Người chấp hành án phạt cấm cư trú vi phạm nghĩa vụ bị xử lý như thế nào?

Hình phạt cấm cư trú là một chế tài bổ sung quan trọng trong pháp luật hình sự Việt Nam, nhằm mục đích giới hạn phạm vi sinh sống của người chấp hành án tại các địa phương nhất định sau khi họ đã chấp hành xong hình phạt tù, qua đó hỗ trợ công tác quản lý, giám sát và tái hòa nhập cộng đồng. Việc thi hành án phạt này được quy định chi tiết trong Luật Thi hành án hình sự (THAHS) năm 2019 sửa đổi, bổ sung 2025. Để đảm bảo tính nghiêm minh và hiệu lực của bản án, Điều 111 Luật THAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 đã thiết lập một khung pháp lý rõ ràng về việc xử lý người chấp hành án vi phạm nghĩa vụ, làm rõ sự khác biệt giữa các chế tài hành chính được áp dụng tức thì đối với hành vi vi phạm về lưu trú (Khoản 1) và chế tài tư pháp nghiêm khắc hơn (tước quyền được xem xét miễn chấp hành thời hạn còn lại) đối với các hành vi không chấp hành nghĩa vụ tuân thủ pháp luật và hợp tác giám sát (Khoản 2), từ đó làm nổi bật mục tiêu kép của hình phạt: duy trì trật tự cư trú và thúc đẩy ý thức cải tạo của người chấp hành án.

1. Cơ sở pháp lý của hình phạt cấm cư trú trong THAHS 

Hình phạt cấm cư trú là một loại hình phạt bổ sung trong pháp luật hình sự Việt Nam. Việc thi hành án phạt này được thực hiện theo quy định của Luật Thi hành án hình sự năm 2019 được sửa đổi, bổ sung 2025. Hình phạt này buộc người chấp hành án không được tạm trú, thường trú ở một số địa phương nhất định theo bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án.

Hình phạt cấm cư trú thường được áp dụng kèm theo hình phạt tù và có thời hạn từ một năm đến năm năm, bắt đầu được tính từ ngày người chấp hành án chấp hành xong hình phạt tù. Cơ chế thi hành hình phạt cấm cư trú hiện nay có sự kế thừa nhất định từ chế định quản chế trước đây, đặc biệt trong các quy định về trách nhiệm giám sát, giáo dục và điều kiện xét miễn chấp hành thời hạn còn lại.

2. Nghĩa vụ để xác định hành vi vi phạm vi phạm nghĩa vụ của người chấp hành án phạt cấm cư trú 

Để đánh giá hành vi vi phạm và các chế tài được áp dụng tại Điều 111, cần xác định rõ các quyền và nghĩa vụ cơ bản của người chấp hành án phạt cấm cư trú theo Điều 109 Luật THAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025. Các quyền và nghĩa vụ này là cơ sở để cơ quan quản lý đánh giá quá trình cải tạo của người chấp hành án.

Thứ nhất, quyền lợi then chốt bị ảnh hưởng

Quyền lợi then chốt liên quan trực tiếp đến các chế tài tại Khoản 2 Điều 111 là quyền được xem xét miễn chấp hành thời hạn cấm cư trú còn lại. Theo pháp luật, khi có đủ điều kiện theo quy định (thường bao gồm việc đã chấp hành được ít nhất một phần hai thời hạn và có quá trình cải tạo tốt), người chấp hành án được Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã nơi cư trú đề nghị Tòa án miễn chấp hành.

Ngoài ra, người chấp hành án có quyền lưu trú có điều kiện tại địa phương bị cấm cư trú. Quyền này được thực hiện khi có lý do chính đáng và được sự đồng ý của UBND cấp xã nơi bị cấm cư trú. Thời gian lưu trú do UBND cấp xã quyết định nhưng mỗi lần không quá 05 ngày.

