Câu hỏi được biên tập từ chuyên mục tư vấn luật Hình sự của Công ty luật Minh Khuê

>> Luật sư tư vấn pháp luật Hình sự, gọi:  1900 6162

Trả lời:

1. Cơ sở pháp lý: 

- Bộ luật hình sự năm 2015, Số: 01/VBHN-VPQH, ngày 10 tháng 07 năm 2017

- Luật sở hữu trí tuệ

- Bộ luật tố tụng hình sự

2. Nội dung tư vấn:

1. Nguồn chứng cứ của chứng cứ trong các VAHS về tội XPSH:

1.1.  Kết luận định giá tài sản, tài liệu xác định giá trị tài sản

Thiệt hại về tài sản là căn cứ để đánh giá tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội về các tội XPSH. Trong nhóm tội XPSH, thiệt hại về tài sản do tội phạm gây ra là căn cứ để định tội hoặc định khung hình phạt tăng nặng. Đối với VAHS về các tội XPSH, kết luận định giá tài sản là nguồn chứng cứ quan trọng đối với vụ án. Để được xác định là chứng cứ trong VAHS về các tội XPSH, kết luận định giá tài sản phải thỏa mãn: Kết luận định giá tài sản do Hội đồng định giá tài sản trong tố tụng hình sự lập để kết luận về giá của tài sản được trưng cầu định giá; kết luận định giá tài sản phải có chữ ký của tất cả thành viên Hội đồng. Trường hợp không đồng ý với giá của tài sản do Hội đồng quyết định thì thành viên của Hội đồng ghi ý kiến kết luận của mình vào bản kết luận. Khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng không đồng ý với kết luận định giá tài sản thì phải nêu rõ lý do, nếu kết luận chưa rõ thì quyết định định giá lại theo quy định BLTTHS.
Kết luận định giá của Hội đồng định giá tài sản trong TTHS vi phạm quy định của BLTTHS và các quy định khác của pháp luật về định giá thì không có giá trị pháp lý và không được coi là chứng cứ để làm căn cứ giải quyết VAHS về các tội XPSH. Bên cạnh đó, trong VAHS về các tội XPSH, ngoài kết luận giám định, định giá tài sản, thì hồ sơ vụ án cũng thư ng có các tài liệu xác định giá trị tài sản bị xâm hại, như: các hoá đơn, chứng từ về giá trị tài sản; các hoá đơn, chứng từ về giá trị tài sản phải sửa chữa; tài liệu, công văn của các cơ quan, tổ chức về giá trị tài sản của vụ án...Ví dụ: Trong vụ án cố ý làm hư hỏng tài sản, mặc dù không có kết luận định giá tài sản, nhưng có các hóa đơn, chứng từ về các chi phí cho việc sửa chữa tài sản bị hư hỏng.

