Mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất: Ví dụ, ý nhĩa

1. Khái niệm lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Trong triết học Mác - Lênin, phương thức sản xuất là sự thống nhất giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Hai mặt này không tồn tại tách rời mà gắn bó chặt chẽ với nhau trong toàn bộ quá trình sản xuất vật chất. Nếu lực lượng sản xuất phản ánh mặt vật chất - kỹ thuật của nền sản xuất thì quan hệ sản xuất phản ánh mặt kinh tế - xã hội của quá trình đó.

Lực lượng sản xuất là toàn bộ những yếu tố vật chất, kỹ thuật và con người hợp thành năng lực thực tiễn của xã hội trong quá trình tác động vào tự nhiên để tạo ra của cải vật chất. Qua lực lượng sản xuất, có thể thấy được trình độ con người chinh phục và cải tạo tự nhiên ở từng giai đoạn lịch sử.

Lực lượng sản xuất gồm hai bộ phận cơ bản là người lao động và tư liệu sản xuất.

Người lao động là chủ thể trực tiếp của quá trình sản xuất. Yếu tố này bao gồm thể lực, trí lực, kinh nghiệm, kỹ năng, tri thức và năng lực sáng tạo. Trong điều kiện hiện đại, vai trò của tri thức và năng lực làm chủ khoa học - công nghệ ngày càng nổi bật.

Tư liệu sản xuất gồm đối tượng lao động và tư liệu lao động.

Đối tượng lao động là những yếu tố mà con người tác động vào để tạo ra sản phẩm, có thể là tài nguyên tự nhiên hoặc nguyên liệu đã qua sơ chế.

Tư liệu lao động là những phương tiện mà con người sử dụng để tác động vào đối tượng lao động. Trong đó, công cụ lao động giữ vai trò đặc biệt quan trọng vì phản ánh trực tiếp trình độ phát triển của nền sản xuất.

Trong thời đại khoa học - công nghệ phát triển mạnh, khoa học ngày càng gắn trực tiếp với sản xuất và trở thành một lực lượng sản xuất trực tiếp. Điều này thể hiện rõ trong các lĩnh vực như tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, công nghệ bán dẫn và công nghệ sinh học.

Quan hệ sản xuất là những quan hệ kinh tế giữa người với người phát sinh trong quá trình sản xuất và tái sản xuất xã hội. Quan hệ sản xuất tạo nên hình thức kinh tế - xã hội của quá trình sản xuất.

Quan hệ sản xuất gồm ba mặt cơ bản:

• Quan hệ sở hữu đối với tư liệu sản xuất.
• Quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất.
• Quan hệ phân phối sản phẩm lao động.

Quan hệ sở hữu đối với tư liệu sản xuất trả lời câu hỏi: tư liệu sản xuất thuộc về ai? Đây là mặt cơ bản, giữ vai trò chi phối đối với hai mặt còn lại.

Quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất phản ánh cách thức phân công lao động, điều hành, phối hợp và quản lý các hoạt động sản xuất.

Quan hệ phân phối phản ánh cách thức phân chia sản phẩm và lợi ích kinh tế giữa các cá nhân, tập thể và các chủ thể tham gia sản xuất.

Có thể phân biệt lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất như sau:

Như vậy, lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là hai mặt cấu thành của phương thức sản xuất, vừa thống nhất vừa có sự khác biệt tương đối.

2. Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là một trong những quy luật cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử.

Hai mặt này tồn tại trong sự thống nhất biện chứng.

Lực lượng sản xuất không thể tồn tại bên ngoài một hình thức quan hệ sản xuất nhất định. Ngược lại, quan hệ sản xuất không thể tồn tại nếu không có một trình độ lực lượng sản xuất tương ứng.

Tuy nhiên, sự thống nhất đó không phải trạng thái bất biến.

Lực lượng sản xuất có xu hướng phát triển nhanh và thường xuyên hơn vì con người luôn tìm cách cải tiến công cụ, nâng cao kỹ năng, ứng dụng tri thức mới để tăng năng suất lao động.