Thứ hai, các nghĩa vụ bị vi phạm dẫn đến chế tài 

Điều 111 tập trung xử lý vi phạm đối với ba loại nghĩa vụ chính được quy định tại Điều 109:

• Nghĩa vụ liên quan đến cư trú/lưu trú: Không được cư trú ở những nơi đã bị cấm cư trú, ngoại trừ trường hợp được cho phép lưu trú ngắn hạn. Hành vi vi phạm nghĩa vụ này là cơ sở để áp dụng Khoản 1 Điều 111.
• Nghĩa vụ tuân thủ pháp luật (điểm b khoản 2 điều 109): Chấp hành nghiêm chỉnh cam kết của mình trong việc tuân thủ pháp luật.
• Nghĩa vụ hợp tác quản lý (điểm c khoản 2 điều 109): Có mặt theo yêu cầu của Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người chấp hành án cư trú.

Hai nghĩa vụ cuối cùng (Điểm b và c Khoản 2 Điều 109) là căn cứ trực tiếp để áp dụng chế tài tư pháp tại Khoản 2 Điều 111 LTHAHS, liên quan đến việc đánh giá ý thức phục thiện của người chấp hành án.

3. Người chấp hành án phạt cấm cư trú vi phạm nghĩa vụ bị xử lý như thế nào?

3.1. Chế tài hành chính đối với vi phạm lưu trú 

Căn cứ Khoản 1 Điều 111 Luật THAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định về việc xử lý người chấp hành án vi phạm các quy tắc thủ tục hành chính liên quan đến giới hạn địa lý của hình phạt: "Trường hợp người chấp hành án đến lưu trú mà chưa được phép hoặc lưu trú quá thời hạn cho phép thì Trưởng Công an, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã xử phạt vi phạm hành chính theo thẩm quyền, buộc họ rời khỏi địa phương và thông báo cho Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người chấp hành án cư trú."

a. Hành vi vi phạm lưu trú

Vi phạm quy định tại Khoản 1 Điều 111 LTHAHS xảy ra trong hai trường hợp cụ thể:

• Lưu trú mà chưa được phép: Người chấp hành án tự ý đến tạm trú hoặc thường trú tại địa phương bị cấm cư trú mà không có sự đồng ý trước của UBND cấp xã nơi bị cấm cư trú.
• Lưu trú quá thời hạn cho phép: Người chấp hành án đã được phép lưu trú ngắn hạn (mỗi lần không quá 05 ngày) nhưng lại ở lại quá thời hạn đã được UBND cấp xã nơi đến quyết định.

Đây là những hành vi vi phạm mang tính quản lý cư trú, xâm phạm đến trật tự hành chính và các quy định về đăng ký, quản lý cư trú hiện hành.

b. Cơ chế và thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính

Việc xử lý hành vi này thiết lập một mô hình liên kết hoạt động giữa thi hành án hình sự và thi hành án hành chính. Luật THAHS giao thẩm quyền xử phạt trực tiếp cho Trưởng Công an cấp xã hoặc Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã.

Thẩm quyền của các chức danh này được áp dụng theo Luật Xử lý vi phạm hành chính và các văn bản hướng dẫn chi tiết về an ninh, trật tự. Hiện nay, mức phạt cụ thể được tham chiếu từ các Nghị định như Nghị định số 144/2021/NĐ-CP, quy định xử phạt VPHC trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Hành vi vi phạm có thể bị xử phạt do không thực hiện đúng quy định về thông báo lưu trú, đăng ký cư trú hoặc vi phạm các quy định về quản lý cư trú khác. Ví dụ, mức phạt tiền cơ bản cho các hành vi không thực hiện đúng quy định về đăng ký cư trú, tạm trú hoặc thông báo lưu trú có thể từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng.

Sự phân công thẩm quyền này cho thấy đây là một biện pháp xử lý nhanh chóng, tại chỗ, nhằm khôi phục trật tự xã hội và đảm bảo tính nghiêm minh của bản án hình sự.

c. Hậu quả pháp lý và biện pháp khắc phục bắt buộc

Chế tài tại Khoản 1 Điều 111 LTHAHS bao gồm hai cấu phần bắt buộc:

• Xử phạt vphc: Phạt tiền theo quy định pháp luật về xử lý VPHC.
• Biện pháp khắc phục/cưỡng chế: Người vi phạm buộc phải rời khỏi địa phương vi phạm. Đây là biện pháp nhằm khôi phục lại trạng thái chấp hành án ban đầu, buộc người chấp hành án phải quay về nơi cư trú hợp pháp của mình.

