Trong xã hội, trẻ em và người chưa thành niên là nhóm đối tượng cần được bảo vệ đặc biệt do còn hạn chế về khả năng nhận thức, kinh nghiệm sống và khả năng tự bảo vệ bản thân. Chính vì vậy, hệ thống pháp luật Việt Nam đã xây dựng nhiều quy định riêng nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong các quan hệ xã hội, đặc biệt là trong lĩnh vực tư pháp hình sự. Khi người chưa đủ 18 tuổi bị xâm hại bởi hành vi phạm tội, họ không chỉ là nạn nhân mà còn trở thành chủ thể tham gia vào quá trình tố tụng với tư cách bị hại. Trong trường hợp này, pháp luật xác định họ là bị hại là người chưa thành niên và áp dụng nhiều cơ chế bảo vệ đặc thù nhằm hạn chế tối đa những tác động tiêu cực về tâm lý cũng như đảm bảo môi trường tố tụng thân thiện, phù hợp với lứa tuổi. Việc hiểu rõ khái niệm bị hại là người chưa thành niên trong luật tư pháp người chưa thành niên không chỉ giúp làm rõ địa vị pháp lý của họ trong quá trình giải quyết vụ án mà còn góp phần bảo đảm các quyền cơ bản của trẻ em theo quy định của pháp luật.
1. Bị hại là người chưa thành niên là gì?
Theo khoản 3 Điều 3 Luật tư pháp người chưa thành niên 2024, Người chưa thành niên là bị hại là người dưới 18 tuổi trực tiếp bị thiệt hại hoặc bị đe dọa gây thiệt hại về thể chất, tinh thần hoặc tài sản do hành vi phạm tội gây ra. Đây là nhóm đối tượng chưa phát triển đầy đủ về mặt thể chất, tâm sinh lý và khả năng nhận thức, vì vậy khi trở thành nạn nhân của tội phạm họ thường chịu những ảnh hưởng nghiêm trọng hơn so với người đã thành niên.
Thiệt hại về thể chất đối với người chưa thành niên có thể được hiểu là những tổn hại trực tiếp đến sức khỏe hoặc thân thể của họ do hành vi phạm tội gây ra. Những tổn hại này có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như bị gây thương tích, bị hành hạ, bị bạo lực hoặc các hành vi xâm hại khác làm ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển bình thường của cơ thể. Đối với người chưa thành niên, các tổn thương về thể chất không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe trước mắt mà còn có thể để lại hậu quả lâu dài đối với sự phát triển về thể chất sau này.
Bên cạnh đó, người chưa thành niên còn có thể bị thiệt hại về tinh thần. Đây là những tổn thương liên quan đến tâm lý, danh dự, nhân phẩm hoặc sự ổn định về đời sống tinh thần của họ. Các hành vi như đe dọa, xúc phạm, lạm dụng, xâm hại hoặc những hành vi khác làm tổn thương đến tâm lý đều có thể khiến người chưa thành niên rơi vào trạng thái lo sợ, căng thẳng hoặc khủng hoảng tâm lý. Do đặc điểm về độ tuổi, khả năng tự bảo vệ và khả năng kiểm soát cảm xúc của người chưa thành niên còn hạn chế nên những tổn thương tinh thần thường ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình phát triển tâm lý và nhân cách của họ.
Ngoài thiệt hại về thể chất và tinh thần, người chưa thành niên còn có thể bị thiệt hại về tài sản. Điều này xảy ra khi tài sản hợp pháp của họ bị chiếm đoạt, bị hủy hoại hoặc bị xâm phạm bởi hành vi phạm tội của người khác. Mặc dù trong nhiều trường hợp người chưa thành niên chưa trực tiếp quản lý hoặc sử dụng tài sản của mình, nhưng nếu tài sản thuộc quyền sở hữu hoặc quyền quản lý hợp pháp của họ bị xâm phạm thì vẫn được xem là một dạng thiệt hại.
Không chỉ những trường hợp thiệt hại đã thực sự xảy ra mới được xác định là bị hại, mà những trường hợp người chưa thành niên bị đe dọa gây ra thiệt hại về thể chất, tinh thần hoặc tài sản cũng có thể được xem là người chưa thành niên là bị hại. Điều này nhằm bảo đảm việc bảo vệ kịp thời quyền và lợi ích hợp pháp của họ trước nguy cơ bị xâm hại.
