Nhiệm vụ, quyền hạn của các Bộ trong thi hành án hình sự hiện nay

Công tác thi hành án hình sự là giai đoạn trọng yếu, hiện thực hóa bản án và quyết định của Tòa án, quyết định hiệu quả của toàn bộ quá trình tố tụng hình sự, bao gồm điều tra, truy tố và xét xử. Đây là khâu cuối cùng, không chỉ đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật thông qua việc áp dụng hình phạt mà còn hướng đến mục tiêu cao cả hơn là giáo dục, cải tạo người phạm tội, tạo điều kiện thuận lợi nhất để họ tái hòa nhập cộng đồng và phòng ngừa tái phạm. Nhận thức được tầm quan trọng đó, Quốc hội đã thông qua Luật thi hành án hình sự số 2019, có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2020. Sự ra đời của Luật này là một bước tiến quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam, thể chế hóa đầy đủ hơn các nguyên tắc được quy định trong Hiến pháp năm 2013 về tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Để đạt được mục tiêu kép này, pháp luật đòi hỏi một cơ chế phân công trách nhiệm rõ ràng giữa các cơ quan quản lý nhà nước, đồng thời thiết lập cơ chế kiểm soát tư pháp chặt chẽ.

1. Nguyên tắc pháp lý cơ bản trong thi hành án hình sự

1.1. Nguyên tắc quản lý nhà nước thống nhất và phân công trách nhiệm

Hệ thống pháp luật Việt Nam thiết lập nguyên tắc quản lý nhà nước thống nhất trong công tác thi hành án hình sự, đồng thời phân định thẩm quyền chuyên biệt cho từng cơ quan. Theo Điều 199 Luật Thi hành án hình sự năm 2019, Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước thống nhất, đóng vai trò nền tảng trong việc tạo lập khuôn khổ pháp lý linh hoạt và cơ chế điều hành chung, đảm bảo sự đồng bộ trong chính sách và tổ chức bộ máy thực thi trên toàn quốc. Sự quản lý thống nhất này được cụ thể hóa bằng sự phân định trách nhiệm chuyên trách rõ ràng theo Điều 200 và Điều 201 của Luật.

Cụ thể, Bộ Công an là cơ quan chủ trì, chịu trách nhiệm quản lý hệ thống thi hành án hình sự phổ quát đối với đại đa số các đối tượng, bao gồm các trại giam, trại tạm giam và Cơ quan Thi hành án hình sự tại cộng đồng. Trong khi đó, Bộ Quốc phòng được trao thẩm quyền chuyên biệt, giới hạn, áp dụng đối với các đối tượng là quân nhân hoặc các trường hợp đặc biệt liên quan đến quốc phòng, duy trì cơ cấu quản lý độc lập để đảm bảo an ninh, kỷ luật quân đội và bí mật quốc phòng.

1.2. Nguyên tắc kiểm sát tuân theo pháp luật 

Viện kiểm sát nhân dân giữ chức năng kiểm sát tư pháp tối cao trong công tác thi hành án hình sự, theo quy định tại Điều 25 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 và Bộ luật tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025. Chức năng cốt lõi của Viện kiểm sát nhân dân là đảm bảo tính hợp hiến và hợp pháp của mọi quyết định, hành vi của các cơ quan thực thi án, bao gồm Tòa án, Cơ quan thi hành án hình sự thuộc Bộ Công an và Bộ Quốc phòng, Cơ quan thi hành án dân sự (trong trường hợp thi hành hình phạt tiền đối với pháp nhân thương mại). 

Phạm vi kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân rất rộng, bắt đầu từ khi bản án hình sự của Tòa án có hiệu lực pháp luật (Tòa án ra quyết định thi hành án, tạm đình chỉ, đình chỉ) và kéo dài cho đến khi việc thi hành án kết thúc, người chấp hành án được cấp giấy chứng nhận chấp hành xong hình phạt, và pháp nhân thương mại được xóa án tích theo Điều 89 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung 2025. Sự kiểm soát này là cần thiết để cân bằng giữa mục tiêu cải tạo và sự nghiêm minh của luật pháp, đồng thời ngăn chặn việc lạm dụng quyền tùy nghi trong hành chính tư pháp.

