của bên mua được tính dựa trên mã TPCP được phân bổ.

Đóng vị thế trước hạn hoặc đáo hạn vị thế

Tương tự như giao dịch hợp đồng tương lai TPCP kỳ hạn 5 năm, nhà đầu tư có thể lựa chọn đáo hạn vị thế hoặc đóng vị thế trước hạn. Khi nhà đầu tư muốn đóng vị thế trước hạn chỉ cần thực hiện giao dịch ngược lại với vị thế ban đầu của mình với số hợp đồng và kỳ hạn tương ứng.  

Trên đây là tư vấn của chúng tôi.  Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900.6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Luật Minh Khuê - Sưu tầm & biên tập