Người đồng giới có thể đăng ký kết hôn với nhau ở Việt Nam không?

Năm 2014 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử lập pháp Việt Nam đối với cộng đồng người đồng tính (LGBT+). Luật Hôn nhân và Gia đình (HNGĐ) mới đã bãi bỏ hoàn toàn quy định "cấm" hôn nhân đồng giới, một hành vi từng có thể bị xử phạt hành chính. Sự chuyển đổi từ "cấm đoán" sang chính sách "không thừa nhận" đã mở ra một kỷ nguyên mới về quyền tự do chung sống và tự do cá nhân cho các cặp đôi cùng giới. Đây là một sự tiến bộ không thể phủ nhận về mặt nhân quyền.

Tình trạng pháp lý lưỡng diện này đã tạo ra một khoảng trống pháp lý nghiêm trọng, đẩy các cặp đôi vào những rủi ro lớn về tài sản, thừa kế và quyền nhân thân. Họ buộc phải dựa vào các quy định rời rạc của Bộ luật Dân sự (BLDS) để tự xây dựng mạng lưới bảo vệ.  

1. Hôn nhân đồng giới là gì?

Hôn nhân đồng giới (Same-sex marriage) là sự kết hợp dân sự hoặc tôn giáo giữa hai người có cùng giới tính sinh học hoặc giới tính pháp lý. Khái niệm này bao trùm các mối quan hệ chung sống giữa hai người đồng tính nam hoặc hai người đồng tính nữ, xuất phát từ tình yêu đồng giới.

Dưới góc độ pháp lý Việt Nam, mặc dù luật không đưa ra định nghĩa chi tiết, nhưng hôn nhân đồng giới được hiểu là sự kết hợp vi phạm điều kiện giới tính đối lập ("Nam, nữ kết hôn với nhau") được quy định trong Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Việc này thường được tham chiếu đến giới tính sinh học/giới tính pháp lý của hai cá nhân tại thời điểm đăng ký.

2. Người đồng giới có được đăng ký kết hôn tại Việt Nam không?

Việc người đồng giới không thể thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn tại Việt Nam bắt nguồn từ các điều kiện kết hôn được quy định trong Luật HNGĐ 2014. Luật pháp Việt Nam duy trì quan điểm hôn nhân là sự kết hợp giới hạn giữa một người nam và một người nữ, tạo ra rào cản pháp lý không thể vượt qua đối với các cặp đôi cùng giới tính.

Lập trường pháp lý của Nhà nước Việt Nam được quy định rõ tại Khoản 2 Điều 8 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014: “Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính”.

Chính sách "Không thừa nhận" này khẳng định sự thiếu vắng hiệu lực pháp lý của mối quan hệ này trong hệ thống luật pháp Việt Nam. Mối quan hệ chung sống của người đồng giới, dù được xã hội chấp nhận, không được Nhà nước trao quyền và nghĩa vụ vợ chồng. Điều này khác biệt hoàn toàn so với hôn nhân hợp pháp, nơi các quyền và nghĩa vụ phát sinh ngay từ thời điểm đăng ký.

Việc không thừa nhận mối quan hệ này bắt nguồn từ nguyên tắc lập pháp cốt lõi của Việt Nam, vốn coi hôn nhân là sự kiện giữa Nam và Nữ nhằm thực hiện chức năng sinh sản và duy trì gia đình hạt nhân truyền thống.

Điều kiện kết hôn hợp pháp theo Khoản 1 Điều 8 Luật HNGĐ 2014 quy định: “Nam, nữ kết hôn với nhau phải tuân theo các điều kiện sau đây: a) Nam từ đủ 20 tuổi trở lên, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên...”. Việc sử dụng cụm từ luật định "Nam, nữ kết hôn với nhau" (Male and female marry each other) là điều kiện tiên quyết mang tính loại trừ (exclusive) trong pháp luật Việt Nam. Sự giới hạn này về mặt ngôn ngữ pháp lý đã loại bỏ bất kỳ khả năng nào cho người có cùng giới tính sinh học hoặc giới tính pháp lý thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn tại cơ quan có thẩm quyền.

