Hợp đồng vô hiệu do vi phạm về hình thức hợp đồng khi nào?

Trong giao dịch dân sự, đặc biệt là các hợp đồng liên quan đến tài sản có giá trị lớn như bất động sản, việc tuân thủ hình thức của hợp đồng không chỉ là một thủ tục hành chính mà còn là một trong những điều kiện tiên quyết để pháp luật công nhận và bảo vệ quyền lợi của các bên. Một thỏa thuận mua bán nhà đất được lập bằng giấy viết tay, dù có đầy đủ chữ ký của các bên, vẫn có thể tiềm ẩn rủi ro pháp lý to lớn, thậm chí có thể bị Tòa án tuyên vô hiệu. Vậy, chính xác khi nào một hợp đồng bị coi là vô hiệu do vi phạm quy định về hình thức? Hậu quả pháp lý ra sao và có cơ hội nào để khắc phục hay không?  

1. Căn cứ pháp lý về quy định hợp đồng vô hiệu do vi phạm hình thức 

Căn cứ pháp lý cốt lõi và trực tiếp nhất quy định về vấn đề này là Điều 129 Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015 với tiêu đề "Giao dịch dân sự vô hiệu do không tuân thủ quy định về hình thức". Điều luật này mở đầu bằng một quy tắc chung: "Giao dịch dân sự vi phạm quy định điều kiện có hiệu lực về hình thức thì vô hiệu...".  Pháp luật không tuyên bố mọi hợp đồng vi phạm về hình thức đều vô hiệu. Việc vô hiệu chỉ xảy ra khi hình thức bị vi phạm là "điều kiện có hiệu lực" do luật định.

Ví dụ, hai bên thỏa thuận trong hợp đồng rằng mọi phụ lục phải được in trên giấy màu vàng. Nếu một bên tạo phụ lục trên giấy trắng, họ đã vi phạm hình thức do các bên tự thỏa thuận, nhưng vi phạm này không làm hợp đồng vô hiệu vì "in trên giấy vàng" không phải là điều kiện có hiệu lực do pháp luật quy định.

Ngược lại, nếu một hợp đồng mua bán đất không được công chứng, chứng thực, đây là vi phạm hình thức vốn là "điều kiện có hiệu lực" theo Luật Đất đai, và do đó, có thể dẫn đến hợp đồng vô hiệu theo Điều 129 BLDS.

Hợp đồng vô hiệu do vi phạm hình thức thiết lập để đảm bảo tính trang trọng và chắc chắn của các giao dịch quan trọng, nhưng ngay lập tức mở ra các lối thoát hoặc cơ chế khắc phục trong các khoản tiếp theo. Điều này thể hiện ý chí của nhà làm luật là vừa duy trì trật tự pháp lý, vừa tìm kiếm các giải pháp hợp tình hợp lý để bảo vệ quyền lợi của các bên ngay tình.

2. Hợp đồng vô hiệu do vi phạm về hình thức hợp đồng khi nào?

Một hợp đồng bị coi là vô hiệu do vi phạm về hình thức khi nó không đáp ứng được các yêu cầu bắt buộc về hình thức mà pháp luật quy định là "điều kiện có hiệu lực" của giao dịch đó. Tuy nhiên, quá trình dẫn đến việc một hợp đồng bị tuyên vô hiệu không diễn ra ngay lập tức mà tuân theo một quy trình pháp lý cụ thể, có cơ hội để khắc phục và tồn tại những trường hợp ngoại lệ quan trọng. Căn cứ pháp lý chính cho vấn đề này là Điều 129 của Bộ luật Dân sự 2015 (BLDS 2015). Dựa trên điều luật này, chúng ta có thể phân tích các trường hợp cụ thể như sau:  

2.1. Trường hợp 1: Vô hiệu khi không khắc phục trong thời hạn Tòa án cho phép

Đây là kịch bản phổ biến nhất. Một hợp đồng không bị vô hiệu ngay tại thời điểm giao kết chỉ vì thiếu công chứng, chứng thực. Thay vào đó, pháp luật tạo ra một cơ chế "cơ hội thứ hai" để các bên sửa chữa sai sót.  

Quy trình xử lý:

• Các bên xác lập một hợp đồng mà pháp luật yêu cầu phải có hình thức cụ thể (ví dụ: hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất phải được công chứng hoặc chứng thực) nhưng đã không tuân thủ.
• Một tranh chấp phát sinh và một trong các bên khởi kiện ra Tòa án.
• Tại Tòa án, nếu nhận thấy hợp đồng vi phạm về hình thức, Tòa án sẽ không ngay lập tức tuyên vô hiệu. Thay vào đó, Tòa án sẽ ấn định một thời hạn để các bên hoàn tất các thủ tục về hình thức còn thiếu.

