Hướng dẫn xử lý Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự

1. Vướng mắc khi áp dụng tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự

Vay và cho vay là hoạt động dân sự phổ biến trong xã hội hiện nay, mục đích của hoạt động này là nhằm hỗ trợ cho bên đi vay có nguồn vốn để phát triển kinh tế, phục vụ đời sống và tiêu dùng và đưa dòng tiền vào lưu thông trong thị trường. Bên cạnh những giao dịch vay và cho vay theo quy định của pháp luật, hợp lệ và đảm bảo quyền lợi của các bên trong giao dịch dân sự, còn những hoạt động cho vay lãi với lãi suất cao đối với người đi vay mang lại một hệ lụy xấu, ảnh hưởng tới đời sống xã hội.

- Theo quy định tại Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TANDTC, quy định về thu lợi bất chính là số tiền lãi vượt quá mức lãi suất vay cao nhất theo quy định của BLDS và các khoản thu trái pháp luật khác của người vay. Tuy nhiên, người cho vay dùng số tiền đó nhằm vào việc kinh doanh và khoản kinh doanh tạo ra lợi nhuận hoặc người cho vay mang khoản thu lợi từ việc cho vay trước mang cho người khác vay thì khoản lợi từ số tiền đó được coi là thu lợi bất chính không?

Ví dụ: Anh A cho anh B vay số tiền 500.000.000 đồng với lãi suất 30%/ tháng trong thời gian 2 tháng. Anh A thu lợi bất chính từ việc cho anh B vay là (500.000.000 x 2 x 30%) - ( 500.000.000 x 1,67% x 2) = 283.000.000 đồng. Anh A lấy số tiền 283.000.000 đồng mang đi kinh doanh bất động sản và thu lợi được khoản tiền 200.000.000 đồng thì khoản thu lợi này có được coi là thu lợi bất chính không?

Vấn đề này xảy ra 2 quan điểm.

- Số tiền thu lợi được từ hành vi phạm tội đối với anh B mà anh A dùng vào việc kinh doanh mà thu lợi thì đây được coi là thu lợi bất chính bởi anh A dùng số tiền lãi từ hoạt động kinh doanh xuất phát từ hành vi phạm tội.

- Đây không phải khoản thu lợi bất chính bởi Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP của Hội đồng thẩm phán TANDTC hướng dẫn áp dụng Điều 201 của BLHS và việc xét xử vụ án hình sự về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự đã quy định thu lợi bất chính là số tiền lãi vượt quá mức lãi suất vay cao nhất theo quy định của BLDS và các khoản thu trái pháp luật khác của người vay. Số tiền đó không thuộc các khoản thu lợi bất chính được quy định.

- Hiện nay các khoản thu trái pháp luật, pháp luật hình sự và nghị định chưa quy định cụ thể là khoản thu trái pháp luật gồm những khoản thu nào. Để tránh việc bị xử lý hành chính hoặc hình sự một số đối tượng cho vay nặng lãi sẽ đưa lãi suất cho vay thấp xuống và tăng cao quá mức đối với các khoản phí và khoản phạt đối với người cho vay. Các khoản thu trái pháp luật có thể là phí trả quá hạn, các khoản “cắt phế” khi đi vay (như việc một người đi vay 10 sẽ bị cắt phế mất 1) hoặc có thể là phạt hợp đồng vay khi trả chậm.

Từ những vướng mắc trên, tác giả kiến nghị cần phải có hướng dẫn cụ thể hơn về xác định thu lợi bất chính đặc biệt xác định cụ thể thế nào là thu lợi bất chính, khoản thu trái pháp luật. Khi người đi vay đang trong tình trạng khó khăn và cần tiền nhanh họ thường khó nhận biết hậu quả, khi đến hạn trả lãi họ với “vỡ lẽ” rằng đây là một khoản vay khó có thể trả được. Do đó, với tình trạng phạm tội ngày càng tinh vi, các đối tượng sẽ tìm nhiều thủ đoạn để không bị xử lý thì cần có hướng dẫn cụ thể chi tiết hơn về điều khoản này nhằm đảm bảo cho những giao dịch cho vay được an toàn, tạo điều kiện cho phát triển xã hội.

