Mạo danh người khác lừa đảo chiếm đoạt tài sản là gì? Mức phạt hành chính khi mạo danh người khác lừa đảo chiếm đoạt tài sản?

Trong bối cảnh bùng nổ của công nghệ số và mạng xã hội, hành vi mạo danh người khác để lừa đảo chiếm đoạt tài sản đang trở thành một trong những tội phạm phổ biến và phức tạp nhất, gây ra những hậu quả nặng nề cho cá nhân và sự bất ổn trong xã hội. Không chỉ đơn thuần là việc lừa dối bằng lời nói hay văn bản, loại tội phạm này còn sử dụng các kỹ thuật tinh vi để giả mạo danh tính, hình ảnh, thậm chí là giọng nói của người quen, đối tác hoặc người có uy tín để chiếm đoạt lòng tin, sau đó thực hiện các hành vi lừa đảo tài chính.

Hành vi mạo danh không chỉ xâm phạm đến tài sản mà còn trực tiếp phá hoại danh dự, uy tín và các mối quan hệ xã hội của người bị mạo danh, tạo nên một "tội ác kép" đầy nguy hiểm. Bài viết này sẽ đi sâu vào việc làm rõ bản chất pháp lý của hành vi mạo danh lừa đảo chiếm đoạt tài sản, phân tích các yếu tố cấu thành tội phạm và đặc biệt, làm rõ mức phạt hành chính cũng như các chế tài hình sự liên quan theo quy định của pháp luật Việt Nam.  

1. Khái niệm và bản chất của mạo danh người khác lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản là một trong những tội danh xâm phạm quyền sở hữu được quy định tại Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Theo Điều 174 Bộ luật Hình sự, tội danh này được định nghĩa là hành vi sử dụng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản của người khác một cách bất hợp pháp. Bản chất của tội phạm này được cấu thành bởi hai yếu tố cốt lõi. Một là, người phạm tội phải có "thủ đoạn gian dối," tức là đưa ra thông tin sai sự thật nhằm làm cho người khác tin tưởng. Hai là, từ sự tin tưởng đó, nạn nhân đã tự nguyện chuyển giao tài sản cho kẻ phạm tội, dẫn đến hành vi chiếm đoạt. Hành vi này chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi giá trị tài sản bị chiếm đoạt từ 2,000,000 đồng trở lên, hoặc dưới mức đó nhưng thuộc các trường hợp gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự xã hội hoặc tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại.  

Trong bối cảnh tội phạm lừa đảo trực tuyến hiện nay, hành vi "mạo danh" không phải là một tội danh độc lập mà là một thủ đoạn gian dối. Nó được sử dụng như một phương thức để tạo vỏ bọc giả, khiến nạn nhân tin tưởng vào một danh tính hoặc vai trò không có thật, từ đó dễ dàng chiếm đoạt tài sản. Sự phân biệt này có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định bản chất của hành vi phạm tội. Hành vi mạo danh đơn thuần (chưa có mục đích chiếm đoạt) có thể chỉ bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự về các tội danh khác như “Tội giả mạo chức vụ, cấp bậc” theo Điều 339 Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, khi hành vi mạo danh được thực hiện với mục đích rõ ràng là chiếm đoạt tài sản, nó trở thành một phần không thể tách rời trong cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Đây là một phương thức đặc biệt tinh vi, vì nó không chỉ hướng đến việc lừa dối về thông tin mà còn khai thác sự tin tưởng của nạn nhân vào các mối quan hệ xã hội, cơ quan công quyền hoặc tổ chức tài chính.  

2. Các hình thức và thủ đoạn mạo danh lừa đảo hiện nay

Các thủ đoạn mạo danh lừa đảo ngày càng trở nên phức tạp và tinh vi, chủ yếu dựa vào việc đánh vào tâm lý và sự thiếu cảnh giác của nạn nhân. Dưới đây là các hình thức phổ biến nhất:

Mạo danh người thân, bạn bè: Kẻ gian thường chiếm đoạt tài khoản mạng xã hội (Facebook, Zalo) của nạn nhân, sau đó nhắn tin cho bạn bè, người thân để hỏi vay tiền hoặc nhờ nạp thẻ điện thoại với các lý do khẩn cấp như "đang cần gấp để nhập viện" hoặc "đang gặp sự cố". Với sự phát triển của công nghệ, các đối tượng còn sử dụng công nghệ Deepfake hoặc hoán đổi khuôn mặt (Swapface) để tạo ra các cuộc gọi video giả mạo. Chúng có thể làm giả giọng nói của người thân chỉ từ một đoạn âm thanh ngắn, khiến nạn nhân tin tưởng hoàn toàn và chuyển tiền mà không chút nghi ngờ. Dấu hiệu nhận biết thường là các yêu cầu chuyển tiền gấp gáp, không thể gọi điện trực tiếp để xác minh, hoặc cuộc gọi video có chất lượng kém, hình ảnh/âm thanh bị giật, không khớp với khẩu hình. 