Việc xác định người chưa thành niên là bị hại có ý nghĩa quan trọng trong quá trình giải quyết các vụ việc liên quan đến tội phạm. Khi được xác định là bị hại, người chưa thành niên sẽ được áp dụng các cơ chế bảo vệ đặc biệt, đồng thời các cơ quan có thẩm quyền sẽ thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp cũng như hỗ trợ họ trong quá trình giải quyết vụ việc.
2. Việc bảo đảm giữ bí mật và bảo vệ người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng trong tố tụng được thực hiện như thế nào?
Theo khoản 3 Điều 13 Luật tư pháp người chưa thành niên năm 2024 , việc bảo đảm giữ bí mật cá nhân và bảo vệ người tham gia tố tụng, đặc biệt là người chưa thành niên, là một nguyên tắc quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án. Do đặc điểm tâm lý và độ tuổi, người chưa thành niên thường dễ bị tổn thương khi tham gia vào các hoạt động tố tụng, vì vậy cần có những biện pháp bảo vệ phù hợp nhằm bảo đảm an toàn và ổn định tâm lý cho họ.
Cụ thể, trong trường hợp người chưa thành niên là bị hại hoặc là người làm chứng tham gia tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng phải bố trí phòng cách ly hoặc áp dụng các biện pháp bảo vệ khác. Việc bố trí phòng cách ly nhằm tránh cho người chưa thành niên phải tiếp xúc trực tiếp với người bị buộc tội hoặc những người khác có liên quan đến vụ án, từ đó hạn chế tâm lý lo sợ, căng thẳng hoặc bị tác động tiêu cực trong quá trình tham gia tố tụng.
Ngoài ra, các biện pháp bảo vệ khác có thể được áp dụng nhằm bảo đảm an toàn về thể chất cũng như ổn định về tâm lý cho người chưa thành niên. Những biện pháp này góp phần giúp người chưa thành niên có thể trình bày lời khai một cách trung thực, khách quan và không bị áp lực hoặc ảnh hưởng từ các yếu tố bên ngoài.
Việc thực hiện các biện pháp như bố trí phòng cách ly hoặc áp dụng các hình thức bảo vệ phù hợp thể hiện sự quan tâm đặc biệt đối với người chưa thành niên khi tham gia tố tụng, đồng thời góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của họ trong quá trình giải quyết vụ án.
3. Quyền và nghĩa vụ của người chưa thành niên là bị hại
Theo khoản 1 Điều 22 Luật tư pháp người chưa thành niên 2024, Người chưa thành niên là bị hại khi tham gia vào quá trình giải quyết vụ việc, vụ án được bảo đảm nhiều quyền và nghĩa vụ nhằm bảo vệ tốt nhất quyền lợi của họ. Những quyền và nghĩa vụ này không chỉ giúp người chưa thành niên được bảo vệ an toàn về thể chất và tinh thần mà còn tạo điều kiện để họ tham gia tố tụng một cách phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức. Người chưa thành niên là bị hại có các quyền và nghĩa vụ sau đây:
- Các quyền và nghĩa vụ theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự
Người chưa thành niên là bị hại trước hết có đầy đủ các quyền và nghĩa vụ của bị hại theo quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Điều này bao gồm quyền trình bày lời khai, cung cấp chứng cứ, yêu cầu bồi thường thiệt hại, tham gia các hoạt động tố tụng và thực hiện các nghĩa vụ cần thiết trong quá trình giải quyết vụ án.
- Có người đại diện tham gia tố tụng
Do người chưa thành niên chưa có đầy đủ năng lực hành vi và khả năng tự bảo vệ quyền lợi của mình nên họ có quyền có người đại diện tham gia tố tụng. Người đại diện thường là cha, mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp và có trách nhiệm hỗ trợ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong suốt quá trình giải quyết vụ việc.
- Được sự hỗ trợ của chuyên gia y tế, tâm lý, giáo dục, xã hội học trong trường hợp cần thiết
Trong một số trường hợp, người chưa thành niên là bị hại có thể gặp khó khăn về sức khỏe, tâm lý hoặc nhận thức khi tham gia tố tụng. Vì vậy, họ được hỗ trợ bởi các chuyên gia trong lĩnh vực y tế, tâm lý, giáo dục hoặc xã hội học nhằm giúp ổn định tâm lý, bảo đảm sức khỏe và hỗ trợ họ trong việc cung cấp thông tin liên quan đến vụ việc.