2. Nhiệm vụ, quyền hạn của các Bộ trong thi hành án hình sự hiện nay

Luật Thi hành án hình sự năm 2019 đã thiết lập một cơ chế quản lý nhà nước thống nhất nhưng có sự phân công chuyên môn hóa cao bằng cách quy định chi tiết nhiệm vụ và quyền hạn của các Bộ và cơ quan ngang Bộ. Trong cơ chế này, Chính phủ đóng vai trò trung tâm theo Điều 199, thực hiện quản lý nhà nước thống nhất đối với toàn bộ công tác thi hành án hình sự, thông qua việc xây dựng định hướng vĩ mô và ban hành chính sách chung, nhằm đảm bảo sự liên kết và đồng bộ giữa các bộ, ngành, địa phương. Đi kèm với vai trò vĩ mô của Chính phủ, Bộ Tư pháp – cũng được quy định tại Điều 199 – giữ nhiệm vụ quan trọng trong việc điều phối pháp lý.

Bộ Tư pháp là đầu mối phối hợp với các cơ quan tư pháp then chốt như Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an và Bộ Quốc phòng để ban hành các thông tư liên tịch, hướng dẫn chi tiết về trình tự, thủ tục thi hành án hình sự. Sự phân công này đảm bảo tính thống nhất, minh bạch và chuẩn hóa của quy trình hành chính tư pháp trên phạm vi cả nước. Ở cấp độ tổ chức thực thi, Bộ Công an được giao nhiệm vụ trung tâm theo Điều 200 quản lý hệ thống cơ quan thi hành án hình sự phổ quát, bao trùm từ trại giam, trại tạm giam đến hệ thống thi hành án hình sự tại cộng đồng, chịu trách nhiệm bảo đảm an ninh, an toàn, kỷ luật, giáo dục và hỗ trợ tái hòa nhập.

Song song với hệ thống phổ quát do Bộ Công an quản lý, Bộ Quốc phòng theo Điều 201 Luật thi hành án hình sự 2019 chịu trách nhiệm đối với hệ thống thi hành án hình sự dành riêng cho quân nhân. Hệ thống này vận hành độc lập, gồm cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Quốc phòng và các cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu, nhằm phục vụ yêu cầu giữ nghiêm kỷ luật quân đội, phù hợp với đặc thù hoạt động quân sự và yêu cầu bảo vệ bí mật quốc phòng. Để bổ trợ cho hoạt động thực thi nghiệp vụ, Điều 202 quy định rõ nhiệm vụ hỗ trợ chuyên môn của các Bộ/Cơ quan ngang Bộ khác.

Điển hình, Bộ Y tế thực hiện nhiệm vụ phối hợp với các cơ quan giam giữ để chỉ đạo, hướng dẫn công tác phòng, chống dịch bệnh, tổ chức khám chữa bệnh cho phạm nhân và học sinh trường giáo dưỡng, đồng thời đảm nhiệm vận hành các cơ sở y tế chuyên khoa phục vụ biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh, qua đó đảm bảo chế độ y tế theo tiêu chuẩn nhân đạo và khoa học. Tương tự, Bộ Giáo dục và Đào tạo có trách nhiệm phối hợp triển khai giáo dục pháp luật, giáo dục công dân, dạy văn hóa và dạy nghề cho người chấp hành án, giúp họ đạt được các kỹ năng cần thiết để tái hòa nhập cộng đồng sau khi chấp hành xong án phạt.

Ngoài ra, các Bộ và cơ quan ngang Bộ khác cũng thực hiện quyền hạn theo Luật Thi hành án hình sự thông qua việc cung cấp hỗ trợ chuyên môn, kỹ thuật trong phạm vi chức năng của mình, đóng góp vào sự đầy đủ, đồng bộ và hiệu quả của toàn bộ hệ thống thi hành án hình sự. Dưới đây là bảng tóm tắt nhiệm vụ, quyền hạn cốt lõi của các Bộ trong thi hành án hình sự:

3. Thẩm quyền và cơ chế phối hợp trong thi hành án hình sự

3.1. Thẩm quyền quản lý thống nhất của Chính phủ 

3.2. Thẩm quyền toàn diện của Bộ Công an và thẩm quyền ngoại lệ của Bộ quốc phòng

Bộ Công an quản lý toàn bộ hệ thống cơ quan thi hành án hình sự phổ quát, thực hiện công tác quản lý tạm giữ, tạm giam và thi hành án hình sự tại cộng đồng. Thẩm quyền của Bộ Công an mang tính toàn diện đối với hầu hết các đối tượng phạm tội trong môi trường dân sự. Ngược lại, Bộ Quốc phòng có thẩm quyền độc lập để quản lý giam giữ chuyên biệt đối với quân nhân. Cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Quốc phòng có cơ cấu tổ chức riêng biệt, bao gồm Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng và Cơ quan giúp việc là Phòng quản lý giam giữ và thi hành án hình sự. Sự độc lập này là cần thiết để duy trì kỷ luật đặc thù trong quân đội. Mặc dù Bộ Quốc phòng có hệ thống thi hành án hình sự độc lập, thẩm quyền của nó bị giới hạn đáng kể khi đối tượng chấp hành án bước vào môi trường dân sự (án treo, cải tạo không giam giữ hoặc tha tù trước thời hạn có điều kiện).