Trong khi đó, quan hệ sản xuất thường ổn định hơn vì nó được thể chế hóa thành các hình thức sở hữu, cơ chế quản lý, nguyên tắc phân phối và các quy định kinh tế - xã hội.

Khi lực lượng sản xuất còn phù hợp với quan hệ sản xuất hiện có, hai mặt hỗ trợ nhau và tạo điều kiện cho nền sản xuất phát triển.

Nhưng khi lực lượng sản xuất phát triển lên một trình độ mới mà quan hệ sản xuất không thay đổi tương ứng, sự thống nhất ban đầu chuyển thành mâu thuẫn.

Khi đó, quan hệ sản xuất từ chỗ là hình thức phát triển của lực lượng sản xuất có thể trở thành lực cản đối với chính lực lượng sản xuất.

Mâu thuẫn này buộc xã hội phải điều chỉnh quan hệ sản xuất cho phù hợp hơn.

Sự vận động của quy luật có thể khái quát theo trình tự:

Lực lượng sản xuất phát triển
→ quan hệ sản xuất cũ dần trở nên không phù hợp
→ mâu thuẫn xuất hiện
→ quan hệ sản xuất được điều chỉnh hoặc thay thế
→ hình thành trạng thái phù hợp mới
→ lực lượng sản xuất tiếp tục phát triển.

Như vậy, sự phù hợp giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất không phải là sự phù hợp tuyệt đối và cố định.

Đó là một trạng thái động, luôn phải được điều chỉnh theo sự phát triển của sản xuất.

Trong điều kiện hiện đại, khi khoa học - công nghệ, dữ liệu và chuyển đổi số phát triển nhanh, chu kỳ điều chỉnh này diễn ra ngày càng ngắn.

Một mô hình quản lý từng phù hợp có thể nhanh chóng trở nên lạc hậu nếu không theo kịp sự phát triển của công nghệ và hình thức lao động mới.

Ví dụ, sự xuất hiện của nền kinh tế số đặt ra yêu cầu phải thay đổi các quy định về sở hữu trí tuệ, dữ liệu, tài sản số, quản trị lao động và phân phối thu nhập.

Điều đó cho thấy mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất vẫn giữ nguyên giá trị giải thích trong nền kinh tế hiện đại.

3. Tại sao lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất?

Trong mối quan hệ giữa hai mặt của phương thức sản xuất, lực lượng sản xuất giữ vai trò quyết định đối với quan hệ sản xuất.

Trước hết, lực lượng sản xuất là yếu tố năng động nhất.

Con người luôn cải tiến công cụ, đổi mới kỹ thuật và tích lũy tri thức nhằm nâng cao năng suất.

Trong khi đó, quan hệ sản xuất lại có tính ổn định tương đối.

Chính sự khác biệt về tốc độ vận động khiến lực lượng sản xuất trở thành yếu tố tạo ra sức ép buộc quan hệ sản xuất phải thay đổi.

Thứ hai, trình độ của lực lượng sản xuất quy định tính chất của quan hệ sản xuất.

Khi sản xuất còn thủ công, phân tán và quy mô nhỏ, quan hệ sở hữu và tổ chức sản xuất thường mang tính cá nhân hoặc gia đình.

Khi sản xuất phát triển lên trình độ đại công nghiệp, xã hội hóa cao và cần sự phối hợp của nhiều chủ thể, quan hệ sản xuất cũng phải thay đổi theo hướng phức tạp hơn, đa dạng hơn về sở hữu và quản lý.

Thứ ba, sự biến đổi của lực lượng sản xuất là nguyên nhân sâu xa dẫn tới sự biến đổi của quan hệ sản xuất.

Khi công cụ lao động, công nghệ và trình độ người lao động thay đổi căn bản, những hình thức sở hữu, quản lý và phân phối cũ có thể không còn đáp ứng được yêu cầu mới.

Khi đó, quan hệ sản xuất phải điều chỉnh.

Thứ tư, xã hội không thể tùy ý lựa chọn quan hệ sản xuất theo mong muốn chủ quan.

Quan hệ sản xuất phải dựa trên trình độ thực tế của lực lượng sản xuất.

