Người làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên gồm những ai?

Trong nỗ lực xây dựng một nền tư pháp thân thiện và hướng thiện, pháp luật Việt Nam năm 2026 đã xác lập một vị thế đặc biệt cho đội ngũ người làm công tác xã hội trong các hoạt động tố tụng liên quan đến người chưa thành niên. Đây không chỉ là sự bổ sung về mặt nhân sự, mà là một sự thay đổi căn bản về tư duy tiếp cận: nhìn nhận người trẻ phạm tội hay người trẻ là nạn nhân không chỉ qua lăng kính của những điều luật khô khan, mà còn thông qua sự thấu cảm về hoàn cảnh gia đình, tâm lý lứa tuổi và môi trường xã hội. Người làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp đóng vai trò là "cầu nối" quan trọng giữa cơ quan tiến hành tố tụng với người chưa thành niên, đảm bảo rằng mọi quyết định đưa ra không chỉ đúng người, đúng tội mà còn hướng tới mục tiêu cao cả nhất là bảo vệ lợi ích tốt nhất cho các em.

Tuy nhiên, câu hỏi về việc đội ngũ này bao gồm những ai, thẩm quyền và trách nhiệm của họ được giới hạn ra sao trong hành lang pháp lý là điều mà không phải cá nhân hay tổ chức nào cũng nắm rõ. Việc định danh chính xác những chủ thể tham gia công tác xã hội tư pháp—từ nhân viên của các cơ sở bảo trợ, cán bộ đoàn thể cho đến các chuyên gia tâm lý được đào tạo bài bản—là tiền đề để đảm bảo tính chuyên nghiệp và hiệu quả trong việc hỗ trợ người chưa thành niên tái hòa nhập cộng đồng. Các thành phần nhân sự chủ chốt tham gia vào quy trình này theo quy định mới nhất năm 2026, làm sáng tỏ vai trò hỗ trợ đắc lực của họ trong việc kiến tạo một môi trường tư pháp công bằng và đậm tính nhân văn.

1. Khái niệm người làm công tác xã hội 

Khái niệm người làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên lần đầu tiên được định nghĩa một cách cụ thể và mang tính hệ thống trong một văn bản luật về tư pháp hình sự. Điều này thể hiện sự thừa nhận của Nhà nước đối với tầm quan trọng của các kiến thức chuyên môn phi pháp lý — như tâm lý học, xã hội học và giáo dục học — trong việc giải quyết các vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi.

Tại Khoản 10 Điều 3 của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 (Luật 2024), thuật ngữ "Người làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên" được xác định bao gồm: công chức, viên chức, người lao động làm công tác xã hội, người làm công tác bảo vệ trẻ em cấp xã, công chức văn hóa - xã hội cấp xã và người làm công tác xã hội khác theo quy định của pháp luật. Định nghĩa này mang những tầng nghĩa sâu sắc về mặt pháp lý và xã hội học tư pháp.

Thứ nhất, việc liệt kê cụ thể các nhóm đối tượng từ công chức đến người lao động hợp đồng cho thấy sự linh hoạt trong việc huy động nguồn lực. Nhà nước không chỉ dựa vào bộ máy hành chính thuần túy mà còn mở rộng cửa cho các tổ chức dịch vụ xã hội chuyên nghiệp và các cá nhân có chuyên môn tham gia vào tiến trình tư pháp. Điều này khắc phục tình trạng thiếu hụt nhân sự chuyên trách tại các địa phương và đảm bảo tính liên tục của việc hỗ trợ.

Thứ hai, thuật ngữ này xác lập một "địa vị pháp lý độc lập" cho người làm công tác xã hội. Trước đây, các hoạt động hỗ trợ thường được thực hiện bởi người đại diện hoặc các tổ chức đoàn thể như Đoàn thanh niên, Hội phụ nữ theo hình thức phối hợp. Tuy nhiên, với định nghĩa tại Điều 3, người làm công tác xã hội trở thành một chủ thể có quyền và nghĩa vụ tố tụng riêng biệt, có trách nhiệm cung cấp các báo cáo chuyên môn như báo cáo điều tra xã hội hay kế hoạch xử lý chuyển hướng.

Thứ ba, sự xuất hiện của cụm từ "theo quy định của pháp luật" ở cuối định nghĩa mở ra khả năng tích hợp với các quy định chuyên ngành khác, đặc biệt là Nghị định 110/2024/NĐ-CP về công tác xã hội. Điều này đảm bảo rằng người làm công tác xã hội trong tư pháp phải là những người có chứng chỉ hành nghề hoặc đáp ứng các tiêu chuẩn nghề nghiệp nghiêm ngặt, chứ không chỉ là những người làm thiện nguyện hoặc kiêm nhiệm không chuyên.

