1. Khái niệm quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách

Quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách là do cơ quan có thẩm quyền quyết định thành lập, hoạt động độc lập với ngân sách nhà nước, nguồn thu, nhiệm vụ chi để thực hiện các nhiệm vụ theo quy định của pháp luật. Các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách nhà nước hay các quỹ ngoài ngân sách.

Các quỹ ngoài ngân sách là các quỹ tiền tệ tập trung do nhà nước thành lập, quản lí và sử dụng nhằm cung cấp nguồn lực tài chính cho việc xử lí những biến động bất thường trong quá trình phát triển kinh tế – xã hội và để hỗ trợ thêm cho ngân sách nhà nước trong trường hợp khó khăn về nguồn tài chính. Sự hình thành và phát triển các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách là nhu cầu cần thiết khách quan bắt nguồn từ chính yêu cầu nâng cao hiệu quả quản lí vĩ mô nền kinh tế.

 

2. Sự hình thành quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách 

Các quỹ hình thành từ chủ trương phát triển kinh tế – xã hội của Đảng, Nhà nước và được cụ thể hóa bằng các văn bản quy phạm pháp luật. Việc thành lập và hoạt động của các quỹ đã góp phần thúc đẩy xã hội hóa, huy động thêm nguồn lực tài chính trong và ngoài nước để thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội của đất nước. Công tác thanh tra, kiểm tra, kiểm toán các quỹ đã được quan tâm, góp phần chấn chỉnh các sai phạm và tăng cường hiệu quả trong việc quản lý, sử dụng của một số quỹ.

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, hệ thống pháp luật và việc quản lý, sử dụng các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách nhà nước cũng bộc lộ một số hạn chế, bất cập. Hệ thống pháp luật về quản lý, sử dụng các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách nhà nước quy định về nguồn tài chính hình thành, mô hình tổ chức, hoạt động của các quỹ còn phức tạp, thiếu thống nhất và chưa có một văn bản pháp luật mang tính khuôn khổ pháp lý chung để quản lý các quỹ một cách thống nhất.

 

3. Đặc điểm của quỹ tài chính ngoài ngân sách nhà nước 

Chủ thể thành lập và quản lý các quỹ tài chính ngoài ngân sách là Nhà nước. Hiện nay, việc thành lập hầu hết các quỹ tài chính ngoài ngân sách đều do các cơ quan hành pháp là Chính phủ, Ủy ban nhân dân các cấp quyết định, Quốc hội chỉ quyết định thành lập một số quỹ quan trọng như quỹ dự trữ quốc gia, quỹ bảo hiểm xã hội… Đây là đặc điểm quan trọng để phân biệt quỹ tài chính ngoài ngân sách với các quỹ tài chính được thành lập bởi các tổ chức, cá nhân khác cũng nhằm mục đích cộng đồng (gọi chung là các Quỹ xã hội).

Nguồn quỹ tài chính ngoài ngân sách được hình thành từ sự đóng góp của các tổ chức, cá nhân trong xã hội và sự hỗ trợ của từ ngân sách nhà nước. Theo đó, việc hỗ trợ từ ngân sách là không hoàn toàn bắt buộc, nhưng đối với một số quỹ quan trọng thì đây lại là điều kiện đảm bảo cho sự ổn định của quỹ . Mức độ hỗ trợ của ngân sách nhà nước đối với mỗi quỹ tài chính ngoài ngân sách là khác nhau do chức năng và khả năng huy động nguồn lực từ xã hội là khác nhau.

Mục tiêu của quỹ tài chính ngoài ngân sách là nhằm hỗ trợ thêm cho ngân sách nhà nước trong việc thực hiện các chức năng của Nhà nước. Đó là trong những trường hợp Nhà nước khó khăn về nguồn tài chính, hoặc phục vụ các mục đích hỗ trợ khuyến khích phát triển văn hóa, giáo dục, y tế và các mục đích phát triển cộng đồng khác mà về bản chất thuộc về trách nhiệm của Nhà nước nhưng Nhà nước chưa thể một mình đảm nhiệm vì hạn chế về nguồn lực. Đặc điểm này giúp phân biệt quỹ tài chính ngoài ngân sách với các quỹ tài chính cũng do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập nhưng hoạt động không vì lợi ích của cộng đồng hoặc do cộng đồng thành lập nhưng chỉ để phục vụ riêng một số mục đích của các thành viên.