Thẩm quyền của Bộ Quốc phòng trong quản lý cộng đồng mang tính chất phụ thuộc hành chính. Cụ thể, trong trường hợp người chấp hành án thuộc thẩm quyền của Bộ Quốc phòng xin thay đổi nơi cư trú, đơn vị quân đội nơi quản lý phải báo cáo Cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu. Cơ quan này phải tiến hành xác minh và xem xét, sau đó có văn bản đề nghị Cơ quan Công an có thẩm quyền giải quyết việc thay đổi nơi cư trú. Quy định này xác lập rõ ràng ranh giới quyền lực: Bộ Công an có thẩm quyền chủ trì và quyết định trong việc quản lý cơ sở hạ tầng an ninh và hành chính tại môi trường dân sự (cộng đồng). Thẩm quyền của Bộ Quốc phòng là phái sinh hoặc ngoại lệ và bị buộc phải chuyển giao một phần trách nhiệm hành chính sang hệ thống Bộ Công an khi đối tượng của mình tương tác với môi trường dân sự phổ quát. Đây là cơ chế quan trọng nhằm đảm bảo tính thống nhất trong quản lý cư trú và an ninh trật tự xã hội.

3.3. Cơ chế phối hợp liên ngành và ranh giới trách nhiệm

Bên cạnh Bộ Công an và Bộ Quốc phòng, các Bộ/Cơ quan ngang Bộ khác cũng đóng vai trò hỗ trợ chuyên môn then chốt theo Điều 202 Luật Thi hành án hình sự năm 2019. Cụ thể, Bộ Y tế phối hợp để chỉ đạo, hướng dẫn công tác phòng, chống dịch bệnh, khám chữa bệnh cho phạm nhân và tổ chức cơ sở bắt buộc chữa bệnh, đảm bảo chế độ y tế theo tiêu chuẩn khoa học và nhân đạo. Tương tự, Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp tổ chức giáo dục pháp luật, dạy văn hóa và dạy nghề, nhằm hỗ trợ quá trình cải tạo và tái hòa nhập. Song song với hoạt động thực thi nghiệp vụ của các Bộ này là cơ chế kiểm soát và cân bằng quyền lực thông qua Viện kiểm sát nhân dân, cơ quan chịu trách nhiệm về quy trình và tính hợp pháp của các quyết định hành chính tư pháp, chứ không phải kết quả thi hành án.

Trong khi các Cơ quan Thi hành án hình sự quản lý và giáo dục, Viện kiểm sát nhân dân thực hiện chức năng kiểm sát pháp quyền, đặc biệt đối với các quyết định mang tính tùy nghi cao như hoãn, giảm thời hạn, hoặc tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù, nhằm đảm bảo các quyết định này tuân thủ tuyệt đối quy định pháp luật. Phạm vi kiểm sát bao trùm cả các quyết định thi hành án của Tòa án và các hoạt động của Cơ quan thi hành án dân sự, xác lập tính pháp lý tuyệt đối cho toàn bộ quá trình thi hành án hình sự. Dưới đây là bảng phân định ranh giới trách nhiệm giữa cơ quan thực thi và cơ quan kiểm sát:

4. Ví dụ minh họa và thực tiễn áp dụng cấp cơ sở trong thi hành án hiện nay

4.1. Trách nhiệm giám sát và giáo dục người chấp hành án treo

Điều 203 Luật Thi hành án hình sự năm 2019 quy định Ủy ban nhân dân cấp xã có nhiệm vụ, quyền hạn then chốt trong công tác thi hành án, chủ yếu tập trung vào việc giám sát tư pháp cưỡng chế đối với các hình phạt không giam giữ như án treo. Đối với người chấp hành án treo, Ủy ban nhân dân cấp xã đóng vai trò là cơ quan hành chính chỉ đạo, phối hợp và quản lý trực tiếp tại địa phương, trên cơ sở hồ sơ từ cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh. Cơ chế giám sát này được thực hiện thông qua Công an cấp xã, cơ quan chịu trách nhiệm tham mưu nghiệp vụ và quản lý hồ sơ chuyên đề.