3. Phân biệt giữa "cấm" và "không thừa nhận"

Sự thay đổi lập trường pháp lý từ Luật HNGĐ 2000 sang Luật HNGĐ 2014 là một bước ngoặt quan trọng về mặt nhân quyền, tạo ra những hệ quả pháp lý hoàn toàn khác biệt.

• Luật HNGĐ 2000: Khoản 5, Điều 10 quy định hôn nhân đồng giới là hành vi bị cấm. Hành vi này từng có thể bị xử phạt hành chính (phạt tiền từ 100.000 đến 500.000 đồng) theo Nghị định 87/2001 của Chính phủ.
• Luật HNGĐ 2014: Đã bãi bỏ quy định cấm, thay thế bằng chính sách không thừa nhận. Đặc biệt, Nghị định 82/2020 của Chính phủ đã loại bỏ hoàn toàn các hình phạt hành chính đối với hành vi chung sống hoặc tổ chức lễ cưới đồng giới.

Sự thay đổi này đồng nghĩa với việc các cặp đôi đồng giới có quyền chung sống và tổ chức nghi lễ mà không vi phạm pháp luật hay bị xử phạt, là một bước tiến lớn về mặt de-criminalization (phi hình sự hóa) và tự do cá nhân. Tuy nhiên, dù được phép chung sống, mối quan hệ không được đặt dưới sự bảo hộ của Luật HNGĐ. Điều này dẫn đến sự xuất hiện của một khoảng trống pháp lý nghiêm trọng. Khi xảy ra tranh chấp hoặc khi một bên qua đời, các cặp đôi này hoàn toàn không có các cơ chế bảo vệ mặc định và phải dựa vào các quy định rời rạc của Bộ luật Dân sự (BLDS).

Bảng 1: So sánh tình trạng pháp lý Hôn nhân đồng giới (2000 vs. 2014)

Theo Điều 14 Luật HNGĐ 2014, việc nam, nữ (hoặc người đồng giới) chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn thì không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng. Do đó, các cặp đôi đồng giới không thể có tư cách pháp lý Vợ/Chồng, và không được hưởng các chế độ bảo hộ đặc thù của Luật HNGĐ (như tài sản chung, cấp dưỡng, đại diện mặc nhiên).

4. Quyền kết hôn của người chuyển đổi giới tính

Khác với các cặp đôi đồng giới (người có cùng giới tính sinh học và giới tính pháp lý), người đã thực hiện chuyển đổi giới tính có khả năng được đăng ký kết hôn hợp pháp.

Căn cứ pháp lý nằm ở Điều 37 Bộ luật Dân sự 2015, quy định về quyền chuyển đổi giới tính của cá nhân. Theo đó, nếu cá nhân đã hoàn tất quy trình chuyển đổi giới tính và đã thực hiện thủ tục thay đổi thông tin giới tính trên giấy tờ tùy thân (như căn cước công dân, hộ tịch), họ sẽ được pháp luật công nhận các quyền nhân thân phù hợp với giới tính mới. Do Luật HNGĐ 2014 yêu cầu hôn nhân phải là giữa "Nam và Nữ", nếu hai người kết hôn với nhau mà giới tính pháp lý của họ là khác nhau, và giới tính mới của người chuyển giới đã được công nhận trên giấy tờ tùy thân, họ hoàn toàn có đủ điều kiện để thực hiện đăng ký kết hôn.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng Luật Chuyển đổi giới tính vẫn chưa được ban hành tại thời điểm hiện tại. Mặc dù Bộ luật Dân sự 2015 công nhận quyền này, việc thực hiện và công nhận chính thức thủ tục thay đổi giới tính trên giấy tờ vẫn còn nhiều thách thức về mặt hành chính do thiếu văn bản hướng dẫn chi tiết.

5. Hệ quả pháp lý quan trọng khi chung sống không đăng ký 

Khi mối quan hệ chung sống không được Nhà nước thừa nhận, pháp luật mặc định coi hai người là các cá nhân độc lập về mặt dân sự, không có mối liên kết pháp lý nào ngoài các giao dịch dân sự thông thường. Phần này phân tích chi tiết những rủi ro và thiếu hụt quyền lợi thực tế phát sinh. Trong bối cảnh Luật HNGĐ không áp dụng, các vấn đề phát sinh trong thực tế chung sống phải được điều chỉnh bằng các quy định của Bộ luật Dân sự (BLDS). Sự chuyển hướng pháp lý này dẫn đến nhiều rào cản và rủi ro nghiêm trọng.