2. Danh mục đối tượng là người làm công tác xã hội trong tư pháp

Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 đã phân định lực lượng làm công tác xã hội thành 05 nhóm chủ lưu để phù hợp với thực tiễn tổ chức bộ máy và khả năng cung ứng dịch vụ tại địa phương.

2.1. Công chức, viên chức làm công tác xã hội

Đây là nhóm đối tượng đóng vai trò nòng cốt, đảm bảo sự ổn định và tính quyền lực nhà nước trong việc thực hiện các nhiệm vụ tư pháp.

Vị trí trong các cơ quan nhà nước (Công chức): Công chức làm công tác xã hội thường tập trung ở các đơn vị quản lý nhà nước như Sở Lao động - Thương binh và Xã hội, hoặc các phòng chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp huyện. Nhiệm vụ của họ không chỉ là trực tiếp hỗ trợ các vụ án cụ thể mà còn là tham mưu, điều phối danh sách người làm công tác xã hội tại địa phương để Tòa án hoặc Viện kiểm sát trưng cầu. Họ là người đảm bảo các quy trình tư pháp được thực hiện đúng quy định pháp luật về hành chính và công vụ.

Vị trí trong các đơn vị sự nghiệp (Viên chức): Đây là lực lượng thực thi chuyên môn sâu, làm việc tại các Trung tâm công tác xã hội, Cơ sở bảo trợ xã hội hoặc Trường giáo dưỡng. Viên chức làm công tác xã hội có lợi thế về môi trường làm việc chuyên nghiệp, được trang bị đầy đủ các công cụ đánh giá tâm lý và can thiệp xã hội. Trong hoạt động tư pháp, họ thường là những người được giao nhiệm vụ xây dựng Báo cáo điều tra xã hội chi tiết hoặc trực tiếp giám sát việc thực hiện các biện pháp xử lý chuyển hướng tại các cơ sở chuyên biệt.

2.2. Người lao động làm công tác xã hội

Nhóm này bao gồm các chuyên gia làm việc theo chế độ hợp đồng lao động tại các tổ chức cung cấp dịch vụ công tác xã hội ngoài công lập hoặc các văn phòng tư vấn tâm lý - xã hội. Sự bao hàm nhóm đối tượng này thể hiện tư duy "xã hội hóa" mạnh mẽ trong tư pháp.

Người lao động làm công tác xã hội mang lại tính linh hoạt và chuyên môn hóa cao. Họ có thể là những người hành nghề độc lập có uy tín hoặc thuộc các tổ chức phi chính phủ có kinh nghiệm làm việc với trẻ em. Theo Nghị định 110/2024/NĐ-CP, họ được hưởng thù lao theo thỏa thuận hoặc theo mức phí dịch vụ được pháp luật quy định khi tham gia vào các vụ án cụ thể. Việc sử dụng nhóm đối tượng này giúp giảm bớt gánh nặng cho bộ máy công quyền, đồng thời đảm bảo người chưa thành niên nhận được sự hỗ trợ từ những chuyên gia thực sự có tay nghề và đam mê với nghề công tác xã hội.

2.3. Người làm công tác bảo vệ trẻ em cấp xã

Người làm công tác bảo vệ trẻ em cấp xã là những người trực tiếp bám sát địa bàn, hiểu rõ "từng ngõ ngách, từng gia đình" tại cộng đồng. Đặc thù vai trò của họ là sự kết nối mật thiết giữa hệ thống tư pháp và môi trường sống thực tế của người chưa thành niên.

Trong quy trình tư pháp mới, nhóm này thường là người đầu tiên tiếp cận khi một người chưa thành niên có hành vi vi phạm pháp luật tại địa phương. Họ cung cấp các thông tin sơ khởi về hoàn cảnh gia đình, tình hình học tập và các mối quan hệ xã hội của trẻ. Vai trò của họ đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng kế hoạch tái hòa nhập cộng đồng sau khi người chưa thành niên chấp hành xong các biện pháp giáo dục hoặc hình phạt tù.

2.4. Công chức văn hóa - xã hội cấp xã

Công chức văn hóa - xã hội cấp xã tham gia vào hoạt động tư pháp theo hình thức kiêm nhiệm hoặc phối hợp. Đây là giải pháp thực tiễn cho những địa phương chưa có đủ nhân sự chuyên trách về bảo vệ trẻ em hoặc công tác xã hội chuyên nghiệp.

Nhiệm vụ của họ thường thiên về mặt quản lý hành chính và phối hợp liên ngành tại cấp cơ sở. Tuy nhiên, Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 cũng đặt ra yêu cầu họ phải tham gia trực tiếp vào việc giám sát thi hành các quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng. Mặc dù đối mặt với áp lực lớn do khối lượng công việc chuyên môn nặng nề, sự hiện diện của họ đảm bảo rằng ở bất kỳ xã, phường nào, người chưa thành niên cũng có một đầu mối chính thức để nhận được sự hỗ trợ từ chính quyền.

