Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng với người khác để trục lợi

Trong bối cảnh công cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng tại Việt Nam đang được đẩy mạnh, các tội phạm về chức vụ ngày càng trở thành trọng tâm của hệ thống tư pháp. Trong số đó, "Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng với người khác để trục lợi" được quy định tại Điều 358 của Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, là một tội danh đặc biệt quan trọng. Tội phạm này hướng đến những hành vi tham nhũng có tính chất tinh vi, gián tiếp, nhắm vào việc lạm dụng quyền lực một cách có hệ thống thay vì chỉ chiếm đoạt tài sản công một cách đơn lẻ. Việc xử lý loại tội phạm này không chỉ giúp thu hồi tài sản bị thất thoát mà quan trọng hơn là bảo vệ sự liêm chính, minh bạch của bộ máy nhà nước và củng cố lòng tin của nhân dân vào chế độ. 

1. Cấu thành Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi

1.1. Khách thể 

Khách thể của tội phạm là những quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ. Đối với Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng với người khác để trục lợi, khách thể trực tiếp bị xâm phạm là hoạt động đúng đắn, sự liêm chính và uy tín của cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội. Hành vi phạm tội làm cho các quyết định và hoạt động của bộ máy công quyền không còn khách quan, công bằng, từ đó gây ra những thiệt hại nghiêm trọng về uy tín và niềm tin của nhân dân vào Nhà nước và chế độ.   

Một điểm đáng chú ý trong cấu thành tội phạm này là pháp luật không chỉ nhắm vào hậu quả trực tiếp là thiệt hại về tài sản. Các yếu tố như "gây thiệt hại về tài sản" hay "tiền, tài sản" chỉ là những tình tiết định khung hình phạt. Điều này cho thấy mục tiêu chính của các nhà lập pháp là bảo vệ nền tảng hoạt động của bộ máy nhà nước, chứ không phải đơn thuần là bảo vệ tài sản công. Khách thể của tội phạm là sự vận hành trơn tru của các cơ quan công quyền, và hành vi trục lợi chỉ là một biểu hiện cụ thể của sự vi phạm này. Điều này được thể hiện rõ qua việc hành vi có thể cấu thành tội phạm ngay cả khi chỉ có "lợi ích phi vật chất" được nhận. Nếu không có quy định này, nhiều hành vi lạm dụng quyền lực tinh vi, không trực tiếp mang lại tài sản nhưng gây hậu quả nghiêm trọng về uy tín và niềm tin, sẽ không bị xử lý.   

1.2. Mặt khách quan 

Mặt khách quan của tội phạm được thể hiện qua các dấu hiệu cụ thể sau:

• Hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn: Người phạm tội đã sử dụng chức vụ, quyền hạn được giao như một "phương tiện" để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Khác với Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ (Điều 356) là trực tiếp làm trái công vụ, hành vi của tội danh này là dùng ảnh hưởng của mình để "thúc đẩy" người có chức vụ, quyền hạn khác làm hoặc không làm một việc thuộc trách nhiệm của họ hoặc làm một việc không được phép làm.   
• Hình thức thực hiện: Hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để trục lợi có thể được thực hiện một cách "trực tiếp" hoặc "qua trung gian". Quy định này mở rộng phạm vi điều chỉnh, bao gồm cả những hành vi môi giới, trung gian trong các giao dịch tham nhũng, phản ánh sự phức tạp của các thủ đoạn phạm tội hiện nay.   
• Mục đích trục lợi: Tội phạm này chỉ cấu thành khi người phạm tội có mục đích trục lợi.
• Trục lợi vật chất: Hành vi đòi, nhận hoặc sẽ nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác với giá trị từ 2 triệu đồng trở lên. Trong trường hợp giá trị dưới 2 triệu đồng, tội danh vẫn có thể cấu thành nếu người phạm tội đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm.   
• Trục lợi phi vật chất: Hành vi nhận các lợi ích không phải là tài sản, ví dụ như được tài trợ chi phí đi du học, đi du lịch.   