1.2. Lời khai, lời trình bày của những người tham gia tố tụng

- Lời khai của người bị tạm giữ, bị bắt:
Lời khai của ngư i bị tạm giữ, bị bắt là lời trình bày của những người này về những tình tiết liên quan đến việc họ bị nghi thực hiện tội phạm XPSH, được thực hiện trước các cơ quan tiến hành tố tụng, theo thủ tục do pháp luật TTHS quy định.
Lời khai của người bị tạm giữ, bị bắt đề cập việc người đó bị nghi thực hiện tội phạm XPSH, cho nên đây là nguồn chứng cứ quan trọng giúp các cơ quan tiến hành tố tụng bước đầu xác định tính chất hành vi phạm tội, để có căn cứ ra các quyết định tố tụng ngay trong giai đoạn khởi tố VAHS về các tội XPSH.
Trong xét xử sơ thẩm, lời khai của người bị tạm giữ, bị bắt là nguồn chứng cứ
để TA thực hiện các hoạt động thu thập chứng cứ trong trư ng hợp cần thiết và
kiểm tra, đánh giá với các chứng cứ khác trong VAHS về các tội XPSH.
- Lời khai của bị can, bị cáo:
Lời khai của bị can, bị cáo là lời trình bày của bị can, bị cáo về những vấn đề phải chứng minh trong VAHS về các tội XPSH, cũng như các tình tiết khác cần thiết cho việc giải quyết đúng đắn vụ án XPSH, được thực hiện trước cơ quan tiến hành tố tụng hoặc tại phiên tòa, theo trình tự thủ tục do pháp luật TTHS quy định. Trong quá trình giải quyết hoặc tại phiên tòa sơ thẩm VAHS về các tội XPSH; bị can, bị cáo có thể khai về tất cả các tình tiết của vụ án, có thể nhận tội hoặc kêu oan, cho dù trong trư ng hợp nào thì các nội dung đó đều có ý nghĩa chứng minh đối với VAHS về các tội XPSH. Nếu bị can, bị cáo kêu oan thì cần phải kiểm tra, đối chiếu để xác định sự thật khách quan của vụ án, không được bỏ qua hoặc xem nhẹ. Nếu bị can, bị cáo nhận tội thì họ phải trình bày cụ thể về diễn biến của hành vi phạm tội, thủ đoạn, công cụ, phương tiện phạm tội, mục đích, động cơ phạm tội và  về những người khác cùng với họ thực hiện tội phạm XPSH.
Lời khai của bị can, bị cáo là nguồn chứng cứ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc làm sáng tỏ VAHS về các tội XPSH. Bị can, bị cáo là người đã thực hiện tội phạm nên họ luôn tìm mọi cách để trốn tránh pháp luật, bằng các thủ đoạn gian dối, như: không nhận tội, đổ lỗi cho người khác hoặc khai báo quanh co, không đúng sự thật. Mặt khác, bị can, bị cáo là ngư i biết rõ hơn ai hết mình có thực hiện tội phạm hay không và khi thực hiện tội phạm, sẽ biết rõ về các tình tiết cần thiết cho việc giải quyết đúng đắn VAHS về các tội XPSH. Do đó, khi kiểm tra, đánh giá lời khai của bị can, bị cáo cần thận trọng, khách quan và đối chiếu với những chứng cứ khác của vụ án. Không được dùng l i nhận tội của bị can, bị cáo là chứng cứ duy nhất để buộc tội, kết tội.
- Lời khai của người làm chứng:
Lời khai của người làm chứng là lời trình bày của người làm chứng về những tình tiết có ý nghĩa đối với VAHS về các tội XPSH, về đặc điểm nhân thân của người bị buộc tội, bị hại, quan hệ giữa họ với người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng khác, được thực hiện trước các cơ quan tiến hành tố tụng hoặc tại phiên tòa sơ thẩm theo thủ tục do pháp luật TTHS quy định.
Người làm chứng là người chứng kiến diễn biến của VAHS về các tội XPSH, những sự kiện khách quan của vụ án được ghi nhận, phản ánh trong trí nhớ của họ. Người làm chứng thông thư ng không có quyền và lợi ích liên quan đến vụ án, nhưng họ có nghĩa vụ khai báo đúng sự thật, nếu từ chối khai báo hoặc khai báo gian dối, thì phải chịu trách nhiệm hình sự.
- Lời khai của bị hại:
Lời khai của bị hại là l i trình bày của họ về những tình tiết về nguồn tin về tội phạm, vụ án, quan hệ giữa họ với ngư i bị buộc tội, bị can, bị cáo và trả lời những câu hỏi đặt ra. L i khai của bị hại được quy định là nguồn chứng cứ độc lập, bởi lẽ nó có đặc điểm riêng, khác với nguồn chứng cứ khác. Bị hại trong các vụ án XPSH thư ng bị thiệt hại về tài sản hoặc sức khỏe, tinh thần... do tội phạm gây ra, nên họ thư ng nắm được những đặc điểm về người phạm tội, phương tiện, công cụ phạm tội, tài sản bị xâm hại,... vì vậy lời khai của bị hại có ý nghĩa quan trọng trong việc làm sáng tỏ sự thật khách quan của VAHS về các tội XPSH. Bản thân bị hại là ngư i bị thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra, cho nên họ mong muốn làm rõ, giải quyết nhanh chóng vụ án. Tuy nhiên, về mặt tâm lý, người bị hại thường khai tăng thiệt hại so với thực tế hoặc do căm tức người phạm tội, bị kích động thần kinh, cho nên cung cấp thông tin không chính xác về người phạm tội. Vì vậy, chứng cứ rút ra từ lời khai của người bị hại cũng cần phải được kiểm tra, đối chiếu với các chứng cứ khác trong VAHS về các tội XPSH.
- Lời khai của nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án:
Lời khai của nguyên đơn dân sự là lời trình bày của cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức bị thiệt hại vật chất do tội phạm gây ra, có đơn yêu cầu bồi thường thiệt hại. Lời khai của nguyên đơn dân sự đề cập những tình tiết có liên quan đến yêu cầu bồi thường thiệt hại trong vụ án XPSH, cho nên đây là nguồn chứng cứ quan trọng giúp TA làm sáng tỏ hậu quả của tội phạm XPSH. Lời khai của nguyên đơn dân sự là một nguồn chứng cứ độc lập, thể hiện sự tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của nguyên đơn dân sự trong VAHS về các tội XPSH. Tuy nhiên, khi kiểm tra, đánh giá l i khai của nguyên đơn dân sự, cần chú ý tính có căn cứ và tính hợp lý trong đề nghị của họ về việc bồi thường thiệt hại về vật chất do tội phạm XPSH gây ra để bảo đảm đúng quy định của pháp luật. Lời khai của bị đơn dân sự là l i trình bày của cá nhân, cơ quan, tổ chức mà pháp luật quy định phải chịu trách nhiệm về vật chất đối với thiệt hại do hành vi phạm tội XPSH gây ra.