Trong khi đó, Ủy ban nhân dân cấp xã thực hiện chức năng chỉ đạo hành chính, ban hành các kế hoạch giám sát tổng thể, và phân công các tổ chức xã hội hoặc cá nhân cụ thể tham gia giám sát, giáo dục. Trách nhiệm này mang tính cưỡng chế tư pháp rõ rệt, thể hiện qua việc mọi yêu cầu thay đổi nơi cư trú vượt quá 03 ngày phải được chấp thuận, và đặc biệt là khi người chấp hành án vi phạm nghĩa vụ giám sát, Công an cấp xã sẽ tham mưu cho Ủy ban nhân dân cấp xã đề nghị Tòa án xem xét hủy bỏ án treo và buộc họ chấp hành hình phạt tù.

4.2. Trách nhiệm hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng

Trái ngược với trách nhiệm cưỡng chế trong giám sát án treo, Điều 203 còn quy định trách nhiệm hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng đối với người đã chấp hành xong hình phạt tù (bao gồm người được đặc xá), đây là cơ chế hỗ trợ kinh tế, xã hội và pháp lý sau khi hình phạt đã kết thúc nhằm giảm thiểu nguy cơ tái phạm. Công tác này được hướng dẫn chi tiết, nổi bật là tại Thông tư 10/2024/TT-BCA của Bộ Công an. Trong đó, Công an cấp xã có nhiệm vụ tham mưu cho Ủy ban nhân dân cấp xã ban hành kế hoạch tổng thể, đồng thời trực tiếp thực hiện các biện pháp hỗ trợ cụ thể: về mặt pháp lý và cư trú, Công an cấp xã tư vấn và hướng dẫn các thủ tục hành chính phức tạp như đăng ký cư trú, cấp căn cước công dân và đặc biệt là thủ tục xin xóa án tích.

Về mặt kinh tế, Ủy ban nhân dân cấp xã chỉ đạo phối hợp với các sở, ban, ngành, đoàn thể địa phương để tổ chức dạy nghề, giới thiệu việc làm, và Công an cấp xã phối hợp với Ngân hàng Chính sách xã hội để tạo điều kiện cho người tái hòa nhập vay vốn ưu đãi theo các chính sách tín dụng của Thủ tướng Chính phủ, thể hiện vai trò đa chiều của chính quyền cơ sở trong việc đảm bảo tính nhân văn và bền vững của công tác thi hành án.

4.3. Tính đồng bộ và hiệu quả của cơ chế cấp xã

Thực tiễn áp dụng Điều 203 cho thấy sự phân đôi trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp xã giữa cưỡng chế tư pháp (án treo) và hỗ trợ xã hội (tái hòa nhập). Điều này chứng tỏ Chính phủ đã nhận thức được rằng việc quản lý người chấp hành án là một chuỗi liên tục: từ giai đoạn cưỡng chế bắt buộc đến giai đoạn hỗ trợ sau khi hình phạt hoàn thành. Hiệu quả của công tác thi hành án hình sự tại cộng đồng là thước đo trực tiếp cho hiệu quả phòng ngừa tái phạm và mức độ nhân đạo của hệ thống tư pháp. Việc Nghị định 118/2024/NĐ-CP và Thông tư 10/2024/TT-BCA được ban hành chi tiết cho từng nhiệm vụ này đã giúp cung cấp cơ sở pháp lý vững chắc hơn cho hoạt động của chính quyền cơ sở.

Kết luận  

Cơ chế phân công nhiệm vụ và quyền hạn của các Bộ trong thi hành án hình sự theo Luật Thi hành án hình sự năm 2019 thể hiện tính hệ thống và chuyên môn hóa cao, phân định rõ ràng vai trò quản lý hành chính của Chính phủ, chuyên trách an ninh phổ quát của Bộ Công an, chuyên trách an ninh quân sự của Bộ Quốc phòng, hỗ trợ chuyên môn của Bộ y tế và Bộ Giáo dục và Đào tạo, cùng với kiểm soát pháp quyền của Viện kiểm sát nhân dân. Khung pháp lý toàn diện này đảm bảo cả tính nghiêm minh và mục tiêu cải tạo đều được chú trọng. Tuy nhiên, thực tiễn thi hành vẫn bộc lộ những thách thức lớn trong việc phối hợp liên ngành. Cụ thể, mối lo ngại về quyền tùy nghi trong các quyết định như giảm, hoãn án vẫn tồn tại, và sự phức tạp của thủ tục hành chính tại các điểm giao thoa có thể dẫn đến chậm trễ hoặc vi phạm trong công tác kiểm sát. Áp lực lên cấp xã với trách nhiệm kép về giám sát tư pháp cưỡng chế và hỗ trợ xã hội cũng đòi hỏi nguồn lực và năng lực chuyên môn cao, đặc biệt trong việc tư vấn thủ tục xóa án tích.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.