2. Hướng dẫn xử lý Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự

Căn cứ theo quy định tại Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng Điều 201 của Bộ luật Hình sự và việc xét xử vụ án hình sự về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự.

Theo đó, Nghị quyết hướng dẫn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người có hành vi cho vay lãi nặng trong một số trường hợp như sau:

- Trường hợp người thực hiện nhiều lần hành vi cho vay lãi nặng, mà số tiền thu lợi bất chính của mỗi lần phạm tội từ 30.000.000 đồng trở lên, nếu mỗi lần phạm tội đều chưa bị truy cứu trách nhiệm hình sự và chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, thì ngoài việc bị áp dụng khung hình phạt tương ứng với tổng số tiền thu lợi bất chính, họ còn bị áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “phạm tội 02 lần trở lên". 

 - Trường hợp người thực hiện nhiều lần hành vi cho vay lãi nặng mà các lần thu lợi bất chính đều dưới 30.000.000 đồng nhưng tổng số tiền thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng trở lên và các hành vi này chưa lần nào bị xử phạt vi phạm hành chính, chưa hết thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính, thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự với khung hình phạt tương ứng với tổng số tiền thu lợi bất chính của các lần cho vay lãi nặng, không áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “phạm tội 02 lần trở lên”.

- Trường hợp người thực hiện nhiều lần hành vi cho vay lãi nặng, trong đó có một lần cho vay lãi nặng, thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng trở lên và hành vi cho vay lãi nặng này chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự; còn các hành vi cho vay lãi nặng khác thu lợi bất chính dưới 30.000.000 đồng, các hành vi này chưa bị xử phạt vi phạm hành chính và chưa hết thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính, thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự với khung hình phạt tương ứng với tổng số tiền thu lợi bất chính của các lần cho vay lãi nặng, không áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “phạm tội 02 lần trở lên”.

- Trường hợp người cho vay lãi nặng thực hiện nhiều hành vi khác nhau liên quan đến việc đòi nợ (như: dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, uy hiếp tinh thần, gây thương tích, gây tổn hại sức khỏe hoặc có hành vi khác để lấy tài sản,...) thì tùy từng trường hợp họ còn bị xử lý hình sự về tội phạm tương ứng, nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

- Trường hợp người cho vay lãi nặng nhằm thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng trở lên, nhưng vì nguyên nhân ngoài ý muốn mà người cho vay chưa thu lợi bất chính hoặc đã thu lợi bất chính dưới 30.000.000 đồng, thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo khung hình phạt tương ứng với tổng số tiền thu lợi bất chính mà họ nhằm đạt được. 

3. Tình huống về cho vay nặng lãi trong giao dịch dân sự

Chị C vay của ông A 100.000.000 đồng. Theo Hợp đồng vay tiền thì thời hạn vay là 3 tháng và tiền lãi là 5%/tháng. Khi giao tiền, thì ông A chỉ đưa cho chị C 85.000.000 đồng và nói 15.000.000 đồng là tiền lãi.

Vậy hành vi cho vay tiền của ông A có phạm tội cho vay nặng lãi trong giao dịch dân sự không?

Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự là: Hành vi cho vay với lãi suất trên 100%/năm của một người hoặc một nhóm người có năng lực trách nhiệm hình sự, thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp vì mục đích hưởng lợi về kinh tế hoặc lợi ích khác mà xâm phạm đến trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước.

Đối chiếu với vụ việc trên, ông A cho chị C vay 100.000.000 đồng với mức lãi suất 5%/tháng tương ứng 60%/năm (từ trên 20%/năm đến dưới 100%/năm). Theo đó, đây là giao dịch có lãi suất bất hợp pháp nhưng chưa đến mức bị xử lý về hình sự.

Như vậy, hành vi cho vay của ông A chưa có đầy đủ yếu tố cấu thành tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự theo quy định tại Điều 201 Bộ Luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017)

Tham khảo: Hướng dẫn mới về áp dụng và xét xử vụ án hình sự về tội cho vay nặng lãi trong giao dịch dân sự

Liên hệ với Tổng đài tư vấn pháp luật trực tuyến qua số hotline 1900.6162. Hoặc quý khách hàng gửi yêu cầu chi tiết qua email: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ và giải đáp thắc mắc.

Trân trọng cảm ơn!