Thủ tục thi hành án phạt cấm cư trú được quy định như thế nào?

Hình phạt cấm cư trú là một biện pháp pháp lý quan trọng, được áp dụng đối với người bị kết án tù nhằm hạn chế quyền tự do cư trú của họ trong một thời gian nhất định sau khi mãn hạn tù. Đây là hình phạt bổ sung mang tính răn đe, giáo dục, đồng thời giúp cơ quan chức năng quản lý, giám sát và phòng ngừa tái phạm trong cộng đồng. Để đảm bảo việc thi hành án diễn ra minh bạch, chặt chẽ và tuân thủ pháp luật, Luật Thi hành án hình sự năm 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 đã quy định chi tiết về thủ tục thực hiện.

Căn cứ Điều 107 LTHAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 – điều khoản xác lập toàn bộ quy trình từ giai đoạn chuẩn bị thông báo, chuyển giao hồ sơ, lập hồ sơ thi hành án, tổ chức giám sát tại cộng đồng, cho đến thủ tục kết thúc thi hành án hoặc đình chỉ trong các tình huống pháp lý đặc biệt.  

1. Khái quát chung về hình phạt cấm cư trú  

1.1. Khái niệm và đặc điểm pháp lý của hình phạt cấm cư trú

Hình phạt cấm cư trú là một trong các hình phạt bổ sung được quy định trong Bộ luật Hình sự, áp dụng đối với người bị kết án phạt tù nhằm hạn chế quyền tự do cư trú của họ sau khi chấp hành xong án phạt tù chính. Mục đích chính của hình phạt này là nhằm cách ly người phạm tội khỏi một số địa bàn nhất định trong một thời gian nhất định, qua đó hỗ trợ công tác phòng ngừa tái phạm và tái hòa nhập cộng đồng một cách có kiểm soát.

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, thủ tục thi hành án phạt cấm cư trú được quy định chi tiết tại Mục 1, Chương 6 của Luật Thi hành án hình sự (LTHAHS) năm 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 chi tiết là Điều 107 LTHAHS. Hình phạt này được thực hiện tại cộng đồng, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý tư pháp hình sự và chính quyền địa phương, đặc biệt là Công an cấp xã và Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã nơi người chấp hành án về cư trú.

1.2. Vai trò của Điều 107 LTHAHS trong thi hành phạt cấm cư trú 

Điều 107 LTHAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 đóng vai trò là xương sống pháp lý, thiết lập quy trình chuyển giao trách nhiệm liền mạch từ cơ quan quản lý giam giữ (trại giam, trại tạm giam) sang cơ quan quản lý cộng đồng (Công an và UBND cấp xã). Quy trình này bắt buộc phải tuân thủ các mốc thời gian và yêu cầu về hồ sơ nghiêm ngặt nhằm đảm bảo tính liên tục của sự quản lý pháp luật.

Việc thi hành án phạt cấm cư trú có nhiều điểm tương đồng về mặt thủ tục với hình phạt quản chế, cũng được quy định trong Chương 6 của Luật Thi hành án hình sự. Cả hai hình phạt này đều yêu cầu sự giám sát chặt chẽ của chính quyền cấp xã, bao gồm việc lập hồ sơ, giáo dục, và đánh giá quá trình chấp hành án. Sự chặt chẽ của Điều 107 là cơ chế pháp lý để ngăn chặn tình trạng người chấp hành án vừa được thả tự do đã có hành vi vi phạm pháp luật hoặc vi phạm quy định về cư trú.

2. Thủ tục thi hành án phạt cấm cư trú được quy định như thế nào? 

2.1. Giai đoạn chuyển giao và khởi động thi hành án 

a. Thủ tục thông báo chuẩn bị thi hành án (khoản 1)

Khoản 1 Điều 107 LTHAHS quy định trách nhiệm thông báo chuẩn bị thi hành án phạt cấm cư trú. Đây là bước khởi đầu quan trọng, được thực hiện bởi các cơ quan quản lý phạm nhân đang bị giam giữ.