Nếu các bên hợp tác và hoàn thành việc công chứng, chứng thực trong thời hạn Tòa án cho phép, hợp đồng sẽ được công nhận là có hiệu lực và được pháp luật bảo vệ. Nếu hết thời hạn đó mà các bên vẫn không thực hiện việc khắc phục, lúc này Tòa án mới ra phán quyết tuyên bố hợp đồng vô hiệu.  

Như vậy, sự vô hiệu trong trường hợp này là một chế tài được áp dụng sau khi nỗ lực cứu vãn giao dịch đã thất bại, chứ không phải là một hệ quả tự động.

2.2. Trường hợp 2: Vô hiệu khi vi phạm "hình thức là điều kiện có hiệu lực" và không thuộc trường hợp ngoại lệ

Một hợp đồng sẽ bị tuyên vô hiệu nếu vi phạm hình thức bắt buộc và không rơi vào các trường hợp ngoại lệ được pháp luật công nhận. Quy tắc chung được nêu rõ: "Giao dịch dân sự vi phạm quy định điều kiện có hiệu lực về hình thức thì vô hiệu...". 

Điều này có nghĩa là, nếu một hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất chỉ được lập bằng giấy viết tay và các bên không thể khắc phục theo yêu cầu của Tòa án (Trường hợp 1) và cũng không đủ điều kiện để Tòa án công nhận hiệu lực (sẽ phân tích ở Trường hợp 3), thì hợp đồng đó chắc chắn sẽ bị tuyên vô hiệu.

2.3. Trường hợp 3: Không bị vô hiệu 

Đây là trường hợp ngoại lệ quan trọng nhất, được quy định tại Khoản 2, Điều 129 BLDS 2015, thể hiện nguyên tắc tôn trọng thực tế thực hiện hợp đồng và bảo vệ bên ngay tình. Theo đó, Tòa án sẽ ra quyết định công nhận hiệu lực của hợp đồng dù vi phạm về hình thức công chứng, chứng thực nếu thỏa mãn đồng thời tất cả các điều kiện sau:  

• Giao dịch đã được xác lập bằng văn bản: Phải có một hợp đồng bằng văn bản (dù là giấy viết tay) làm bằng chứng cho sự thỏa thuận.  
• Một bên hoặc các bên đã thực hiện ít nhất hai phần ba (2/3) nghĩa vụ: Đây là yếu tố then chốt, chứng minh ý chí thực sự và sự nghiêm túc của các bên. Việc xác định 2/3 nghĩa vụ phải dựa trên thỏa thuận cụ thể về số lượng, công việc hoặc số tiền phải thực hiện. Ví dụ điển hình: Trong hợp đồng mua bán nhà giá 3 tỷ đồng, bên mua đã thanh toán 2 tỷ đồng. Hoặc trong hợp đồng chuyển nhượng đất, bên mua đã trả đủ tiền và bên bán đã giao đất cùng Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.  
• Có yêu cầu của một bên hoặc các bên: Tòa án không tự động công nhận. Một trong các bên phải khởi kiện và đưa ra yêu cầu Tòa án công nhận hiệu lực của hợp đồng.  

Khi đủ ba điều kiện này, Tòa án sẽ công nhận hiệu lực của hợp đồng và các bên không cần phải đi công chứng, chứng thực nữa. Án lệ số 55/2022/AL là một minh chứng rõ ràng cho việc áp dụng quy định này trong thực tiễn xét xử.  

3. Làm thế nào để khắc phục hợp đồng bị vi phạm về hình thức?

Pháp luật cung cấp một số phương thức để các bên có thể khắc phục sai sót về hình thức, tùy thuộc vào mức độ hợp tác và giai đoạn của giao dịch. Chủ động hợp tác khắc phục là giải pháp đơn giản và hiệu quả nhất. Khi các bên nhận ra sai sót về hình thức (ví dụ: quên công chứng), họ có thể cùng nhau đến tổ chức hành nghề công chứng hoặc UBND cấp xã để hoàn tất thủ tục. Khi đó, hợp đồng sẽ được hợp pháp hóa và có đầy đủ hiệu lực.