Nếu lực lượng sản xuất còn thấp mà thiết lập một quan hệ sản xuất quá cao, quá phức tạp hoặc quá xa so với điều kiện thực tế thì có thể làm giảm động lực phát triển.

Ngược lại, nếu lực lượng sản xuất đã phát triển nhưng vẫn duy trì quan hệ sản xuất lạc hậu thì cũng gây cản trở.

Có thể khái quát nguyên nhân lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất bằng bốn ý:

• Lực lượng sản xuất biến đổi nhanh hơn.
• Trình độ lực lượng sản xuất quy định tính chất của quan hệ sản xuất.
• Sự phát triển của lực lượng sản xuất tạo ra nhu cầu thay đổi quan hệ sản xuất.
• Quan hệ sản xuất không thể được thiết lập tùy ý ngoài điều kiện vật chất thực tế.

Vì vậy, trong quá trình hoạch định chính sách phát triển, cần xuất phát trước hết từ trình độ của lực lượng sản xuất chứ không thể chỉ từ mong muốn chủ quan.

4. Sự tác động trở lại của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất

Mặc dù lực lượng sản xuất giữ vai trò quyết định, quan hệ sản xuất không phải yếu tố thụ động.

Quan hệ sản xuất có tính độc lập tương đối và tác động trở lại lực lượng sản xuất.

Sự tác động này có thể theo hai chiều: thúc đẩy hoặc kìm hãm.

Khi quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ lực lượng sản xuất, nó tạo điều kiện để các nguồn lực được khai thác hiệu quả.

Một cơ chế sở hữu hợp lý giúp chủ thể yên tâm đầu tư.

Một cơ chế quản lý phù hợp giúp phối hợp nguồn lực tốt hơn.

Một chế độ phân phối hợp lý tạo động lực cho người lao động nâng cao năng suất.

Trong trường hợp đó, quan hệ sản xuất trở thành động lực thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển.

Ngược lại, khi quan hệ sản xuất không phù hợp, nó có thể kìm hãm lực lượng sản xuất.

Sự không phù hợp có thể xảy ra theo hai dạng.

Dạng thứ nhất là quan hệ sản xuất lạc hậu hơn so với lực lượng sản xuất.

Điều này xảy ra khi công nghệ, trình độ lao động và quy mô sản xuất đã phát triển nhưng cơ chế sở hữu, quản lý và phân phối vẫn giữ nguyên mô hình cũ.

Khi đó, quan hệ sản xuất trở thành “chiếc áo chật”, làm giảm hiệu quả của lực lượng sản xuất.

Dạng thứ hai là quan hệ sản xuất vượt trước quá xa.

Đây là trường hợp chủ thể quản lý áp đặt một mô hình sở hữu, quản lý hoặc phân phối cao hơn nhiều so với trình độ thực tế của lực lượng sản xuất.

Sự vượt trước mang tính chủ quan có thể làm giảm động lực cá nhân, gây trì trệ và lãng phí nguồn lực.

Do đó, sự phù hợp cần được hiểu là sự phù hợp thực tế, linh hoạt và có khả năng điều chỉnh.

Quan hệ sản xuất tác động đến lực lượng sản xuất thông qua:

• cơ chế sở hữu;
• cơ chế quản lý;
• phương thức phân phối;
• hệ thống pháp luật;
• chính sách kinh tế;
• lợi ích vật chất và tinh thần của người lao động.

Trong thực tế, nhiều “điểm nghẽn thể chế” chính là biểu hiện của quan hệ sản xuất chưa theo kịp yêu cầu phát triển của lực lượng sản xuất.

5. Ví dụ minh họa về mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Ví dụ kinh điển thường được dùng để giải thích quy luật này là luận điểm của C. Mác về công cụ lao động.

C. Mác từng nêu ý rằng cái cối xay quay bằng tay gắn với xã hội phong kiến, còn cái cối xay chạy bằng hơi nước gắn với xã hội công nghiệp tư bản.

Ý nghĩa của ví dụ này nằm ở chỗ công cụ lao động phản ánh trình độ lực lượng sản xuất.