Quỹ tài chính ngoài ngân sách ra đời và tồn tại có tính chất thời điểm tùy thuộc vào sự tồn tại các tình huống, các sự kiện đòi hỏi phải tập trung nguồn lực để giải quyết. Mặc dù vậy, trên thực tế, nhiều quỹ tồn tại rất lâu dài vì chính những nhu cầu lâu dài của xã hội, nhằm mục đích hỗ trợ cho Nhà nước thực hiện các hoạt động quản lý, phát triển kinh tế xã hội, tuy mức độ động viên và vai trò trong mỗi giai đoạn có tăng, giảm khác nhau.

 

4. Phân biệt Ngân sách nhà nước và Quỹ ngân sách nhà nước

- Khái niệm Ngân sách nhà nước và Quỹ ngân sách nhà nước

Ngân sách nhà nước và Quỹ ngân sách nhà nước là hai khái niệm cơ bản trong pháp luật tài chính. Khái niệm này được quy định cụ thể trong Luật Ngân sách nhà nước năm 2015. Theo đó:

Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước  (Theo Khoản 14 điều 4 Luật NSNN).

Quỹ ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản tiền của Nhà nước, kể cả tiền vay có trên tài khoản của ngân sách nhà nước các cấp tại một thời điểm (Theo Khoản 18 điều 4 Luật NSNN).

- Có thể thấy giữa Ngân sách nhà nước và Quỹ ngân sách nhà nước có những điểm khác nhau cơ bản sau:

Tiêu chí

Ngân sách nhà nước

Quỹ ngân sách nhà nước

Nguồn hình thành

Được quy định cụ thể tại Điều 35 và Điều 37 Luật NSNN 2015, bao gồm nguồn thu của ngân sách trung ương và nguồn thu của ngân sách địa phương

 

Các khoản thu của ngân sách nhà nước, kể cả tiền vay

Hoạt động quản lí

Toàn bộ hoạt động ngân sách nhà nước như lập dự toán, chấp hành, quyết toán, kiểm tra ngân sách, do đó phạm vi của hoạt động quản lí ngân sách nhà nước rộng hơn quản lí quỹ ngân sách nhà nước.

-Quản lí các khoản tiền của nhà nước trên tài khoản

– Do Kho bạc nhà nước quản lí

– Không bị giới hạn bởi thời gian

 

Thời hạn xác định

Thời hạn xác định Trong một khoảng thời gian nhất định là 1 năm ngân sách

Tại một thời điểm nhất định

Mục đích

Có kế hoạch thu chi cụ thể để thực hiện một cách hiệu quả nguồn thu ấy

Bảo đảm thanh toán cho các cấp ngân sách

 

- Ý nghĩa của việc phân biệt Ngân sách nhà nước và Quỹ ngân sách nhà nước

Việc phân biệt giữa một bên là kế hoạch tài chính với một bên là quỹ ngân sách sẽ giúp việc thực hiện quản lí ngân sách một cách hiệu quả hơn. Dựa vào kế hoạch tài chính (ngân sách nhà nước), quỹ ngân sách nhà nước thực hiện quản lí các khoản thu, chi của các cấp ngân sách (kiểm soát việc chi: khi chi phải có điều kiện là khoản chi ấy phải có trong dự toán ngân sách nhà nước).

 

5. Quy định việc thu chi các quỹ tài chính ngoài ngân sách tại xã

5.1. Quy định các quỹ tài chính ngoài ngân sách tại xã

Quy định cụ thể về các quỹ tài chính ngoài ngân sách xã tại điều 15, 17 mục 3 của thông tư 344/2016/TT-BTC ngày 30/12/2016.

Điều 15. Các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách của xã

1. Các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách của xã quy định tại Thông tư này là các quỹ do cơ quan có thẩm quyền quyết định thành lập và các khoản đóng góp trên nguyên tắc tự nguyện của nhân dân do thôn, bản huy động đã được Hội đồng nhân dân xã quyết định nhưng không đưa vào ngân sách xã theo chế độ quy định. Nội dung, mức và phương thức quản lý thu, chi quỹ thực hiện theo quy định của Nhà nước đối với từng quỹ và quy định của Hội đồng nhân dân xã.