Một điểm phân tích quan trọng là việc Bộ luật Hình sự quy định hành vi "sẽ nhận" đã đủ để cấu thành tội phạm. Điều này cho thấy pháp luật Việt Nam hướng đến việc phòng ngừa và trừng trị hành vi từ khi nó mới bắt đầu, không cần đợi đến khi hậu quả đã xảy ra. Quy định này giúp các cơ quan tố tụng có cơ sở để xử lý sớm, ngăn chặn thiệt hại lớn hơn có thể xảy ra. Nó thể hiện tính răn đe và hiệu quả của luật pháp trong việc chống lại các thủ đoạn tinh vi, khi các đối tượng cố gắng né tránh bằng cách trì hoãn việc nhận tiền hoặc tài sản.   

1.3. Mặt chủ quan 

Về mặt chủ quan, tội phạm được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Điều này có nghĩa là người phạm tội nhận thức rõ hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để trục lợi là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả và mong muốn hậu quả đó xảy ra.   

Động cơ phạm tội là "động cơ tư lợi". Đây là dấu hiệu bắt buộc để cấu thành tội phạm, phân biệt tội phạm này với các hành vi gây thiệt hại khác. Mặc dù động cơ tư lợi là một dấu hiệu nội tâm, nhưng việc chứng minh nó trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử là một thách thức lớn. Nó đòi hỏi cơ quan tố tụng phải thu thập các bằng chứng không chỉ về hành vi mà còn về ý định và mục đích bên trong của người phạm tội, thường thông qua các bằng chứng gián tiếp như phân tích tài chính, giao dịch và lời khai. Ví dụ, một người nhận tiền nhưng khai rằng để làm từ thiện hoặc để giúp đỡ người thân. Cơ quan điều tra phải chứng minh rằng số tiền đó thực tế đã được sử dụng cho mục đích cá nhân của người phạm tội. Điều này làm cho việc điều tra trở nên phức tạp và đòi hỏi các chuyên gia phải có kinh nghiệm sâu sắc trong việc phân tích tài chính và tâm lý tội phạm.   

1.4. Chủ thể  

Chủ thể của tội danh này là một "chủ thể đặc biệt" , là "người có chức vụ, quyền hạn." Khái niệm "người có chức vụ, quyền hạn" không chỉ giới hạn trong phạm vi cán bộ, công chức, viên chức trong các cơ quan nhà nước mà còn bao gồm cả những người được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ trong các doanh nghiệp, tổ chức ngoài nhà nước.   

Việc mở rộng chủ thể sang cả khu vực ngoài nhà nước là một bước tiến quan trọng trong công tác phòng chống tham nhũng, phản ánh thực tiễn các hành vi này không chỉ giới hạn trong khu vực công. Điều này cho thấy pháp luật Việt Nam đang dần thích nghi với các mô hình tham nhũng mới trong nền kinh tế thị trường, nơi nhiều nhiệm vụ công vụ được giao cho các tổ chức ngoài nhà nước thực hiện. Nếu chỉ giới hạn tội phạm tham nhũng trong khu vực nhà nước thì sẽ tạo ra một lỗ hổng pháp lý lớn. Việc mở rộng chủ thể chứng tỏ sự hiểu biết sâu sắc của các nhà lập pháp về bản chất của tham nhũng và cam kết chống lại nó một cách toàn diện.

2. Hình phạt Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi

Nội dung Điều 358 Bộ luật hình sự năm 2015 quy định về tội danh này như sau:

Điều 358. Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi

1. Người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn trực tiếp hoặc qua trung gian đòi, nhận hoặc sẽ nhận bất kỳ lợi ích nào sau đây dưới mọi hình thức để dùng ảnh hưởng của mình thúc đẩy người có chức vụ, quyền hạn làm hoặc không làm một việc thuộc trách nhiệm hoặc liên quan trực tiếp đến công việc của họ hoặc làm một việc không được phép làm, thì bị phạt tù từ 01 đến 06 năm:

a) Tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá từ 2.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng hoặc dưới 2.000.000 đồng nhưng đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm;

b) Lợi ích phi vật chất.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 06 năm đến 13 năm:

a) Có tổ chức;

b) Phạm tội 02 lần trở lên;

c) Tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;

d) Gây thiệt hại về tài sản từ 1.000.000.000 đến dưới 3.000.000.000 đồng.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 13 năm đến 20 năm:

a) Tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng;

b) Gây thiệt hại về tài sản từ 3.000.000.000 đồng đến dưới 5.000.000.000 đồng.

4. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù 20 năm hoặc tù chung thân:

a) Tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá 1.000.000.000 đồng trở lên;

b) Gây thiệt hại về tài sản 5.000.000.000 đồng trở lên.

5. Người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm, có thể bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng.

2.1. Các khung hình phạt

Điều 358 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017 quy định các khung hình phạt chính cho tội danh này như sau:

Khung 1: Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 06 năm. Hình phạt này áp dụng cho các trường hợp:

• Tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác có giá trị từ 2.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng.
• Giá trị dưới 2.000.000 đồng nhưng đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm.
• Nhận lợi ích phi vật chất.

Khung 2: Phạt tù từ 06 năm đến 13 năm. Áp dụng khi phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau:

• Có tổ chức.
• Phạm tội 02 lần trở lên.
• Tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng.
• Gây thiệt hại về tài sản từ 1.000.000.000 đồng đến dưới 3.000.000.000 đồng.

Khung 3: Phạt tù từ 13 năm đến 20 năm. Áp dụng khi phạm tội thuộc một trong các trường hợp:

• Tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng.
• Gây thiệt hại về tài sản từ 3.000.000.000 đồng đến dưới 5.000.000.000 đồng.

Khung 4: Phạt tù 20 năm hoặc tù chung thân. Áp dụng khi phạm tội thuộc một trong các trường hợp:

• Tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá 1.000.000.000 đồng trở lên.
• Gây thiệt hại về tài sản 5.000.000.000 đồng trở lên.

Hình phạt bổ sung: Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm và có thể bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng.

2.2. Tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ

Việc quyết định hình phạt cụ thể cho người phạm tội được Tòa án xem xét dựa trên các tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, ngoài các tình tiết định khung hình phạt đã nêu ở trên.

Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đối với tội danh này có thể bao gồm:

• Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả. Một ví dụ cụ thể là trường hợp người phạm tội tự nguyện nộp lại ít nhất ¾ tài sản đã chiếm đoạt.   
• Thành khẩn khai báo hoặc ăn năn hối cải.   
• Tích cực giúp đỡ các cơ quan có trách nhiệm trong việc phát hiện hoặc điều tra tội phạm.   
• Lập công chuộc tội, là người có thành tích xuất sắc trong công tác.   
• Các tình tiết nhân thân khác như phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng, là phụ nữ có thai, người đủ 70 tuổi trở lên, hoặc người khuyết tật nặng.

Bên cạnh các tình tiết đã được quy định trong các khung hình phạt (như có tổ chức, phạm tội 02 lần trở lên), Tòa án có thể xem xét các tình tiết tăng nặng khác được quy định trong Bộ luật Hình sự. Đối với các tội phạm tham nhũng, Tòa án thường áp dụng hình phạt nghiêm khắc hơn đối với những người chủ mưu, cầm đầu, ngoan cố chống đối, dùng thủ đoạn xảo quyệt, hoặc phạm tội có tính chất chuyên nghiệp. Các tình tiết tăng nặng khác có thể là:   

• Lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp, thiên tai, dịch bệnh để phạm tội.   
• Dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt để phạm tội.   
• Có hành động xảo quyệt hoặc hung hãn nhằm trốn tránh hoặc che giấu tội phạm. 

2.3. Tham khảo hình phạt qua bản án điển hình

Vụ án Ma Hoàng L là một ví dụ điển hình minh họa cho sự áp dụng chính xác của Điều 358 BLHS trong thực tiễn.   

Tóm tắt vụ án: Theo Bản án số 38/2023/HS-PT ngày 29/09/2023 của Tòa án nhân dân tỉnh Bắc Kạn, bị cáo Ma Hoàng L, Phó Giám thị Trại tạm giam Công an tỉnh Bắc Kạn, đã lợi dụng chức vụ của mình để nhận tiền của Trần Thị Thu H. Số tiền này nhằm "giúp đỡ" cho phạm nhân Nguyễn Thị S được chấp hành án tại một trại giam khác theo yêu cầu của người nhà phạm nhân.   