5.1. Ảnh hưởng đến quan hệ nhân thân và tài sản

Sự thiếu hụt tư cách vợ/chồng hợp pháp ảnh hưởng sâu sắc đến hai lĩnh vực lớn nhất: quyền lợi cá nhân/nhân thân và tài chính/tài sản. Các cặp đôi chung sống không đăng ký kết hôn sẽ thiếu hụt nghiêm trọng các quyền lợi nhân thân mặc nhiên mà các cặp vợ chồng hợp pháp được hưởng:

• Không có tư cách vợ/chồng hợp pháp: Đây là nền tảng pháp lý để hưởng hầu hết các quyền lợi đặc thù của hôn nhân (ví dụ, quyền nhận bảo hiểm, quyền thừa kế theo pháp luật, quyền thăm nuôi trong trại giam).
• Không có quyền đại diện theo pháp luật (mặc nhiên): Trong các giao dịch dân sự, hành chính, hoặc đặc biệt là chăm sóc y tế khẩn cấp, người partner không có quyền quyết định hoặc quyền được thông báo như vợ/chồng hợp pháp. Quyền này, nếu cần, phải được thiết lập thông qua văn bản ủy quyền rõ ràng, được công chứng.
• Không có quyền yêu cầu cấp dưỡng khi chấm dứt quan hệ: Luật HNGĐ có quy định về cấp dưỡng khi ly hôn, nhưng do không có hôn nhân hợp pháp, quyền yêu cầu cấp dưỡng khi chia tay (ví dụ: cấp dưỡng cho bên gặp khó khăn kinh tế hoặc bên nuôi con) hoàn toàn không tồn tại theo cơ chế của Luật HNGĐ.

Bảng 2: So sánh quyền nhân thân mặc nhiên (Hôn nhân hợp pháp vs. Chung sống đồng giới)

5.2. Về quan hệ tài sản

Khi Luật HNGĐ (chế độ tài sản chung vợ chồng) không áp dụng, quan hệ tài sản giữa hai người sẽ chuyển hướng điều chỉnh theo các quy định về sở hữu chung của Bộ luật Dân sự 2015. Các cặp đôi đồng giới có quyền xác lập quyền sở hữu chung đối với tài sản thông qua thỏa thuận (Hợp đồng tài sản chung). Sở hữu chung bao gồm sở hữu chung theo phần và sở hữu chung hợp nhất.

Nếu không có thỏa thuận bằng văn bản, tài sản mua sắm trong thời kỳ chung sống có thể được coi là sở hữu chung theo phần. Khi chấm dứt quan hệ, việc phân chia tài sản phải dựa trên công sức đóng góp của mỗi bên. Sự khác biệt cốt lõi ở đây là: Luật HNGĐ có giả định về tài sản chung (trừ tài sản riêng), trong khi BLDS yêu cầu các bên chứng minh công sức đóng góp của mình. Nếu không có hợp đồng rõ ràng, đối tác có ít bằng chứng tài chính (ví dụ: người ở nhà chăm sóc, nội trợ) sẽ gặp khó khăn cực lớn trong việc chứng minh công sức đóng góp của mình khi xảy ra tranh chấp.

5.3. Khó khăn về thừa kế

Theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, người vợ/chồng hợp pháp thuộc hàng thừa kế thứ nhất (cùng với cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi). Do không có đăng ký kết hôn, người bạn đời đồng giới không có tư cách vợ/chồng và do đó hoàn toàn bị loại khỏi tất cả các hàng thừa kế theo pháp luật.

Hậu quả là nếu một bên qua đời mà không để lại di chúc hợp pháp, toàn bộ tài sản riêng của họ sẽ được chia cho hàng thừa kế thứ nhất (cha mẹ, con, anh chị em ruột, v.v.), và đối tác chung sống không nhận được bất kỳ phần di sản nào, bất kể thời gian chung sống lâu dài và sự gắn bó sâu sắc. Chính vì lẽ đó, di chúc là công cụ pháp lý duy nhất và bắt buộc để đảm bảo đối tác nhận được tài sản khi bên kia qua đời.