Nếu một bên không hợp tác, bên còn lại có quyền khởi kiện và yêu cầu Tòa án áp dụng quy định tại Khoản 1, Điều 129 BLDS 2015 để ấn định một thời hạn buộc bên kia phải cùng thực hiện việc công chứng, chứng thực. Trong trường hợp đặc biệt, khi các bên đã thực hiện phần lớn nghĩa vụ, việc yêu cầu Tòa án công nhận hiệu lực của hợp đồng là một giải pháp khả thi, sẽ được phân tích chi tiết ngay sau đây.

Các giải pháp này cho thấy sự linh hoạt của pháp luật, cung cấp các công cụ từ hợp tác, hòa giải cho đến tố tụng tại Tòa án để giải quyết vấn đề, tùy thuộc vào hoàn cảnh thực tế của các bên.

4. Cần lưu ý gì khi giao kết hợp đồng để tránh rủi ro vi phạm hình thức?

Dựa trên các phân tích trên, để đảm bảo an toàn pháp lý và tránh các tranh chấp tốn kém, các cá nhân và doanh nghiệp cần lưu ý những điểm sau khi giao kết hợp đồng:

• Tìm hiểu kỹ quy định pháp luật: Trước khi ký kết bất kỳ hợp đồng nào, đặc biệt là liên quan đến các tài sản có đăng ký quyền sở hữu như đất đai, nhà ở, xe ô tô, cần phải tìm hiểu xem pháp luật chuyên ngành có quy định bắt buộc về hình thức (văn bản, công chứng, chứng thực) hay không.
• Ưu tiên lập hợp đồng bằng văn bản: Ngay cả khi pháp luật không bắt buộc, đối với các giao dịch có giá trị lớn hoặc nội dung phức tạp, việc lập hợp đồng bằng văn bản là vô cùng cần thiết. Văn bản giúp ghi nhận rõ ràng các thỏa thuận, là bằng chứng không thể chối cãi khi có tranh chấp.
• Chủ động công chứng, chứng thực: Đối với các hợp đồng quan trọng, việc chủ động thực hiện công chứng, chứng thực là một khoản đầu tư thông minh. Chi phí công chứng là không đáng kể so với rủi ro mất trắng tài sản hoặc chi phí theo đuổi một vụ kiện kéo dài. Hợp đồng có công chứng, chứng thực có giá trị chứng cứ cao nhất, giúp bảo vệ quyền lợi của các bên một cách tối đa.

Việc tuân thủ pháp luật về hình thức không nên được xem là một gánh nặng thủ tục, mà là một chiến lược quản trị rủi ro hiệu quả, một sự đầu tư cho tính chắc chắn và an toàn của chính giao dịch. Tóm lại, hình thức của hợp đồng là một yếu tố pháp lý quan trọng mà các bên không thể xem nhẹ. Vi phạm quy định về hình thức có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng là hợp đồng bị vô hiệu, gây mất mát tài sản và thời gian. Tuy nhiên, BLDS 2015 đã xây dựng các cơ chế linh hoạt để khắc phục sai sót và bảo vệ các bên ngay tình, đặc biệt là khi hợp đồng đã được thực hiện trên thực tế. Hiểu rõ các quy định này là chìa khóa để giao kết hợp đồng một cách an toàn và hiệu quả.

5. Kết luận

Tóm lại, việc xác định một hợp đồng vô hiệu do vi phạm hình thức là một vấn đề pháp lý cần được xem xét cẩn trọng, không phải mọi vi phạm về hình thức đều dẫn đến vô hiệu. Hợp đồng chỉ bị tuyên bố vô hiệu toàn bộ khi vi phạm quy định về hình thức trong các trường hợp khi mà pháp luật có quy định cụ thể rằng hình thức là điều kiện có hiệu lực của hợp đồng (ví dụ: hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất phải công chứng/chứng thực). Các bên đã thỏa thuận về hình thức bắt buộc (ví dụ: công chứng) nhưng không thực hiện. Ngược lại, nếu vi phạm về hình thức nhưng pháp luật không quy định hình thức đó là điều kiện có hiệu lực, và các bên đã thực hiện hoặc một bên đã thực hiện 2/3 nghĩa vụ, thì hợp đồng vẫn không bị vô hiệu. Thậm chí, trong trường hợp hợp đồng bị xem là vô hiệu do vi phạm hình thức, Tòa án có thể áp dụng cơ chế "buộc thực hiện lại hình thức" trong một khoảng thời gian, nếu các bên có yêu cầu và hợp đồng đã được thực hiện một phần hoặc toàn bộ. Hiểu rõ các quy định này giúp các cá nhân và tổ chức đảm bảo tính pháp lý của giao dịch, tránh được rủi ro bị tuyên bố vô hiệu, từ đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trong các quan hệ dân sự.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!