Thời hạn thông báo chiến lược (hai tháng): Luật quy định rằng hai tháng trước khi hết thời hạn chấp hành án phạt tù, Giám thị trại giam, Giám thị trại tạm giam, Thủ trưởng cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, hoặc cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu phải gửi thông báo bằng văn bản. Việc quy định thời hạn hai tháng này là một cơ chế phòng ngừa pháp lý có tính chiến lược. Nếu việc thông báo diễn ra quá muộn, các cơ quan địa phương chịu trách nhiệm thực thi (Công an cấp xã và UBND cấp xã) sẽ không kịp thời chuẩn bị các thủ tục hành chính, nhân sự, và nghiệp vụ cần thiết để tiếp nhận và giám sát người chấp hành án ngay khi họ được trả tự do. Thời hạn này đảm bảo rằng sự quản lý pháp luật được duy trì liên tục, loại bỏ khả năng phát sinh "khoảng trống giám sát" ngay sau khi cá nhân hòa nhập cộng đồng.

Đối tượng và nội dung thông báo đa cấp: Văn bản thông báo cần nêu rõ nội dung quy định tại khoản 1 Điều 46 của Luật Thi hành án hình sự. Điều 46 liên quan đến trách nhiệm của cơ quan đã cấp giấy chứng nhận chấp hành xong án phạt tù, đảm bảo các thông tin về hình phạt bổ sung và nơi cư trú được chuyển giao đầy đủ. Đối tượng nhận thông báo bao gồm cả Cơ quan thi hành án hình sự Công an và UBND cấp xã, tại cả nơi người đó về cư trú và nơi người đó bị cấm cư trú. Sự thông báo kép này đảm bảo hai cấp độ quản lý (chuyên môn nghiệp vụ của Công an và hành chính, giám sát xã hội của UBND cấp xã) đều nắm được thông tin, đồng thời cảnh báo cấp xã nơi người đó bị cấm cư trú để sẵn sàng thực hiện các biện pháp ngăn chặn hoặc kiểm tra nếu cần thiết.

b. Thủ tục chuyển giao giấy tờ hoàn tất tù (khoản 2)

Khoản 2 Điều 107 LTHAHS quy định về việc chuyển giao hồ sơ để chính thức kích hoạt hình phạt bổ sung.

Trại giam, trại tạm giam, hoặc cơ quan thi hành án hình sự nơi người đó chấp hành án có trách nhiệm gửi giấy tờ ngay sau khi phạm nhân chấp hành xong án phạt tù. Yêu cầu "ngay sau khi" này thể hiện tính tức thời và bắt buộc của việc chuyển giao trách nhiệm giữa cơ quan quản lý trại giam và cơ quan quản lý cộng đồng. Giấy chứng nhận chấp hành xong án phạt tù, bản sao bản án, và bản sao quyết định thi hành án được gửi cho Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp xã nơi người chấp hành án về cư trú.

Trong chuỗi thủ tục pháp lý, Giấy chứng nhận chấp hành xong án phạt tù không chỉ là tài liệu xác nhận hoàn thành án tù chính mà còn là mốc thời gian pháp lý rõ ràng để bắt đầu tính thời hạn thi hành án phạt cấm cư trú. Nếu thiếu tài liệu này, thời hạn thi hành án bổ sung sẽ không có căn cứ khởi điểm chính thức, có thể dẫn đến tranh chấp về thời hiệu thi hành án. Do đó, việc chuyển giao tài liệu này kịp thời là yếu tố bắt buộc để Công an có thể tiến hành bước lập hồ sơ tiếp theo.

2.2. Trách nhiệm lập hồ sơ tại cơ quan Công an  

a. Vai trò và thời hạn pháp lý

Cơ quan thi hành án hình sự Công an có thẩm quyền nơi người chấp hành án về cư trú đóng vai trò là đầu mối tiếp nhận, chuẩn hóa, và lập hồ sơ thi hành án.