1.2. Vật chứng

Vật chứng là vật được dùng làm công cụ, phương tiện phạm tội, vật mang dấu vết tội phạm, vật là đối tượng của tội phạm, tiền hoặc vật khác có giá trị chứng minh tội phạm và ngư i phạm tội hoặc có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án XPSH. Vật chứng là nguồn chứng cứ quan trọng giúp TA trong quá trình xét xử sơ thẩm đánh giá tính chất mức độ hành vi phạm tội và là căn cứ để ra bản án, quyết

1.3. Biên bản trong hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố

Biên bản trong hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố VAHS về các tội XPSH là một trong những nguồn chứng cứ quan trọng và không thể thiếu trong quá trình xét xử  sơ thẩm. Tuy nhiên, những biên bản đó phải được lập theo quy định của BLTTHS. Nếu vi phạm các quy định về việc lập biên bản thì các tình tiết được phản ánh trong đó không thể coi là chứng cứ. Chứng cứ trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH có thể là những tình tiết được ghi trong các biên bản pháp lý tố tụng hình sự, như: biên bản bắt người, khám xét, khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi, đối chất, nhận dạng, thực nghiệm điều tra, biên bản phiên toà và biên bản về các hoạt động tố tụng khác tiến hành theo quy định của BLTTHS hoặc những tình tiết có liên quan đến vụ án được ghi trong các tài liệu cũng như đồ vật do cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp. định về các tội XPSH.

1.4. Kết luận giám định

Kết luận giám định là văn bản do cá nhân hoặc cơ quan, tổ chức giám định lập để kết luận chuyên môn về những vấn đề được trưng cầu, yêu cầu giám định trong VAHS về các tội XPSH do pháp luật TTHS quy định. Trong một số vụ án XPSH, để góp phần làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án, việc giám định của giám định viên hoặc ngư i có kiến thức cần thiết về lĩnh vực chuyên môn cần giám định, được các cơ quan tiến hành tố tụng trưng cầu đối với các vấn để phát sinh trong vụ án là rất cần thiết. Trong một số ít trư ng hợp, nếu không có kết luận giám định, thì không có cơ sở để truy cứu trách nhiệm hình sự như: giám định pháp y tâm thần đối với bị can, bị cáo; giám định tài sản bị xâm phạm, chiếm đoạt...Tại phiên tòa sơ thẩm, ngư i giám định có thể được triệu tập tham dự phiên tòa và trình bày kết luận của mình về vấn đề được giám định.

1.5.  Các tài liệu, đồ vật khác

Các tài liệu, đồ vật khác trong vụ án XPSH là những văn bản pháp lý, vật chứa đựng những thông tin về những tình tiết có liên quan đến VAHS về các tội XPSH do cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp cho cơ quan tiến hành tố tụng. Các tài liệu có thể là sổ sách, hoá đơn, chứng từ, những số liệu, báo cáo có liên quan đến VAHS về các tội XPSH... Các đồ vật khác có thể là mẫu vật cùng loại với công cụ, phương tiện phạm tội, đối tượng tác động của tội phạm... Những tình tiết có liên quan đến VAHS về các tội XPSH được ghi nhận trong các tài liệu, cũng như các đồ vật này có thể được coi là chứng cứ của VAHS về các tội XPSH.