Theo đó, khoản 1 Điều 111 LTHAHS quy định rõ trách nhiệm xử lý khi người chấp hành án phạt cấm cư trú vi phạm quy định về nơi lưu trú. Cụ thể, nếu người chấp hành án đến lưu trú mà chưa được phép hoặc lưu trú quá thời hạn cho phép, Trưởng Công an và Chủ tịch UBND cấp xã có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính, buộc họ rời khỏi địa phương và đồng thời thông báo cho UBND cấp xã nơi người đó cư trú. Quy định này thể hiện tính nghiêm minh trong quản lý, đảm bảo người chấp hành án không tự ý thay đổi nơi cư trú, góp phần duy trì trật tự, an toàn xã hội và kiểm soát việc thực hiện hình phạt cấm cư trú một cách hiệu quả.

3.2. Chế tài tư pháp và tước quyền lợi 

Căn cứ Khoản 2 Điều 111 LTHAHS quy định chế tài đối với các hành vi vi phạm nghĩa vụ mang tính chất căn bản, ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu giáo dục, cải tạo của hình phạt: "Trường hợp người chấp hành án phạt cấm cư trú không chấp hành nghĩa vụ quy định tại điểm b và điểm c khoản 2 Điều 109 của Luật này thì không được xem xét miễn chấp hành thời hạn cấm cư trú còn lại."

a. Bản chất và phạm vi áp dụng của chế tài

Chế tài được áp dụng là tước bỏ cơ hội được hưởng sự khoan hồng tư pháp - người chấp hành án sẽ không được xem xét miễn chấp hành thời hạn cấm cư trú còn lại. Điều này có nghĩa là, họ phải chấp hành trọn vẹn thời gian cấm cư trú do Tòa án tuyên, ngay cả khi họ đã đáp ứng các điều kiện về thời gian đã chấp hành (ví dụ: đã chấp hành được một nửa thời hạn).

Chế tài này áp dụng khi người chấp hành án vi phạm một trong hai nghĩa vụ sau:

• Vi phạm nghĩa vụ tuân thủ pháp luật (điểm b, khoản 2, Điều 109): Không chấp hành nghiêm chỉnh cam kết của mình trong việc tuân thủ pháp luật.
• Vi phạm nghĩa vụ hợp tác giám sát (điểm c, khoản 2, Điều 109): Không có mặt theo yêu cầu của Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người chấp hành án cư trú.

Việc vi phạm các nghĩa vụ này thể hiện sự thiếu ý thức chấp hành án, làm mất đi tiêu chuẩn "cải tạo tốt," vốn là điều kiện tiên quyết để được đề nghị miễn chấp hành án. Đây là chế tài nghiêm khắc nhất, được thiết lập nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chấp hành các quy định pháp luật và sự hợp tác trong quá trình tái hòa nhập cộng đồng.

b. Mức độ nghiêm trọng của các vi phạm

- Vi phạm nghĩa vụ tuân thủ pháp luật (điểm b, khoản 2 Điều 109)

Nghĩa vụ này có phạm vi rất rộng, đòi hỏi người chấp hành án phải tuân thủ mọi quy định pháp luật, không chỉ giới hạn trong Luật Cư trú hay Luật THAHS. Khía cạnh phức tạp của vi phạm này nằm ở việc xác định mức độ nghiêm trọng của hành vi không "chấp hành nghiêm chỉnh cam kết." Việc vi phạm bất kỳ VPHC nào khác (ngoài vi phạm lưu trú) cũng có thể được xem xét là không tuân thủ pháp luật.