Thời hạn 05 ngày làm việc (Khoản 3 Điều 107 LTHAHS): Cơ quan này phải lập hồ sơ thi hành án phạt cấm cư trú trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ các văn bản quy định tại Khoản 2 (Giấy chứng nhận, bản án, quyết định thi hành án). Tính cấp bách của thời hạn 05 ngày làm việc này phản ánh yêu cầu chuyển quyền quản lý nhanh chóng, tránh tình trạng chậm trễ trong việc triển khai các biện pháp giám sát tại cộng đồng đối với cá nhân vừa được trả tự do.

Công an có thẩm quyền với vai trò pháp lý: Công an cấp xã là cơ quan chuyên môn về thi hành án hình sự, có trách nhiệm thẩm định và chuẩn hóa các tài liệu pháp lý từ trại giam. Hồ sơ mà cơ quan này lập ra sẽ trở thành căn cứ pháp lý chính thức, đầy đủ để chuyển giao quyền giám sát cho cấp xã. Đây là bước chuyển giao quyền lực quản lý chính thức từ cơ quan chuyên môn thi hành án hình sự sang cơ quan hành chính địa phương (UBND cấp xã).

b.  Hồ sơ thi hành án

Hồ sơ thi hành án phạt cấm cư trú do Công an có thẩm quyền lập phải đảm bảo đầy đủ các tài liệu pháp lý cốt lõi, làm căn cứ cho việc giám sát và giáo dục sau này:

• Bản sao bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật: Đây là căn cứ xác định hình phạt cấm cư trú, thời hạn và phạm vi bị cấm cư trú.
• Bản sao quyết định thi hành án phạt tù: Dùng để xác định mốc thời gian bắt đầu thi hành án bổ sung (do hình phạt bổ sung thường được tính từ thời điểm chấp hành xong án tù chính).
• Giấy chứng nhận chấp hành xong án phạt tù: Xác nhận điều kiện chuyển tiếp và khởi động hình phạt bổ sung.
• Tài liệu khác có liên quan: Bao gồm các tài liệu về nhân thân, lý lịch, hoặc các quyết định liên quan khác nếu có.

Sau khi lập hồ sơ, Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp xã có trách nhiệm sao gửi các tài liệu này cho cả UBND cấp xã nơi người chấp hành án về cư trú và UBND cấp xã nơi người chấp hành án bị cấm cư trú. Việc gửi tài liệu cho cấp xã nơi bị cấm cư trú là cần thiết để cơ quan này có cơ sở pháp lý để thực hiện các biện pháp ngăn chặn hoặc kiểm tra nếu người chấp hành án vi phạm lệnh cấm, tăng cường hiệu quả quản lý địa bàn.

2.3. Thủ tục giám sát và giáo dục tại cộng đồng 

a. Nhiệm vụ triệu tập và cam kết của Ủy ban nhân dân cấp xã

Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người chấp hành án cư trú là cơ quan trực tiếp quản lý, giám sát và giáo dục người chấp hành án tại cộng đồng.

Khoản 4 Điều 107 LTHAHS quy định: "Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được các tài liệu quy định tại khoản 3 Điều này, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người chấp hành án cư trú có trách nhiệm triệu tập người chấp hành án và yêu cầu cam kết việc chấp hành án, lập hồ sơ giám sát, giáo dục người chấp hành án". Việc triệu tập nhằm yêu cầu người chấp hành án ký cam kết thực hiện đầy đủ nghĩa vụ trong thời gian bị cấm cư trú, đảm bảo họ nắm rõ quyền lợi, nghĩa vụ và các quy định phải tuân thủ, từ đó tăng cường ý thức tự giác và trách nhiệm cá nhân trong quá trình giám sát.