Mạo danh cơ quan công quyền (Công an, Tòa án, Viện kiểm sát): Thủ đoạn này sử dụng phần mềm giả mạo số điện thoại (VoIP spoofing) để hiển thị tên tổng đài hoặc số điện thoại "có vẻ chính thống" của các cơ quan chức năng. Kịch bản thường là thông báo nạn nhân có liên quan đến một vụ án ma túy, rửa tiền, hoặc vi phạm pháp luật nghiêm trọng khác, gây ra tâm lý hoang mang, sợ hãi. Kẻ lừa đảo thường nói nhanh, dồn dập, đe dọa truy tố hoặc tạm giam, sau đó yêu cầu nạn nhân chuyển tiền vào một tài khoản "để phục vụ công tác điều tra" hoặc "làm tiền bảo lãnh". Các đối tượng còn có thể làm giả giấy tờ, con dấu để tăng độ tin cậy. Dấu hiệu nhận biết rõ ràng nhất là các cơ quan chức năng không bao giờ làm việc, yêu cầu chuyển tiền hay giải quyết vụ việc qua điện thoại.  

Mạo danh nhân viên ngân hàng/tổ chức: Kẻ gian thường gửi tin nhắn SMS hoặc email giả mạo (smishing/phishing) thông báo tài khoản của người dùng bị khóa, có giao dịch bất thường, hoặc trúng thưởng lớn. Kèm theo đó là một đường link giả mạo dẫn đến trang web có giao diện giống hệt trang của ngân hàng. Khi nạn nhân nhấp vào đường link và nhập thông tin cá nhân như số tài khoản, mật khẩu, mã OTP, kẻ gian sẽ chiếm đoạt toàn bộ thông tin này và thực hiện các giao dịch chiếm đoạt tài sản. Dấu hiệu nhận biết là tin nhắn/email từ các đầu số lạ, đường link không phải tên miền chính thức của tổ chức, hoặc các yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân nhạy cảm một cách bất thường.  

3. Xử lý và mức hình phạt đối với hành vi mạo danh lừa đảo

Pháp luật Việt Nam phân biệt rõ ràng giữa việc xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản, dựa trên hai tiêu chí chính: giá trị tài sản chiếm đoạt và tính chất, mức độ của hành vi. Đây là một "ngưỡng pháp lý" quan trọng để phân loại mức độ nghiêm trọng của vi phạm.  

Cụ thể, đối với những hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản nhưng chưa đủ cấu thành tội phạm hình sự (thường là giá trị tài sản chiếm đoạt dưới 2,000,000 đồng và không thuộc các trường hợp nghiêm trọng), người vi phạm sẽ bị xử phạt hành chính. Theo điểm c, khoản 1, Điều 15 Nghị định 144/2021/NĐ-CP, hành vi "dùng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn để chiếm đoạt tài sản" sẽ bị phạt tiền từ 2,000,000 đến 3,000,000 đồng, cùng với hình thức xử phạt bổ sung là tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm. 

Ngược lại, khi hành vi gian dối đã đủ cấu thành tội phạm theo quy định của pháp luật hình sự (tức là giá trị tài sản từ 2,000,000 đồng trở lên hoặc dưới 2,000,000 đồng nhưng có các tình tiết tăng nặng), người vi phạm sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 174 Bộ luật Hình sự.  

4. Làm thế nào để phòng tránh và ứng phó với lừa đảo mạo danh?

Việc phòng tránh và ứng phó với lừa đảo mạo danh đòi hỏi sự kết hợp giữa việc nâng cao cảnh giác cá nhân và nắm vững các nguyên tắc an toàn thông tin. Dưới đây là các lời khuyên thiết thực:

Luôn kiểm tra và xác minh thông tin: Đây là nguyên tắc cơ bản nhất để phá vỡ kịch bản lừa đảo. Nếu nhận được yêu cầu chuyển tiền từ người thân, bạn bè, hãy gọi điện trực tiếp để xác minh, không tin vào tin nhắn hay video call có chất lượng kém. Khi có cuộc gọi từ người tự xưng là cán bộ công quyền, hãy nhớ rằng các cơ quan này không bao giờ làm việc qua điện thoại. Hãy chủ động tìm số điện thoại chính thức của cơ quan đó để xác minh hoặc đến trực tiếp trụ sở để làm việc. 

Tuyệt đối không cung cấp dữ liệu cá nhân và nhạy cảm: Kẻ lừa đảo luôn tìm cách để nạn nhân tự nguyện cung cấp thông tin. Do đó, tuyệt đối không cung cấp số tài khoản ngân hàng, mật khẩu, mã OTP, hay thông tin giấy tờ tùy thân qua điện thoại, email hoặc các đường link lạ. Bức tường phòng thủ cơ bản này sẽ giúp bảo vệ tài khoản của bạn khỏi nguy cơ bị chiếm đoạt. 

Giữ bình tĩnh và cảnh giác: Kẻ lừa đảo thường tấn công vào tâm lý sợ hãi, lo lắng và hoang mang để nạn nhân không có thời gian suy nghĩ logic. Khi nhận được các cuộc gọi hoặc tin nhắn với nội dung đe dọa hoặc yêu cầu khẩn cấp, hãy giữ bình tĩnh, không vội vàng làm theo bất kỳ yêu cầu nào. Hãy ngắt cuộc gọi và trao đổi với người thân hoặc bạn bè để có cái nhìn khách quan hơn về tình huống.  