Khi sản xuất chủ yếu dựa vào công cụ thủ công, lao động phân tán và nông nghiệp, quan hệ sản xuất phong kiến tương đối phù hợp.

Khi máy hơi nước và đại công nghiệp phát triển, sản xuất chuyển sang quy mô nhà máy, lao động tập trung và phân công chuyên môn sâu, quan hệ sản xuất phong kiến trở nên không còn phù hợp.

Một hình thức quan hệ sản xuất mới xuất hiện tương ứng với trình độ lực lượng sản xuất mới.

Ví dụ tại Việt Nam trước năm 1986:

Lực lượng sản xuất còn ở trình độ thấp, chủ yếu là nông nghiệp và lao động thủ công.

Trong khi đó, quan hệ sản xuất được tổ chức theo mô hình công hữu rộng, quản lý tập trung và phân phối mang tính bình quân.

Theo tài liệu được cung cấp, sự không tương thích giữa trình độ lực lượng sản xuất và mô hình quan hệ sản xuất đã làm giảm động lực lao động và góp phần vào tình trạng trì trệ kinh tế.

Sau Đại hội VI năm 1986, Việt Nam bắt đầu điều chỉnh mạnh mẽ quan hệ sản xuất theo hướng phù hợp hơn.

Nền kinh tế nhiều thành phần được thừa nhận.

Nhiều hình thức sở hữu cùng tồn tại.

Cơ chế thị trường từng bước được vận dụng.

Phương thức phân phối được đa dạng hóa.

Những thay đổi đó tạo điều kiện để nguồn lực sản xuất được huy động rộng hơn và lực lượng sản xuất phát triển mạnh hơn.

Ví dụ trong doanh nghiệp hiện đại:

Một doanh nghiệp trước đây sản xuất theo dây chuyền thủ công, lao động chủ yếu dựa trên kinh nghiệm.

Khi doanh nghiệp áp dụng tự động hóa và trí tuệ nhân tạo, lực lượng sản xuất đã thay đổi.

Nếu doanh nghiệp vẫn giữ mô hình quản lý cũ, không đào tạo người lao động, không thay đổi cơ chế đánh giá, trả lương và phân quyền thì công nghệ mới khó phát huy hiệu quả.

Ngược lại, nếu doanh nghiệp tổ chức lại lao động, đào tạo kỹ năng số, xây dựng cơ chế phân phối gắn với hiệu quả và sáng tạo thì quan hệ sản xuất sẽ trở thành động lực thúc đẩy lực lượng sản xuất.

Ví dụ trong nông nghiệp:

Khi sản xuất nông nghiệp còn manh mún, hộ gia đình nhỏ lẻ có thể phù hợp với trình độ sản xuất.

Nhưng khi ứng dụng máy móc hiện đại, tưới thông minh, dữ liệu lớn và chuỗi cung ứng quy mô lớn, nhu cầu liên kết hộ nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp tăng lên.

Sự thay đổi lực lượng sản xuất kéo theo yêu cầu thay đổi cách tổ chức và quản lý sản xuất.

Ví dụ trong nền kinh tế số:

Sự xuất hiện của dữ liệu, phần mềm, trí tuệ nhân tạo và tài sản số làm xuất hiện những yếu tố mới của lực lượng sản xuất.

Điều đó đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện quan hệ sở hữu trí tuệ, quyền đối với dữ liệu, cơ chế quản lý nền tảng số và hình thức phân phối giá trị mới.

Qua các ví dụ trên có thể thấy quy luật không chỉ đúng trong lịch sử mà còn tiếp tục vận động trong điều kiện kinh tế hiện đại.

6. Ý nghĩa phương pháp luận của quy luật trong thực tiễn tại Việt Nam

Quy luật về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất có ý nghĩa phương pháp luận rất quan trọng đối với Việt Nam.

Trước hết, phải tôn trọng tính khách quan của lực lượng sản xuất.

Mọi chính sách phát triển kinh tế cần xuất phát từ trình độ thực tế của công nghệ, lao động, cơ sở hạ tầng và năng lực sản xuất.

Không thể xây dựng quan hệ sản xuất chỉ dựa trên mong muốn chủ quan.

Thứ hai, cần ưu tiên phát triển lực lượng sản xuất.

Muốn phát triển kinh tế bền vững cần nâng cao năng suất lao động, phát triển nguồn nhân lực và đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ.

Trong điều kiện hiện nay, các yếu tố như chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, công nghệ xanh và nhân lực chất lượng cao có vai trò ngày càng lớn.

Thứ ba, quan hệ sản xuất phải được điều chỉnh linh hoạt.

Khi lực lượng sản xuất thay đổi, thể chế kinh tế cũng cần được đổi mới tương ứng.

Nếu công nghệ phát triển nhưng pháp luật và quản lý không thay đổi, điểm nghẽn thể chế sẽ xuất hiện.

Thứ tư, phải tránh cả hai khuynh hướng sai lầm:

• bảo thủ, trì hoãn đổi mới quan hệ sản xuất;
• chủ quan, nóng vội thiết lập quan hệ sản xuất vượt quá điều kiện thực tế.

Sự phù hợp phải dựa trên điều kiện cụ thể và phải được kiểm nghiệm trong thực tiễn.

Trong giai đoạn hiện nay, theo nội dung tài liệu, việc vận dụng quy luật thể hiện ở hai hướng lớn.

Một là phát triển lực lượng sản xuất mới.

Việt Nam chú trọng khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Người lao động không chỉ cần kỹ năng nghề nghiệp truyền thống mà còn cần khả năng sáng tạo, thích ứng và làm chủ công nghệ.

Hai là tiếp tục hoàn thiện quan hệ sản xuất.

Về sở hữu, cần bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp, trong đó có sở hữu trí tuệ và các dạng tài sản mới.

Về tổ chức và quản lý, cần tiếp tục cải cách thủ tục, nâng cao hiệu quả quản trị và thúc đẩy liên kết giữa nghiên cứu, đào tạo và doanh nghiệp.

Về phân phối, cần gắn lợi ích với kết quả lao động, hiệu quả kinh tế và mức đóng góp nguồn lực, đồng thời bảo đảm an sinh xã hội.

Ý nghĩa phương pháp luận có thể khái quát:

• Phát triển lực lượng sản xuất là nhiệm vụ nền tảng.
• Hoàn thiện quan hệ sản xuất phải bám sát trình độ thực tế.
• Thể chế cần được điều chỉnh kịp thời.
• Tránh chủ quan duy ý chí.
• Kết hợp tăng trưởng với công bằng xã hội.
• Khuyến khích sáng tạo, lao động và đầu tư hợp pháp.
• Chủ động tháo gỡ điểm nghẽn để giải phóng nguồn lực.

Như vậy, vận dụng đúng quy luật không phải là giữ một mô hình cố định mà là luôn điều chỉnh để tạo ra trạng thái phù hợp mới giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất.

7. Giải đáp các câu hỏi thường gặp về mối quan hệ biện chứng LLSX và QHSX

LLSX là gì?

LLSX là viết tắt của lực lượng sản xuất. Đây là toàn bộ các yếu tố con người và vật chất - kỹ thuật tạo nên năng lực sản xuất của xã hội.

QHSX là gì?

QHSX là viết tắt của quan hệ sản xuất, bao gồm các quan hệ kinh tế giữa người với người trong quá trình sản xuất, đặc biệt là quan hệ sở hữu, tổ chức - quản lý và phân phối.

LLSX và QHSX có quan hệ như thế nào?

Hai mặt thống nhất biện chứng trong một phương thức sản xuất.

Lực lượng sản xuất giữ vai trò quyết định, còn quan hệ sản xuất tác động trở lại lực lượng sản xuất.

Tại sao nói lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất?

Vì lực lượng sản xuất là yếu tố năng động hơn, thường xuyên phát triển.

Khi lực lượng sản xuất thay đổi về trình độ, quan hệ sản xuất cũng phải điều chỉnh để phù hợp.

Quan hệ sản xuất có tác động ngược lại không?

Có.