- Được thông tin đầy đủ, kịp thời bằng ngôn từ đơn giản, thân thiện, dễ hiểu
Người chưa thành niên có quyền được thông tin về quá trình giải quyết vụ việc một cách đầy đủ và kịp thời. Các thông tin này phải được truyền đạt bằng ngôn từ đơn giản, dễ hiểu, phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức của họ, giúp họ hiểu được những nội dung liên quan đến vụ việc mà mình đang tham gia.
- Được bảo đảm giữ bí mật cá nhân trong suốt quá trình giải quyết vụ việc, vụ án
Để bảo vệ danh dự, nhân phẩm và đời sống riêng tư của người chưa thành niên, thông tin cá nhân của họ phải được giữ bí mật trong suốt quá trình giải quyết vụ việc, vụ án. Việc bảo mật này giúp tránh những ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý và cuộc sống của người chưa thành niên.
- Được trợ giúp pháp lý theo quy định
Người chưa thành niên là bị hại có quyền được trợ giúp pháp lý theo quy định. Điều này nhằm bảo đảm rằng họ có thể được tư vấn và hỗ trợ về mặt pháp lý trong quá trình tham gia tố tụng, giúp họ hiểu rõ quyền lợi và cách thức bảo vệ quyền lợi của mình.
- Được thông báo, giải thích về quyền và nghĩa vụ
Trong quá trình tham gia tố tụng, người chưa thành niên phải được thông báo và giải thích rõ ràng về các quyền và nghĩa vụ của mình. Việc giải thích này giúp họ nhận thức được vai trò của mình trong vụ việc và hiểu rõ những quyền lợi mà họ được hưởng.
- Được sự hỗ trợ của người làm công tác xã hội trong quá trình tố tụng
Người chưa thành niên còn có quyền được sự hỗ trợ của người làm công tác xã hội. Những người này có nhiệm vụ hỗ trợ, hướng dẫn và giúp người chưa thành niên ổn định tâm lý, từ đó giúp họ tham gia các hoạt động tố tụng một cách thuận lợi hơn.
- Được bồi thường thiệt hại và hỗ trợ theo quy định
Khi bị thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra, người chưa thành niên có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại và nhận các khoản hỗ trợ theo quy định. Điều này nhằm khắc phục những tổn thất về vật chất hoặc tinh thần mà họ phải gánh chịu.
- Khiếu nại quyết định về việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng
Trong trường hợp cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người thực hiện hành vi vi phạm, người chưa thành niên là bị hại có quyền khiếu nại quyết định này nếu cho rằng việc áp dụng biện pháp đó ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
- Các quyền và nghĩa vụ khác theo quy định của luật
Ngoài những quyền và nghĩa vụ nêu trên, người chưa thành niên là bị hại còn có thể thực hiện các quyền và nghĩa vụ khác theo quy định của luật có liên quan. Điều này bảo đảm rằng mọi quyền lợi hợp pháp của người chưa thành niên đều được bảo vệ đầy đủ trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án.
Kết luận
Việc xác định bị hại là người chưa thành niên trong các vụ việc hình sự có ý nghĩa rất quan trọng trong hoạt động tư pháp. Pháp luật không chỉ ghi nhận tư cách tham gia tố tụng của họ mà còn thiết lập nhiều cơ chế bảo vệ đặc biệt nhằm đảm bảo quá trình giải quyết vụ việc diễn ra phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của người chưa thành niên. Những quy định này thể hiện rõ quan điểm nhân văn và tiến bộ của pháp luật Việt Nam khi đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em lên hàng đầu trong mọi hoạt động tư pháp. Đồng thời, việc hiểu và áp dụng đúng các quy định về bị hại là người chưa thành niên sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ trẻ em, hạn chế những tổn thương về thể chất và tinh thần mà các em có thể phải đối mặt khi tham gia vào quá trình tố tụng. Qua đó, hệ thống tư pháp không chỉ thực hiện chức năng xử lý tội phạm mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ, hỗ trợ và tạo điều kiện để người chưa thành niên được phát triển trong một môi trường an toàn, lành mạnh và công bằng.
Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!