Việc yêu cầu người chấp hành án đưa ra cam kết không chỉ là một thủ tục hành chính. Đây là bước thiết lập ràng buộc pháp lý quan trọng nhất trong giai đoạn giám sát cộng đồng. Người chấp hành án phạt cấm cư trú có nghĩa vụ chấp hành nghiêm chỉnh cam kết, tuân thủ pháp luật, và có mặt theo yêu cầu của UBND cấp xã nơi cư trú. Việc tuân thủ cam kết này là điều kiện tiên quyết và căn cứ pháp lý để người bị cấm cư trú có thể được xét miễn chấp hành thời hạn còn lại (Điều 110 LTHAHS). Nếu người chấp hành án vi phạm nghĩa vụ, đặc biệt là vi phạm cam kết hoặc không có mặt khi triệu tập, họ sẽ không được xem xét miễn chấp hành thời hạn cấm cư trú còn lại. Điều này tạo ra một chuỗi nhân quả nghiêm khắc, khuyến khích sự cải tạo tích cực.

b. Thành phần hồ sơ 

Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được các tài liệu quy định tại khoản 3 Điều này, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người chấp hành án cư trú có trách nhiệm triệu tập người chấp hành án và yêu cầu cam kết việc chấp hành án, lập hồ sơ giám sát, giáo dục người chấp hành án. Hồ sơ bao gồm:

a) Các tài liệu quy định tại khoản 3 Điều này;

b) Cam kết của người chấp hành án; nhận xét về quá trình chấp hành án phạt cấm cư trú;

c) Biên bản vi phạm nghĩa vụ của người chấp hành án (nếu có);

d) Quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với người chấp hành án (nếu có);

đ) Quyết định của Tòa án về miễn chấp hành thời hạn cấm cư trú còn lại (nếu có);

e) Tài liệu khác có liên quan.

Việc lập hồ sơ giám sát, giáo dục giúp cơ quan quản lý nắm chắc tiến trình cải tạo, thuận tiện cho việc theo dõi, đánh giá và xử lý khi phát sinh vi phạm. Quy định này vừa tạo cơ chế giám sát chặt chẽ, vừa đảm bảo minh bạch, công bằng trong việc thi hành án phạt cấm cư trú. Hồ sơ đầy đủ còn làm cơ sở pháp lý để UBND cấp xã phối hợp với cơ quan thi hành án cấp xã, Tòa án và các đơn vị liên quan trong việc xử lý vi phạm, đánh giá thành tích cải tạo, hoặc xét miễn phần thời hạn còn lại. Như vậy, quy định này góp phần bảo đảm việc thi hành án cấm cư trú hiệu quả, đồng thời tăng cường ý thức trách nhiệm của người chấp hành án.

3. Kết thúc thi hành án  

a. Thủ tục bàn giao hồ sơ và thời hạn cấp giấy chứng nhận

Khoản 5 Điều 107 LTHAHS quy định các bước cuối cùng để chính thức chấm dứt hình phạt cấm cư trú, bao gồm việc bàn giao hồ sơ và cấp giấy chứng nhận.

Thời hạn kịp thời (03 ngày): UBND cấp xã nơi người chấp hành án cư trú có trách nhiệm bàn giao Hồ sơ giám sát, giáo dục cho Cơ quan thi hành án hình sự Công an có thẩm quyền. Việc bàn giao này phải được thực hiện trước khi hết thời hạn cấm cư trú 03 ngày, hoặc trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày nhận được quyết định miễn chấp hành thời hạn cấm cư trú còn lại. Thời hạn 3 ngày này đảm bảo tính kịp thời pháp lý, cho phép Công an có đủ thời gian để thẩm định hồ sơ và cấp giấy chứng nhận đúng vào ngày hết hạn cấm cư trú, tránh bất kỳ sự gián đoạn nào trong việc khôi phục hoàn toàn quyền công dân của người chấp hành án.

Thẩm quyền cấp giấy chứng nhận: Mặc dù UBND cấp xã là cơ quan giám sát trực tiếp, Công an mới là cơ quan chịu trách nhiệm cấp giấy chứng nhận chấp hành xong án phạt cấm cư trú. Việc phân chia trách nhiệm này thể hiện nguyên tắc phân định quyền hạn: Công an là cơ quan chuyên môn nghiệp vụ về thi hành án hình sự, có thẩm quyền để thẩm định toàn bộ Hồ sơ giám sát, đảm bảo tính hợp pháp của quá trình thi hành án trước khi cấp văn bản xác nhận hoàn thành hình phạt.

b. Gửi giấy chứng nhận

Giấy chứng nhận chấp hành xong án phạt cấm cư trú phải được gửi cho nhiều cơ quan khác nhau để đảm bảo sự liên thông pháp lý trong toàn bộ hệ thống quản lý nhà nước. Giấy chứng nhận phải được gửi cho người chấp hành án, hai cấp xã liên quan (nơi cư trú và nơi bị cấm cư trú), Tòa án đã ra quyết định thi hành án, và đặc biệt là Sở Tư pháp nơi cơ quan thi hành án hình sự Công an có thẩm quyền cấp giấy chứng nhận có trụ sở.