2.5. Các đối tượng khác theo quy định pháp luật

Đây là quy định mang tính mở, cho phép hệ thống pháp luật cập nhật và tích hợp thêm các lực lượng mới trong tương lai. Các đối tượng này có thể bao gồm đại diện từ các tổ chức chính trị - xã hội như Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam hoặc các hội nghề nghiệp về tâm lý, giáo dục đã được đào tạo và cấp chứng chỉ bồi dưỡng về tư pháp người chưa thành niên.

Quy định mở này cũng cho phép huy động các chuyên gia y tế, xã hội học hoặc những người có kinh nghiệm lâu năm trong việc giáo dục người dưới 18 tuổi tham gia vào các trường hợp đặc thù. Điều này đảm bảo rằng trong những vụ án phức tạp, hệ thống tư pháp có thể tiếp cận được với những nguồn lực chuyên môn tốt nhất để phục vụ mục tiêu giáo dục và phục hồi cho trẻ.

3. Điều kiện và tiêu chuẩn để trở thành người làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp

Để đảm bảo chất lượng hỗ trợ và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người chưa thành niên, Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 thiết lập một "hàng rào chuyên môn" nghiêm ngặt đối với những người muốn tham gia vào lĩnh vực này.

3.1. Chuyên môn, nghiệp vụ và kỹ năng làm việc với người dưới 18 tuổi

Tiêu chuẩn đầu tiên và tiên quyết là sự hiểu biết sâu sắc về pháp luật người chưa thành niên. Người làm công tác xã hội không chỉ cần biết các quy định chung mà phải nắm rõ các nguyên tắc đặc thù như: Nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên (Điều 5); Nguyên tắc bảo đảm thủ tục thân thiện (Điều 6); và các quyền cụ thể của người dưới 18 tuổi trong tố tụng.

Về mặt kỹ năng, họ phải có khả năng giao tiếp thân thiện, sử dụng ngôn từ dễ hiểu, phù hợp với lứa tuổi và trình độ nhận thức của trẻ. Luật yêu cầu người làm công tác xã hội phải có kinh nghiệm hoặc đã qua đào tạo về:

• Tâm lý học trẻ em: Để nhận diện các dấu hiệu sang chấn, rối loạn hành vi và tâm lý phản kháng của người chưa thành niên phạm tội hoặc là nạn nhân.
• Khoa học giáo dục: Để xây dựng các kế hoạch can thiệp, giáo dục thực tế, giúp người chưa thành niên nhận thức rõ sai lầm và có động lực rèn luyện.
• Kỹ năng can thiệp khủng hoảng: Đặc biệt cần thiết trong giai đoạn trẻ mới bị tạm giữ hoặc khi phải đối mặt với các tình huống xung đột tại phiên tòa.

3.2. Các quy định về chứng chỉ hoặc đào tạo đặc thù

Theo lộ trình thực hiện Nghị định 110/2024/NĐ-CP, kể từ ngày 01/01/2027, người hành nghề công tác xã hội bắt buộc phải có Giấy chứng nhận đăng ký hành nghề. Trong bối cảnh tư pháp, yêu cầu này còn đi kèm với các chứng chỉ bồi dưỡng chuyên sâu về kỹ năng tư pháp người chưa thành niên.

Quá trình đào tạo đặc thù này bao gồm việc huấn luyện cách thức xây dựng Báo cáo điều tra xã hội — một loại văn bản nghiệp vụ đòi hỏi sự kết hợp giữa kỹ năng phỏng vấn, thu thập dữ liệu và phân tích nguyên nhân xã hội học của tội phạm. Ngoài ra, họ phải tham gia các khóa cập nhật kiến thức về chính sách xử lý chuyển hướng mới của Luật 2024, vì đây là lĩnh vực đòi hỏi sự phối hợp liên ngành rất cao.

Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm thẩm định và công bố danh sách những người làm công tác xã hội đáp ứng đủ các điều kiện về văn bằng, chứng chỉ và kinh nghiệm hành nghề. Danh sách này không phải là cố định mà sẽ được cập nhật định kỳ, đảm bảo rằng những người tham gia vào quy trình tố tụng luôn có năng lực chuyên môn tốt nhất. Việc vi phạm các tiêu chuẩn nghề nghiệp hoặc lợi dụng danh nghĩa người làm công tác xã hội để trục lợi sẽ dẫn đến việc bị xóa tên khỏi danh sách và bị xử lý theo quy định của pháp luật.

4. Tầm quan trọng của người làm công tác xã hội đối với người chưa thành niên

Sự hiện diện của người làm công tác xã hội trong Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 không chỉ là một sự bổ sung về mặt nhân sự mà là một sự thay đổi căn bản về phương thức tiếp cận công lý.