5.4. Vấn đề quyền làm cha mẹ

Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, một người chỉ được làm con nuôi của (1) một cá nhân độc thân hoặc (2) hai người là vợ chồng hợp pháp. Do không được coi là vợ chồng hợp pháp, các cặp đôi đồng giới không thể cùng lúc đứng tên trên giấy khai sinh hoặc cùng lúc nhận con nuôi chung. Trong kịch bản nuôi con sinh học, chỉ người cha/mẹ ruột mới có quyền và nghĩa vụ pháp lý đối với đứa trẻ, và người đó sẽ đứng tên trên Giấy khai sinh. Đối tác còn lại hoàn toàn không có quyền lợi pháp lý gì đối với đứa trẻ.

Để người đối tác còn lại có tư cách cha/mẹ hợp pháp (và các quyền, nghĩa vụ liên quan đến giáo dục, y tế, thừa kế), họ bắt buộc phải tiến hành thủ tục nhận con nuôi đối với đứa trẻ đó, thường là dưới tư cách cá nhân độc thân. Việc này phức tạp và có thể bị gián đoạn nếu xảy ra tranh chấp. Rủi ro lớn nhất là về Quyền giám hộ: Khi người cha/mẹ hợp pháp qua đời hoặc mất năng lực hành vi, đối tác chung sống không có quyền ưu tiên giám hộ đứa trẻ. Việc giám hộ sẽ được chuyển cho người thân ruột thịt theo luật định (ông bà, chú bác), đe dọa trực tiếp đến sự ổn định và liên tục của gia đình.

Kết luận

Dù cộng đồng LGBT+ đã đạt được những bước tiến đáng kể về tự do cá nhân khi Nhà nước bãi bỏ việc cấm đoán, mối quan hệ hôn nhân đồng giới vẫn bị giới hạn bởi định nghĩa truyền thống "Nam, nữ kết hôn với nhau" trong Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Chính sách "không thừa nhận" đã ngăn chặn mọi khả năng đăng ký kết hôn, dẫn đến việc không phát sinh bất kỳ quyền và nghĩa vụ nào của vợ chồng hợp pháp theo Luật HNGĐ. Hệ quả là, các cặp đôi đồng giới chung sống phải đối mặt với rủi ro pháp lý cao độ. Trong khi vợ/chồng hợp pháp nghiễm nhiên thuộc hàng thừa kế thứ nhất và có quyền đại diện nhân thân (y tế, giao dịch), thì người bạn đời đồng giới hoàn toàn bị loại khỏi các cơ chế bảo vệ này. Mọi tài sản chung được tạo lập trong thời kỳ chung sống chỉ được điều chỉnh theo cơ chế sở hữu chung theo phần của Bộ luật Dân sự, đòi hỏi việc chứng minh công sức đóng góp phức tạp và dễ gây tranh chấp khi chấm dứt quan hệ.

Tình trạng pháp lý này phản ánh sự phân mảnh rõ rệt giữa thực tế xã hội đang thay đổi nhanh chóng và khuôn khổ pháp lý còn đang cố gắng bắt kịp. Mặc dù Luật HNGĐ 2014 là một bước tiến lịch sử, nó vẫn chưa cung cấp một giải pháp toàn diện cho nhu cầu bảo vệ quyền lợi cá nhân, tài sản, và đặc biệt là quyền làm cha mẹ của các cặp đôi đồng giới. Sự khác biệt giữa quyền tự do chung sống và sự thiếu hụt quyền công dân cơ bản tiếp tục là một thách thức lớn trong việc xây dựng một hệ thống pháp luật công bằng và nhân quyền cho mọi công dân.

Nếu có bất cứ vấn đề pháp lý nào cần hỗ trợ, vui lòng liên hệ tới bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua số điện thoại: 1900.6162 hoặc gửi yêu cầu tới địa chỉ email: lienhe@luatminhkhue.vn. Trân trọng!