Tuy nhiên, để đảm bảo nguyên tắc pháp chế và tránh việc áp dụng tùy tiện, cần có sự định lượng hóa về hành vi vi phạm. Ví dụ, một vi phạm hành chính nhỏ, vô ý có thể chưa đủ cấu thành điều kiện để tước bỏ toàn bộ cơ hội miễn chấp hành án. Ngược lại, những hành vi vi phạm VPHC lặp lại nhiều lần, hoặc những hành vi VPHC có tính chất cố ý, gây ảnh hưởng đến an ninh trật tự công cộng, sẽ được đánh giá là vi phạm nghiêm trọng cam kết tuân thủ pháp luật. Việc đánh giá này đòi hỏi tính khách quan cao trong hồ sơ nhận xét, đánh giá của UBND cấp xã.

- Vi phạm nghĩa vụ hợp tác giám sát (điểm c, khoản 2 Điều 109)

Việc không có mặt theo yêu cầu của UBND cấp xã là hành vi vi phạm mang tính hành vi, dễ xác định hơn. Cơ quan quản lý (UBND cấp xã) có trách nhiệm quản lý, giáo dục và định kỳ ba tháng một lần phải nhận xét, đánh giá quá trình chấp hành án. Việc người chấp hành án cố tình không có mặt theo yêu cầu sẽ cản trở nghiêm trọng công tác lập hồ sơ theo dõi, quản lý, và giáo dục, từ đó trực tiếp chứng minh việc họ không có ý thức cải tạo hoặc hợp tác.

c. Tác động của khoản 2 Điều 111 LTHAHS lên cơ chế miễn chấp hành án

Khoản 2 Điều 111 LTHAHS đóng vai trò là cơ chế ngăn chặn tư pháp. Theo quy trình chuẩn, để được miễn chấp hành thời hạn cấm cư trú còn lại, người chấp hành án phải có đủ điều kiện và phải có đề nghị của UBND cấp xã nơi cư trú. Hồ sơ sau đó được Công an cấp huyện lập và chuyển đến Tòa án cấp huyện để xem xét, quyết định.

Khi người chấp hành án vi phạm nghĩa vụ theo Khoản 2 Điều 111 LTHAHS, cơ quan thi hành án sẽ xác định ngay rằng người đó không đáp ứng điều kiện tiên quyết về "cải tạo tốt." Trong trường hợp này, UBND cấp xã nơi cư trú sẽ không lập văn bản đề nghị miễn chấp hành. Như vậy, mặc dù Tòa án là cơ quan có thẩm quyền ra quyết định miễn chấp hành, việc áp dụng điều này sẽ loại trừ người vi phạm ra khỏi quy trình xem xét ngay từ khâu chuẩn bị hồ sơ. Do đó, Trong trường hợp này, họ sẽ mất quyền được xem xét miễn phần thời hạn cấm cư trú còn lại, tức không được hưởng chính sách khoan hồng. Quy định này vừa mang tính răn đe, vừa khuyến khích người chấp hành án nghiêm túc thực hiện nghĩa vụ của mình, đồng thời bảo đảm hiệu quả giáo dục và cải tạo, hướng tới mục tiêu cuối cùng là tái hòa nhập cộng đồng có trách nhiệm.

Kết luận

Vì vậy, Điều 111 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 nhấn mạnh tính nghiêm minh và ràng buộc trách nhiệm trong việc thi hành án phạt cấm cư trú. Quy định xác định rõ hậu quả pháp lý khi người chấp hành án vi phạm nghĩa vụ: những hành vi như lưu trú trái phép hoặc vượt quá thời hạn cho phép sẽ bị xử phạt hành chính, buộc rời khỏi địa phương và thông báo cho cơ quan quản lý; đồng thời, việc không thực hiện các nghĩa vụ bắt buộc khác sẽ khiến họ mất quyền được xem xét miễn phần thời hạn cấm cư trú còn lại. Như vậy, điều luật vừa đảm bảo tính răn đe, vừa bảo vệ hiệu quả quản lý và giám sát, đồng thời khuyến khích người chấp hành án nghiêm túc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ, góp phần duy trì trật tự xã hội và nâng cao hiệu quả cải tạo.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp