1. Khái quát chung

Tội đầu cơ là một trong các tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế được quy định trong BLHS. Thực tế xử lý tội phạm, tội đầu cơ là một trong các tội ít bị xử lý, chính vì vậy trong quá trình xây dựng, sửa đổi, bổ sung BLHS, từng có ý kiến về việc bãi bỏ tội danh này nhưng vì những lý do chủ quan và khách quan khác nhau mà tội đầu cơ vẫn được quy định trong BLHS hiện hành.

2. Khái niệm đầu cơ

Đầu cơ được hiểu là việc lợi dụng cơ chế tự phát của thị trường để hoạt động mua bán thu lãi mau chóng và dễ dàng. Trong luật hình sự, đầu cơ được hiểu là hành vi lợi dụng tình hình khan hiếm hoặc tạo ra sự khan hiếm giả tạo trong tình hình thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh hoặc tình hình khó khăn về kinh tế mua vét hàng hóa có số lượng lớn nhằm bán lại thu lợi bất chính.

3. Tội đầu cơ được quy định như thế nào?

Tội đầu cơ được quy định tại Điều 196 Bộ luật hình sự 2015 sửa đổi 2017, cụ thể như sau:

Điều 196. Tội đầu cơ
1. Người nào lợi dụng tĩnh hĩnh khan hiếm hoặc tạo ra sự khan hiếm giả tạo trong tĩnh hĩnh thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh hoặc tình hĩnh khó khăn về kỉnh tế mua vét hàng hóa thuộc danh mục mặt hàng bình ổn giá hoặc thuộc danh mục hàng hóa được Nhà nước định giá nhằm bán lại để thu lợi bất chính thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:
a) Hàng hỏa trị giá từ 500.000.000 đồng đen dưới 1.500.000.000 đồng;
b) Thu lợi bẩt chính từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng.
2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 300.000.000 đồng đến 1.500.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 03 năm đến 07 năm:
a) Có tổ chức;
b) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;
c) Lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tố chức;
d) Hàng hóa trị giá từ ỉ.500.000.000 đồng đến dưới 3.000.000.000 đồng;
đ) Thu lợi bất chỉnh từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng;
e) Gây ảnh hưởng xẩu đến an nính, trật tự, an toàn xã hội.
3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 1.500.000.000 đồng đến 5.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 07 năm đến 15 năm:
a) Hàng hóa trị giá 3.000.000.000 đồng trở lên;
b) Thu lợi bất chỉnh 1.000.000.000 đồng trở lén;
c) Tái phạm nguy hiểm.
4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
5. Pháp nhân thương mại phạm tội quy định tại Điều này, thì bị xử phạt như sau:
a) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này, thì bị phạt tiền từ 300.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng;
b) Phạm tội thuộc một trong các trường hợp quy định tại các điểm a, d, đ và e khoản 2 Điều này, thì bị phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 4.000.000.000 đồng;
c) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này, thì bị phạt tiền từ 4.000.000.000 đồng đến 9.000.000.000 đồng;
d) Pháp nhân thương mại còn có thể bị phạt tiền từ ỉ00.000.000 đông đên 300.000.000 đồng, cẩm kinh doanh, cấm hoạt động Pong một sổ lĩnh vực nhất định hoặc cẩm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.

Một số quan điểm đáng chú ý về tội đầu cơ theo quy định của bộ luật hình sự mới?

Luật sư tư vấn pháp luật Hình sự, gọi: 1900.6162

4. Bình luận

Điều luật gồm 5 khoản. Trong đó, khoản 1 quy định các dấu hiệu pháp lý của tội phạm và khung hình phạt cơ bản; các khoản 2, 3 quy định các trường hợp phạm tội tăng nặng; khoản 4 quy định khung hình phạt bổ sung đối với người phạm tội và khoản 5 quy định khung hình phạt đối với pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự.

4.1 Dấu hiệu chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội đầu cơ được quy định là chủ thể bình thường và theo Điều 12 BLHS là người từ đủ 16 tuổi trở lên vì tội’này không thuộc các tội mà tuổi chịu trách nhiệm hình sự có thể từ đủ 14 tuổi trở lên được liệt kê tại khoản 2 Điều 12 BLHS.

4.2 Dấu hiệu hành vi khách quan của tội phạm

Hành vi khách quan được quy định là hành vi mua vét hàng hoả có sự lợi dụng tình trạng khan hiếm hoặc tạo ra sự khan hiếm giả tạo trong tình hình thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh hoặc tình hình khó khăn về kinh tế.
“Mua vét” được hiểu là hành vi mua với số lượng lớn, vượt quá nhu cầu dự trữ thông thường cho sinh hoạt hoặc cho hoạt động nghề nghiệp. Hành vi mua vét có thể là mua một lần hay nhiều lần. Đối tượng mua vét là hàng hóa thuộc danh mục mặt hàng bình ổn giá hoặc thuộc danh mục hàng hóa được Nhà nước định giá.
Hành vi mua vét hàng hoá bị coi là tội phạm nếu thuộc một trong các trường hợp sau:
+ Hàng hóa trị giá từ 500 triệu đồng trở lên;
+ Thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng trở lên.
Tạo ra sự khan hiếm giả tạo. Được hiểu là trong tình trạng chiến tranh, dịch bệnh hay tình hình kinh tế khó khăn, mặc dù mặt hàng đó là cần thiết ( nhưng chưa đến mức cạn kiệt và khan hiếm) nhưng người phạm tội đã lợi dụng tình hình đó thu mua hàng hóa với số lượng lớn, tích trữ để tạo ra sự khan hiếm giả tạo và sau đó bán ra với giá thành cao nhằm thu lợi. “Mua vét” hàng hóa được hiểu là hành vi mua với số lượng lớn hàng hóa, có thể mua một lần hoặc nhiều lần với số lượng hàng hóa nào đó vượt quá nhiều lần nhu cầu tiêu dùng của gia đình, nhu cầu dự trữ của nghề nghiệp trong điều kiện hàng hóa khan hiếm,… đồng thời việc mua vét này có căn cứ chứng minh nhằm bán lại để thu lợi bất chính.
Hoàn cảnh phạm tội là dấu hiệu bắt buộc đối với tội phạm này. Hoàn cảnh là những yếu tố khách quan bên ngoài có liên quan đến việc phạm tội đồng thời là điều kiện tiên quyết xác định hành vi của tội đầu cơ. Cụ thể, đó là tình hình thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh hoặc tình hình khó khăn về kinh tế dẫn đến tình trạng khan hiếm hàng hóa. Ví dụ, do lũ lụt, chiến tranh, dịch bệnh… dẫn đến khan hiếm lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, các mặt hàng thiết yếu khác như xăng, dầu,… Tình hình này có thể được các cơ quan có thẩm quyền tuyên bố xác định vùng thiên tai, vùng có chiến sự, hoặc các cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá cụ thể.
Người phạm tội lợi dụng các hoàn cảnh nêu trên, một hoặc một số người do nắm độc quyền kinh doanh một số loại hàng hóa tiêu dùng thiết yếu đã cố ý tạo ra sự khan hiếm giả tạo bằng cách giữ hàng hóa không bán ra thị trường, hay một số tư thương tung tin thất thiệt,… nhằm tạo ra sự khan hiếm giả tạo để trục lợi.
Chủ thể của tội phạm, chủ thể của tội đầu cơ có thể là cá nhân đủ điều kiện về chủ thể tội phạm, bên cạnh đó, pháp nhân thương mại cũng phải chịu trách nhiệm hình sự về tội này. Pháp nhân thương mại có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận, lợi nhuận được chia cho các thành viên và được thành lập, hoạt động và chấm dứt tuân thủ theo quy định của Bộ luật dân sự 2015, Luật doanh nghiệp và quy định khác của pháp luật có liên quan.

4.3 Dấu hiệu lỗi của chù thể

Lỗi của chủ thể được quy định là lỗi cố ý.

4.4 Mặt khách thể

Về khách thể của tội phạm, hành vi đầu cơ xâm phạm đến quan hệ lưu thông hàng hóa, sự điều tiết của Nhà nước nhằm đảm bảo cơ chế thị trường nhưng định hướng XHCN và xâm phạm đến lợi ích người tiêu dùng.
Đối tượng là những loại hàng hóa thuộc danh mục mặt hàng bình ổn giá hoặc thuộc danh mục hàng hóa được Nhà nước định giá. Ví dụ: lúa, gạo, muối, xăng dầu, xi măng, thép xây dựng… Danh mục hàng hóa bình ổn giá hoặc thuộc danh mục hàng hóa được Nhà nước định giá được quy định theo Luật Giá và các văn bản hướng dẫn.

4.5 Dấu hiệu mục đích phạm tội

Mục đích phạm tội là nhàm bán lại thu lợi bất chính. Điều luật chỉ đòi hỏi người phạm tội có mục đích bán lại thu lợi bất chính mà không đòi hỏi người phạm tội đã đạt được mục đích đó.
Khoản 1 của điều luật quy định khung hình phạt cơ bản là phạt tiền từ 30 triệu đồng đến 300 triệu đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
Khoản 2 của điều luật quy định khung hình phạt tăng nặng thứ nhất là phạt tiền từ 300 triệu đồng đến 1,5 tỷ đồng hoặc hình phạt tù từ 03 năm đến 07 năm được áp dụng cho trường hợp phạm tội có một trong các tình tiết định khung hình phạt tăng nặng sau:
- Có tổ chức: Đây là trường hợp đồng phạm đầu cơ mà trong đó có sự cấu kết chặt chẽ giữa những người đồng phạm;
- Lợi dụng chức vụ, quyền hạn: Đây là trường hợp phạm tội đầu cơ mà chủ thể đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn của mình khi thực hiện hành vi phạm tội.
- Lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức: Đây là trường hợp phạm tội đầu cơ mà chủ thể đã lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức khi thực hiện hành vi phạm tội.
- Hàng hỏa trị giả từ 1,5 tỷ đồng đến dưới 03 tỷ đồng: Đây là trường hợp phạm tội mà hàng hóa đầu cơ trị giá từ 1,5 tỷ đồng đến dưới mức 03 tỷ đồng (vì đến mức này sẽ thuộc khung tăng nặng được quy định tại khoản 3 của điều luật).
- Thu lợi bất chỉnh từ 500 triệu đồng đến dưới 01 tỷ đồng: Đây là trường hợp phạm tội mà người phạm tội đã thu được khoản lợi bất chính từ 500 triệu đồng đến dưới mức 01 tỷ đồng (vì đến mức này sẽ thuộc khung tăng nặng thứ hai được quy định tại khoản 3 của điều luật).
- Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội: Đây là trường hợp phạm tội đã có tác động xấu đến sự ổn định của thị trường hàng hóa, ảnh hưởng lớn đến đời sống của người dân hoặc gây phản ứng, bức xúc trong dư luận xã hội...
Khoản 3 của điều luật quy định khung hình phạt tăng nặng thứ hai là phạt tiền từ 1,5 tỷ đồng đến 05 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 07 năm đến 15 năm được áp dụng cho trường hợp phạm tội có một trong các tình tiết định khung hình phạt tăng nặng sau:
- Hàng hóa trị giá 03 tỷ đồng trở lên: Đây là trường hợp phạm tội mà hàng hóa đầu cơ có trị giá từ 03 tỷ đồng trở lên.
- Thu lợi bất chính 01 tỷ đồng trở lên: Đây là trường họp phạm tội mà người phạm tội đã thu được khoản lợi bất chính từ 01 tỷ đồng trở lên.
- Tải phạm nguy hiểm: Đây là trường họp phạm tội thỏa mãn các dấu hiệu của tái phạm nguy hiểm được quy định tại Điều 53 BLHS.
Khoản 4 của điều luật quy định khung hình phạt bổ sung (có thể áp dụng đối với người phạm tội) là phạt tiền 20 triệu đồng đến 200 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
Khoản 5 của điều luật quy định khung hình phạt đối vớỉ pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự. Cụ thể:
- Nếu hành vi phạm tội thuộc khoản 1 của điều luật thì khung hình phạt cho pháp nhân thương mại cộ mức phạt tiền từ 300 triệu đồng đen 01 tỷ đồng;
- Nếu hành vi phạm tội thuộc khoản 2 của điều luật (các điểm a, d, đ và e) thì khung hình phạt cho pháp nhân thương mại có mức phạt tiền từ 01 tỷ đồng đến 04 tỷ đồng.
- Nếu hành vi phạm tội thuộc khoản 3 của điều luật thì khung hình phạt cho pháp nhân thương mại có mức phạt tiền từ 04 tỷ đồng đến 09 tỷ đồng.
Pháp nhân thương mại còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung là phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 300 triệu đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.
Trân trọng!
Bộ phận tư vấn pháp luật hình sự - Công ty luật Minh Khuê