Việc gửi giấy chứng nhận cho Tòa án giúp đóng hồ sơ xét xử và thi hành án. Quan trọng hơn, việc thông báo cho Sở Tư pháp là bước pháp lý cuối cùng và cần thiết để cập nhật Lý lịch tư pháp quốc gia. Khi một cá nhân đã hoàn thành hình phạt bổ sung, thông tin này cần được ghi nhận chính xác trong lý lịch tư pháp, đảm bảo người đó được khôi phục hoàn toàn các quyền công dân, đặc biệt là quyền cư trú, mà không bị các rào cản pháp lý không cần thiết sau này.

4. Xử lý tình huống pháp lý đặc biệt  

Khoản 6 Điều 107 LTHAHS quy định thủ tục chấm dứt thi hành án trong trường hợp người chấp hành án chết. Đây là một sự kiện pháp lý làm chấm dứt ngay lập tức nghĩa vụ thi hành án.

Thời hạn khẩn cấp 03 ngày làm việc: Khi người chấp hành án chết, UBND cấp xã nơi cư trú phải thông báo cho Công an có thẩm quyền, sau đó Công an thông báo cho Tòa án đã ra quyết định thi hành án. Tòa án có trách nhiệm phải ra quyết định đình chỉ thi hành án trong thời hạn rất ngắn là 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận được thông báo.

Tính khẩn cấp của thời hạn này là cần thiết vì cái chết của người chấp hành án tạo ra nhu cầu pháp lý để chấm dứt mọi nghĩa vụ hành chính và giám sát ngay lập tức. Việc ra quyết định đình chỉ kịp thời giúp ngăn ngừa các vấn đề pháp lý phát sinh cho thân nhân của người đã mất liên quan đến việc quản lý cư trú, hộ tịch, hoặc các thủ tục hành chính khác. Quyết định đình chỉ thi hành án của Tòa án phải được gửi cho Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp xã, hai cấp xã liên quan, Sở Tư pháp, và đặc biệt là Viện kiểm sát cùng cấp. Việc thông báo cho Viện kiểm sát đảm bảo quyết định đình chỉ được thực hiện dưới sự kiểm sát của cơ quan tư pháp, nhằm đảm bảo tính đúng đắn và hợp pháp của quá trình chấm dứt thi hành án.

Tổng kết 

Nhìn chung, Điều 107 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định một cách chặt chẽ và tuần tự về thủ tục thi hành án phạt cấm cư trú nhằm bảo đảm việc quản lý, giám sát và tổ chức thi hành án được thực hiện liên tục, không gián đoạn ngay từ khi phạm nhân sắp mãn hạn tù cho đến khi hoàn thành thời hạn cấm cư trú. Quy trình này phân định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, từ trại giam, cơ quan thi hành án hình sự cấp xã, cấp quân khu đến Ủy ban nhân dân cấp xã, qua đó bảo đảm việc tiếp nhận thông tin, lập hồ sơ, giám sát và cấp giấy chứng nhận được thực hiện đầy đủ, minh bạch. Đồng thời, điều luật cũng dự liệu trường hợp đặc biệt như người chấp hành án chết để bảo đảm kết thúc thủ tục theo đúng thẩm quyền. Như vậy, toàn bộ quy định thể hiện sự phối hợp liên ngành và tính nghiêm minh của pháp luật, góp phần thực hiện hiệu quả hình phạt cấm cư trú và bảo đảm trật tự, an toàn xã hội.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.