1.6. Dữ liệu điện tử

Dữ liệu điện tử là ký hiệu, chữ viết, chữ số, hình ảnh, âm thanh hoặc dạng tương tự được tạo ra, lưu trữ, truyền đi hoặc nhận được bởi phương tiện điện tử. Giá trị chứng cứ của dữ liệu điện tử được xác định căn cứ vào cách thức khởi tạo, lưu trữ hoặc truyền gửi dữ liệu điện tử; cách thức bảo đảm và duy trì tính toàn vẹn của dữ liệu điện tử; cách thức xác định ngư i khởi tạo và các yếu tố phù hợp khác. Nghiên cứu từ các hồ sơ vụ án về các tội XPSH trong quá trình xét xử cho thấy, dữ liệu điện tử thư ng có trong các vụ án về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản khi có yếu tố nước ngoài hoặc được thực hiện thông qua các phương tiện điện tử, không gian mạng.

1.7. Kết quả thực hiện ủy thác tư pháp và hợp tác quốc tế khác

Kết quả thực hiện ủy thác tư pháp và hợp tác quốc tế khác do cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài cung cấp có thể được coi là chứng cứ nếu phù hợp với chứng cứ khác của vụ án. Do đó, các tài liệu, đồ vật không do cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam thu thập mà do nước ngoài thu thập, nhưng nếu chứa đựng các thông tin, sự kiện, tình tiết có thật, có liên quan đến vụ án thì cũng là nguồn chứng cứ của vụ án XPSH. Nghiên cứu từ các hồ sơ vụ án về các tội XPSH trong quá trình xét xử cho thấy, kết quả thực hiện ủy thác tư pháp và hợp tác quốc tế khác được coi là nguồn chứng cứ thư ng không mang tính phổ biến.

2. Ý nghĩa của chứng cứ trong VAHS về tội XPSH:

Việc xem xét, giải quyết VAHS về các tội XPSH chỉ phát sinh khi có tội phạm XPSH xảy ra. Mỗi vụ án, có rất nhiều tình tiết xảy ra, có tình tiết có ý nghĩa, có tình tiết không có ý nghĩa cho việc giải quyết đúng đắn vụ án. Trong quá trình tiến hành tố tụng, cơ quan, ngư i có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải tiến hành thu thập kiểm tra, đánh giá chứng cứ để làm sáng tỏ các vấn đề cần phải chứng minh trong VAHS về các tội XPSH. Những vấn đề này không bao gồm tất cả các tình tiết của sự việc phạm tội xảy ra trên thực tế, mà chỉ cần chứng minh những vấn đề có ý nghĩa, để làm rõ nội dung, bản chất và liên quan của vụ án về các tội XPSH.
Bản chất của chứng minh trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH là  dùng chứng cứ để làm sáng tỏ những vấn đề thuộc đối tượng chứng minh của vụ án về các tội XPSH; tức là, làm rõ sự thật khách quan của vụ án để xét xử sơ thẩm đúng đắn VAHS về các tội XPSH. Từ đó có thể thấy, chứng cứ trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH có vai trò làm rõ những vấn đề thuộc đối tượng chứng minh để giải quyết đúng đắn vụ án trên cơ sở xác định sự thật khách quan của vụ án về các tội XPSH.
Xuất phát từ bản chất, nhiệm vụ, mục đích của mỗi giai đoạn tố tụng, nên tùy theo từng giai đoạn tố tụng mà vai trò của chứng cứ của VAHS về các tội XPSH có thể khác nhau, nhưng đều là để giải quyết đúng đắn VAHS về các tội XPSH. Giai đoạn khởi tố VAHS về các tội XPSH, cơ quan, người có thẩm quyền khi tiếp nhận nguồn tin về tội phạm XPSH, chứng minh có sự việc xảy ra hay không, sự việc xảy ra có dấu hiệu của tội phạm XPSH hay không để quyết định việc khởi tố hoặc không khởi tố VAHS. Trong giai đoạn này, chứng cứ để chứng minh ai là người thực hiện hành vi phạm tội và và một số tình tiết khác của VAHS về các tội XPSH là chưa cần thiết thu thập. Giai đoạn điều tra, tùy theo chứng cứ đã được thu thập và kết quả chứng minh, CQĐT làm bản kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc ra quyết định đình chỉ điều tra, tạm đình chỉ điều tra về các tội XPSH. Cơ quan, ngư i có thẩm quyền không chỉ chứng minh làm rõ sự việc xảy ra có dấu hiệu của tội phạm XPSH hay không mà còn phải làm rõ tất cả những vấn đề phải chứng minh theo quy định của pháp luật và những tình tiết khác cần thiết cho việc giải quyết đúng đắn VAHS về các tội XPSH. Giai đoạn truy tố, VKS cũng phải căn cứ vào chứng cứ đã được thu thập, ra quyết định truy tố bị can trước TA bằng bản cáo trạng hay quyết định truy tố (nếu vụ án được giải quyết theo thủ tục rút gọn) hoặc quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ VAHS về các tội XPSH hoặc trả hồ sơ vụ án để điều tra bổ sung. Trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH, TA muốn làm sáng tỏ và có kết luận chính xác về hành vi phạm tội đã xảy ra, ngư i cụ thể thực hiện hành vi phạm tội, thì phải dựa vào những tài liệu quan trọng và duy nhất để chứng minh đó là chứng cứ. Trong quá trình chứng minh VAHS về các tội XPSH, thì chứng cứ có vai trò lần lượt là chứng minh và làm tái diễn lại sự thật đã xảy ra. Do đó, TA  phải căn cứ vào chứng cứ đã được thu thập, kiểm tra, đánh giá và kết quả tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm để ban hành bản án quyết định bị cáo có tội hay không có tội, hình phạt, các biện pháp tư pháp, các vấn khác có liên quan hoặc quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ VAHS về các tội XPSH. Tóm lại, chứng cứ trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH có vai trò rất quan trọng và có tính quyết định đối với quá trình chứng minh trong VAHS về các tội XPSH; tức là làm sáng tỏ những vấn đề phải chứng minh và làm rõ sự thật khách quan của vụ án để xét xử đúng đắn VAHS về các tội XPSH. Cùng với đó, chứng cứ có vai trò là phương tiện để chứng minh VAHS về các tội XPSH.
Chứng cứ trong VAHS về các tội XPSH là cơ sở phát hiện kịp thời và xác định tội phạm, ngư i phạm tội XPSH một cách khách quan, toàn diện, không để lọt tội phạm, không làm oan ngư i vô tội. Trên cơ sở hệ thống các chứng cứ và quy định của pháp luật có đư ng lối xử lý đúng đắn theo quy định của pháp luật. Khi chứng minh được tội phạm XPSH một cách chính xác, khách quan, toàn diện trên cơ sở hệ thống chứng cứ đã được thu thập, kiểm tra, đánh giá có ý nghĩa bảo đảm nguyên tắc mọi hành vi phạm tội phải được phát hiện kịp th i, xử lý nhanh chóng, công minh theo đúng pháp luật, bảo đảm nguyên tắc pháp chế XHCN.Trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH, các hoạt động và quyết định tố tụng của TA luôn dựa vào chứng cứ và quy định của pháp luật, tức là tôn trọng sự thật khách quan còn có ý nghĩa bảo đảm nguyên tắc bình đẳng, nguyên tắc công bằng. Đồng th i, bảo đảm quyền con ngư i, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân và cụ thể nhất là bảo vệ quyền sở hữu của công dân, đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu khi tài sản bị xâm phạm.
Như vậy, chứng cứ trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH có ý nghĩa làm sáng tỏ sự thật khách quan VAHS về các tội XPSH, bảo đảm nguyên tắc pháp chế XHCN, bảo đảm quyền con ngư i, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, bảo đảm nguyên tắc bình đẳng, nguyên tắc công bằng và trực tiếp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi.  Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900 6162 để được giải đáp.
Rất mong nhận được sự hợp tác!
Trân trọng./.
Bộ phận tư vấn pháp luật Hình sự - Công ty luật Minh Khuê