Chủ thể: Ma Hoàng L là Phó Giám thị, một người có chức vụ, quyền hạn, thỏa mãn dấu hiệu chủ thể đặc biệt của tội phạm.   

Hành vi khách quan: L đã nhận tiền của Trần Thị Thu H và dùng ảnh hưởng của mình để tác động gián tiếp đến các cơ quan có thẩm quyền, nhằm thay đổi địa điểm chấp hành án cho phạm nhân S. Mặc dù L không trực tiếp thực hiện việc thay đổi quyết định, hành vi "dùng ảnh hưởng" của L để "thúc đẩy" người khác làm một việc thuộc trách nhiệm của họ đã cấu thành tội phạm.

Mục đích: Bị cáo đã nhận lợi ích vật chất để thực hiện hành vi, rõ ràng là có mục đích trục lợi cá nhân.

Vụ án này cho thấy tội phạm theo Điều 358 có thể xảy ra trong nhiều lĩnh vực khác nhau, không chỉ giới hạn trong các giao dịch kinh tế lớn. Nó chứng minh rằng chỉ cần có hành vi "đòi, nhận hoặc sẽ nhận" lợi ích để dùng ảnh hưởng, tội phạm đã cấu thành, không cần phải chứng minh hậu quả thực tế đã xảy ra. Điều này làm nổi bật tính dự phòng và răn đe của luật pháp.

3. So sánh với những tội danh liên quan

3.1. So sánh với Tội nhận hối lộ 

Điểm khác biệt cốt lõi nhất nằm ở bản chất hành vi khách quan. Trong Tội nhận hối lộ (Điều 354), người phạm tội nhận hối lộ để tự mình làm hoặc không làm một việc thuộc trách nhiệm của họ. Hành vi này có mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa việc nhận hối lộ và hành vi làm trái công vụ. Ngược lại, trong Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng (Điều 358), người phạm tội nhận lợi ích để dùng ảnh hưởng của mình thúc đẩy người khác làm hoặc không làm một việc. Hành vi này là gián tiếp, mang tính chất trung gian môi giới quyền lực.

3.2. So sánh với Tội Lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi

Điểm khác biệt mấu chốt nằm ở nguồn gốc của sự ảnh hưởng. Trong Điều 358, ảnh hưởng xuất phát từ chức vụ, quyền hạn của chính người phạm tội, thường là mối quan hệ công vụ giữa các cấp. Trong khi đó, Điều 366 áp dụng cho những trường hợp ảnh hưởng xuất phát từ mối quan hệ cá nhân, xã hội với người có chức vụ, quyền hạn. Một người không có chức vụ nhưng là vợ hoặc chồng của một quan chức có thể bị xử lý theo Điều 366 nếu lợi dụng mối quan hệ này để trục lợi.   

Sự tồn tại của các tội danh này cho thấy pháp luật Việt Nam đã xây dựng một mạng lưới phức tạp để bao quát các hành vi tham nhũng từ trực tiếp đến gián tiếp, từ chính thức đến không chính thức. Điều này đòi hỏi năng lực phân tích cao của cơ quan tố tụng để định tội danh chính xác.

Kết luận

"Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng với người khác để trục lợi" (Điều 358 BLHS) là một công cụ pháp lý quan trọng và hiệu quả trong cuộc chiến chống tham nhũng tại Việt Nam. Phân tích cấu thành tội phạm cho thấy luật pháp đã nhắm trúng vào bản chất lạm dụng quyền lực một cách gián tiếp, với các dấu hiệu khách quan và chủ quan rõ ràng. Việc so sánh với các tội danh tương tự như Tội nhận hối lộ (Điều 354) và Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi (Điều 366) đã làm nổi bật vị trí đặc thù của tội danh này trong hệ thống pháp luật hình sự.

Dù đã đạt được những tiến bộ đáng kể, được thể hiện qua các vụ án điển hình và sự ra đời của các văn bản hướng dẫn như Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP, công tác phòng chống tham nhũng tại Việt Nam vẫn đòi hỏi sự nỗ lực không ngừng nghỉ. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật, giải quyết những vướng mắc trong thực tiễn xét xử, và tăng cường năng lực cho các cơ quan chức năng là những nhiệm vụ trọng yếu để đảm bảo tính nghiêm minh và hiệu quả của pháp luật.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.