4.1. Hỗ trợ tâm lý, xã hội trong quá trình tố tụng

Quá trình điều tra, truy tố và xét xử là một môi trường đầy áp lực, có thể gây ra những tổn thương tâm lý vĩnh viễn cho người chưa thành niên nếu không được hỗ trợ đúng cách. Người làm công tác xã hội đóng vai trò là "vùng đệm tâm lý".

Trong quá trình lấy lời khai hoặc hỏi cung, người làm công tác xã hội giúp giảm bớt sự sợ hãi, lo lắng của người chưa thành niên trước các cơ quan quyền lực. Họ hỗ trợ Điều tra viên và Kiểm sát viên trong việc lựa chọn cách đặt câu hỏi phù hợp, không mang tính áp đặt hoặc gợi ý, từ đó giúp trẻ khai báo trung thực và tự nguyện. Đối với người chưa thành niên là bị hại hoặc người làm chứng, sự có mặt của người làm công tác xã hội là cực kỳ quan trọng để bảo vệ họ khỏi sự tái sang chấn khi phải thuật lại vụ việc.

Bên cạnh đó, họ còn hỗ trợ giải quyết các nhu cầu thiết yếu và khẩn cấp của trẻ. Chẳng hạn, khi một trẻ em bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người làm công tác xã hội sẽ đánh giá tình trạng sức khỏe, liên lạc với gia đình và đảm bảo trẻ được cung cấp các điều kiện sinh hoạt phù hợp với lứa tuổi.

4.2. Đảm bảo quyền và lợi ích tốt nhất cho người dưới 18 tuổi

Nguyên tắc "Lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên" là kim chỉ nam cho mọi hoạt động tư pháp. Người làm công tác xã hội chính là người "hiện thực hóa" nguyên tắc này thông qua hai công cụ chuyên môn quan trọng: Báo cáo điều tra xã hội và Kế hoạch xử lý chuyển hướng.

Thông qua Báo cáo điều tra xã hội, người làm công tác xã hội cung cấp cho Thẩm phán một bức tranh toàn cảnh về "con người" đằng sau "hành vi phạm tội". Thay vì chỉ tập trung vào việc trẻ đã làm gì, báo cáo này làm rõ trẻ đã lớn lên như thế nào, môi trường sống có độc hại không, và khả năng trẻ có thể thay đổi là bao nhiêu. Những thông tin này giúp Tòa án đưa ra những phán quyết không chỉ mang tính răn đe mà còn mang tính kiến tạo tương lai.

Trong trường hợp áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, người làm công tác xã hội là người thiết kế lộ trình phục hồi. Họ kết nối trẻ với các dịch vụ giáo dục, học nghề, tham vấn tâm lý và giám sát việc thực hiện các nghĩa vụ tại cộng đồng. Sự hỗ trợ này giúp giảm thiểu tỷ lệ tái phạm, tiết kiệm chi phí cho hệ thống giam giữ và quan trọng nhất là đưa người chưa thành niên trở về con đường phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích.

Kết luận

Đội ngũ người làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên năm 2026 đã khẳng định được vai trò không thể thay thế trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thế hệ trẻ trước những biến động của đời sống pháp lý. Bằng sự hiện diện của những nhân viên công tác xã hội chuyên nghiệp, đại diện hội đoàn thể và các chuyên gia tâm lý, quy trình tố tụng đối với người chưa thành niên đã không còn là một rào cản tâm lý nặng nề, mà trở thành một lộ trình giáo dục, phục hồi và định hướng. Sự hiệp lực giữa quyền lực tư pháp và sự mềm mỏng của công tác xã hội chính là chìa khóa để hiện thực hóa các cam kết quốc tế về quyền trẻ em mà Việt Nam đã phê chuẩn, tạo ra một hệ sinh thái pháp lý an toàn và giàu lòng trắc ẩn.

Trong tương lai, việc tiếp tục chuẩn hóa trình độ chuyên môn và xác lập rõ rệt quyền hạn của người làm công tác xã hội trong các văn bản luật sẽ càng củng cố niềm tin của xã hội vào tính công minh và nhân đạo của Nhà nước. Mỗi lời tư vấn, mỗi bản báo cáo điều tra xã hội học và mỗi bước đồng hành của họ không chỉ giúp các cơ quan tố tụng đưa ra phán quyết thấu tình đạt lý, mà còn gieo mầm cho sự hối cải và khát vọng làm lại cuộc đời của những người trẻ lầm lỡ. Hy vọng rằng những chia sẻ chi tiết trong bài viết sẽ giúp quý bạn đọc nhận diện rõ ràng hơn về đội ngũ "những người bảo vệ thầm lặng" này, từ đó tạo điều kiện thuận lợi nhất để họ phát huy vai trò trong công cuộc bảo vệ mầm non của đất nước dưới ánh sáng của công lý và tình thương.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!