Chủ động báo cáo và ứng phó: Nếu phát hiện dấu hiệu lừa đảo, hãy lập tức chặn số điện thoại hoặc tài khoản đó và báo cáo ngay cho cơ quan công an gần nhất. Việc báo cáo không chỉ giúp bảo vệ bản thân mà còn góp phần vào nỗ lực chung của cộng đồng trong việc triệt phá các đường dây tội phạm. Nếu đã lỡ chuyển tiền, hãy liên hệ ngay với ngân hàng để yêu cầu khóa tài khoản và tiến hành các biện pháp xử lý kịp thời để hạn chế thiệt hại.  

5. Giải đáp các thắc mắc thường gặp

5.1. Hành vi mạo danh lừa đảo có phải là một tội danh độc lập không?

Không, hành vi mạo danh không phải là một tội danh độc lập trong pháp luật Việt Nam. Nó được coi là một thủ đoạn gian dối để thực hiện các tội phạm khác. Pháp luật hình sự cấu thành tội phạm dựa trên bản chất hành vi và mục đích cuối cùng của người thực hiện. Do đó, mạo danh chỉ trở thành tội phạm khi nó đi kèm với một mục đích xấu như chiếm đoạt tài sản (Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản - Điều 174 Bộ luật Hình sự), xúc phạm danh dự (Tội làm nhục người khác - Điều 155 Bộ luật Hình sự) hoặc giả mạo chức vụ để thực hiện hành vi trái pháp luật (Điều 339 Bộ luật Hình sự).  

5.2. Mạo danh người khác để lừa đảo có khác gì với hành vi sử dụng công nghệ cao để lừa đảo không?

Hai khái niệm này không loại trừ lẫn nhau mà thường xuyên được kết hợp. "Mạo danh" là phương thức mà kẻ phạm tội sử dụng để tiếp cận nạn nhân, còn "công nghệ cao" là công cụ hỗ trợ đắc lực để thực hiện phương thức đó một cách tinh vi hơn. Ví dụ, tội phạm sử dụng công nghệ Deepfake (công cụ) để làm video giả mạo người thân (phương thức mạo danh) nhằm mục đích chiếm đoạt tài sản. Ngược lại, không phải mọi hành vi lừa đảo công nghệ cao đều cần đến mạo danh, ví dụ như lừa đảo qua các sàn đầu tư siêu lợi nhuận, nơi đối tượng chỉ cần xây dựng lòng tin vào một mô hình kinh doanh giả.  

5.3. Những rủi ro pháp lý khác khi mạo danh người khác là gì?

Tùy thuộc vào mục đích và hậu quả của hành vi, mạo danh người khác có thể dẫn đến truy cứu trách nhiệm hình sự về nhiều tội danh khác ngoài tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Các rủi ro pháp lý này bao gồm:​​

• Tội làm nhục người khác (Điều 155 Bộ luật Hình sự): Nếu hành vi mạo danh nhằm xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người khác.  
• Tội giả mạo chức vụ, cấp bậc, vị trí công tác (Điều 339 Bộ luật Hình sự): Nếu mạo danh để thực hiện hành vi trái pháp luật nhưng không nhằm mục đích chiếm đoạt tài sản, người vi phạm có thể bị phạt cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù.  

Kết luận và khuyến nghị

Phân tích trên cho thấy tội lừa đảo mạo danh chiếm đoạt tài sản tại Việt Nam là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi một cách tiếp cận đa chiều để giải quyết. Bản chất của tội phạm này là sự kết hợp giữa thủ đoạn gian dối cổ điển (mạo danh) và các công cụ công nghệ cao để gây hoang mang, sợ hãi và làm suy yếu khả năng nhận biết của nạn nhân. Hệ thống pháp luật đã thiết lập các khung hình phạt rõ ràng, tuy nhiên, việc xử lý và phòng ngừa vẫn gặp nhiều thách thức do tính xuyên biên giới và quy mô có tổ chức của loại hình tội phạm này.

Dựa trên những phát hiện, báo cáo này đưa ra các khuyến nghị chiến lược sau:

• Nâng cao nhận thức cộng đồng: Các chiến dịch giáo dục chuyên sâu về an toàn thông tin và các thủ đoạn lừa đảo cần được đẩy mạnh, đặc biệt nhắm đến các đối tượng dễ bị tổn thương như người cao tuổi và những người ít tiếp xúc với công nghệ.
• Tăng cường hợp tác liên ngành: Cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa các cơ quan thực thi pháp luật (Công an, Viện kiểm sát), ngân hàng, và các công ty viễn thông để nhanh chóng phong tỏa tài khoản, truy vết và triệt phá các đường dây tội phạm.
• Đầu tư vào công nghệ điều tra: Các cơ quan chức năng cần được trang bị và đào tạo để sử dụng các công nghệ tiên tiến trong việc điều tra tội phạm mạng, đối phó với các thủ đoạn tinh vi như VoIP spoofing hay Deepfake.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!