2. Bộ phận tài chính, kế toán xã có nhiệm vụ giúp Ủy ban nhân dân xã quản lý các quỹ trên (thực hiện thu, chi, mở sổ theo dõi riêng; tổ chức hạch toán, quyết toán riêng từng quỹ; thực hiện chế độ báo cáo theo quy định,...). Kinh phí của các quỹ chưa sử dụng hết trong năm được chuyển sang năm sau.

3. Ủy ban nhân dân xã báo cáo kết quả hoạt động hằng năm của từng quỹ cho Hội đồng nhân dân xã, Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện.

Điều 17. Các hoạt động tài chính của thôn, bản

1. Các khoản đóng góp trên nguyên tắc tự nguyện của nhân dân để sử dụng vào các mục đích cụ thể phục vụ cho lợi ích chung của cộng đồng thôn, bản do thôn, bản trực tiếp huy động và không đưa vào ngân sách xã.

2. Việc huy động chỉ được thực hiện sau khi có sự thống nhất, tự nguyện của nhân dân về chủ trương, mức huy động và phải báo cáo Ủy ban nhân dân xã. Ủy ban nhân dân xã phải hướng dẫn thôn, bản mở sổ sách ghi chép đầy đủ, cụ thể các khoản thu, chi và công khai với nhân dân kết quả huy động, sử dụng các nguồn tài chính trên. Khoản huy động chỉ được sử dụng cho đúng nội dung công việc cụ thể mà nhân dân đã thống nhất. Trường hợp tiền huy động chưa sử dụng, thôn, bản có thể nhờ xã gửi vào tài khoản tiền gửi của xã tại Kho bạc Nhà nước, ngân hàng thương mại hoặc các tổ chức tín dụng hợp pháp. Được nhân dân trong thôn thống nhất, thôn có thể gửi tiền huy động chưa sử dụng vào tài khoản tiền gửi của thôn mở tại ngân hàng thương mại hoặc các tổ chức tín dụng. Bộ phận tài chính, kế toán xã có nhiệm vụ giúp Ủy ban nhân dân xã hướng dẫn, kiểm tra (khi cần thiết) về tài chính đối với hoạt động tài chính thôn, bản.

 

5.2. Phương pháp hạch toán các quỹ tài chính ngoài ngân sách

- Kết cấu và nội dung phản ánh của tài khoản 431 – Các quỹ tài chính ngoài ngân sách:

Bên Nợ: Các khoản chi từ các quỹ tài chính ngoài ngân sách xã.

Bên Có: Số quỹ tài chính ngoài ngân sách của xã tăng lên do nhân dân đóng góp và tăng do các trường hợp khác.

Số dư bên Có: Số tiền các quỹ tài chính ngoài ngân sách của xã hiện còn

Tài khoản 431 – Các quỹ tài chính ngoài ngân sách mở các tài khoản cấp 2 theo từng quỹ hiện có ở xã.

- Phương pháp hạch toán một số hoạt động kinh tế chủ yếu

1- Khi thu các khoản đóng góp của dân để hình thành các quỹ tài chính ngoài ngân sách của xã. Nếu thu bằng tiền, căn cứ vào biên lai thu tiền, lập phiếu thu tiền nhập vào quỹ xã, ghi:

Nợ TK 111 - Tiền mặt

Có TK 431 - Các quỹ tài chính ngoài ngân sách (chi tiết cho từng quỹ).

2- Làm thủ tục nộp tiền mặt gửi vào tài khoản tiền gửi tại Kho bạc, ghi:

Nợ TK 112 - Tiền gửi Ngân hàng, Kho bạc (1128)

Có TK 111 - Tiền mặt.

3- Xuất quỹ tiền mặt hoặc chuyển khoản chi sử dụng các quỹ tài chính ngoài ngân sách của xã, căn cứ vào phiếu chi hoặc giấy báo nợ của Kho bạc, ghi:

Nợ TK 431 - Các quỹ tài chính ngoài ngân sách

Có TK 111 - Tiền mặt (Nếu chi bằng tiền mặt)

Có TK 112 - Tiền gửi Ngân hàng, Kho bạc (1128).

Phần mềm kế toán VCS đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về hạch toán kế toán, lên số liệu trên các báo cáo tài chính, báo cáo quyết toán đúng theo quy định của chế độ kế toán ngân sách và tài chính xã theo Thông tư 70/2019/TT-BTC.