Quan hệ sản xuất phù hợp sẽ tạo động lực cho lực lượng sản xuất phát triển.

Quan hệ sản xuất không phù hợp có thể làm giảm năng suất và kìm hãm lực lượng sản xuất.

“Phù hợp” giữa LLSX và QHSX có nghĩa là gì?

Phù hợp không có nghĩa là hoàn toàn đồng nhất.

Đó là trạng thái trong đó quan hệ sở hữu, quản lý và phân phối tạo điều kiện cho lực lượng sản xuất phát huy hiệu quả.

Sự phù hợp mang tính động và có thể thay đổi theo thời gian.

Quan hệ sản xuất lạc hậu là gì?

Là trường hợp lực lượng sản xuất đã phát triển nhưng quan hệ sản xuất vẫn giữ mô hình cũ.

Khi đó, quan hệ sản xuất có thể trở thành rào cản.

Quan hệ sản xuất “vượt trước” là gì?

Là trường hợp thiết lập quan hệ sản xuất cao hơn quá nhiều so với trình độ thực tế của lực lượng sản xuất.

Điều này có thể làm giảm động lực lao động và gây trì trệ.

Trong lực lượng sản xuất, yếu tố nào quan trọng nhất?

Theo tài liệu, người lao động giữ vai trò quyết định nhất vì con người là chủ thể sáng tạo, chế tạo và sử dụng công cụ lao động.

Yếu tố nào động nhất và cách mạng nhất trong lực lượng sản xuất?

Công cụ lao động được xem là yếu tố động nhất và cách mạng nhất vì sự cải tiến của công cụ thường kéo theo sự thay đổi lớn trong năng suất và phương thức sản xuất.

Trong quan hệ sản xuất, yếu tố nào giữ vai trò quyết định nhất?

Quan hệ sở hữu đối với tư liệu sản xuất giữ vai trò quan trọng nhất vì nó chi phối cách thức tổ chức sản xuất và phân phối sản phẩm.

Khoa học có thuộc lực lượng sản xuất không?

Theo nội dung tài liệu, trong điều kiện hiện đại, khoa học đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp khi nó gắn chặt với công nghệ và quá trình tạo ra sản phẩm.

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phản ánh quy luật này như thế nào?

Theo tài liệu, lực lượng sản xuất ở Việt Nam tồn tại ở nhiều trình độ khác nhau nên quan hệ sản xuất cũng phải đa dạng về hình thức sở hữu, thành phần kinh tế và phương thức phân phối.

Sự đa dạng ấy nhằm tạo điều kiện cho các nguồn lực được huy động và phát triển phù hợp.

Có thể học nhanh mối quan hệ này bằng công thức nào?

Có thể ghi nhớ:

LLSX
→ quyết định QHSX.

QHSX
→ tác động trở lại LLSX.

Phù hợp
→ thúc đẩy phát triển.

Không phù hợp
→ kìm hãm phát triển.

LLSX phát triển
→ QHSX phải điều chỉnh
→ hình thành sự phù hợp mới.

Quy luật này có ý nghĩa gì trong học tập và thực tiễn?

Quy luật giúp hiểu rằng muốn cải biến xã hội và phát triển kinh tế cần xuất phát từ điều kiện vật chất thực tế, đồng thời phải đổi mới thể chế phù hợp.

Không thể chỉ dựa vào ý chí chủ quan, cũng không thể duy trì mãi những hình thức tổ chức đã lạc hậu.

Có thể hiểu ngắn gọn mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất như sau: lực lượng sản xuất là nội dung vật chất của nền sản xuất, còn quan hệ sản xuất là hình thức xã hội của nó. Nội dung giữ vai trò quyết định hình thức, nhưng hình thức cũng tác động trở lại nội dung. Khi hai mặt phù hợp, sản xuất phát triển; khi mâu thuẫn ngày càng lớn, yêu cầu điều chỉnh quan hệ sản xuất trở thành tất yếu khách quan.

Bạn đọc cũng có thể xem thêm:

• Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất?
• Lực lượng sản xuất là gì? Vai trò của lực lượng sản xuất theo triết học?
• Ví dụ về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất