Nhiệm vụ, quyền hạn của đơn vị quân đội trong thi hành án hình sự quy định như thế nào?

 Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hiện đại hóa nền quốc phòng, nhiệm vụ bảo đảm thượng tôn pháp luật trong Quân đội nhân dân Việt Nam có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Không chỉ thực hiện chức năng huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và quản lý lực lượng vũ trang, các đơn vị quân đội còn được giao một số nhiệm vụ chuyên biệt trong lĩnh vực thi hành án hình sự, nhằm duy trì kỷ luật quân đội, giữ vững an ninh – trật tự và phòng ngừa vi phạm pháp luật trong nội bộ lực lượng. 

Việc xác định đầy đủ các quy định này không chỉ giúp nhận diện đúng vai trò của quân đội trong hệ thống thi hành án hình sự quốc gia mà còn góp phần nâng cao nhận thức về xây dựng quân đội vững mạnh về tổ chức, kỷ luật và pháp chế. 

1. Căn cứ pháp lý và nguyên tắc thực hiện thi hành án hình sự trong quân đội 

1.1. Thi hành án hình sự quân đội có phải là một hệ thống pháp luật riêng biệt?

Thi hành án hình sự trong Quân đội Nhân dân Việt Nam không phải là một hệ thống pháp luật hoàn toàn tách biệt, mà là một lĩnh vực được điều chỉnh thống nhất bởi hệ thống pháp luật chung của Nhà nước, nhưng được cụ thể hóa và áp dụng theo tính chất đặc thù của môi trường quân sự. Khái niệm này bao trùm việc tổ chức, quản lý và thực hiện các hình phạt hình sự đã có hiệu lực pháp luật đối với quân nhân, công nhân và viên chức quốc phòng, được xét xử bởi các Tòa án quân sự. Pháp luật nền tảng là Luật thi hành án hình sự số 2019, điều chỉnh thống nhất quá trình thi hành tất cả các loại hình phạt.

Tuy nhiên, tính chuyên sâu của công tác này được củng cố thông qua một Khung pháp lý kép, bao gồm việc tích hợp các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật do Bộ Quốc phòng ban hành, điển hình là Thông tư số 183/2019/TT-BQP và Thông tư số 181/2019/TT-BQP, quy định chi tiết về tổ chức bộ máy và quy trình nghiệp vụ để đảm bảo kỷ luật và tính đặc thù quân sự. Do đó, công tác thi hành án trong quân đội phải đồng thời đảm bảo ba nguyên tắc: tính nghiêm minh của pháp luật, tính nhân đạo trong cải tạo, và tính kỷ luật quân đội cao nhất, nhằm quản lý chặt chẽ và tái hòa nhập hiệu quả người chấp hành án.

1.2. Hệ thống cơ quan chịu trách nhiệm thi hành án hình sự trong quân đội

Hệ thống cơ quan Thi hành án hình sự trong Quân đội được tổ chức theo cấp bậc chỉ huy, tuân thủ Luật Thi hành án hình sự 2019 và cụ thể hóa chi tiết bởi Thông tư 183/2019/TT-BQP. Trong đó, Cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Quốc phòng giữ vai trò đầu não, chịu trách nhiệm quản lý nhà nước chung và thống nhất chỉ đạo nghiệp vụ trong toàn quân. Tiếp đến là cơ quan thi hành án hình sự cấp Quân khu, đóng vai trò trung tâm và trực tiếp thi hành án, bao gồm việc quản lý các Trại giam quân sự và chỉ đạo việc giám sát đối với các hình phạt không giam giữ; cơ quan này tiếp nhận bản án từ Tòa án quân sự và ra quyết định thi hành án.

Cuối cùng, Đơn vị Quân đội cấp Trung đoàn và tương đương được trao trách nhiệm là cơ quan giám sát hành chính - kỷ luật tại chỗ, theo quy định của Thông tư 181/2019/TT-BQP. Việc giao thẩm quyền này cho cấp Trung đoàn nhằm đảm bảo đơn vị có đủ bộ máy chính trị và quân sự để liên tục thực hiện các nhiệm vụ tư pháp hành chính như theo dõi, báo cáo định kỳ và áp dụng các biện pháp giáo dục/kỷ luật cần thiết đối với người chấp hành án không giam giữ.

2. Nhiệm vụ và quyền hạn chung của đơn vị quân đội trong thi hành án hình sự

2.1. Trách nhiệm giám sát và giáo dục hình phạt không giam giữ và hình phạt bổ sung

Điều 20 Luật thi hành án hình sự năm 2019 là căn cứ pháp lý cốt lõi, xác lập vai trò của đơn vị quân đội (thường là cấp Trung đoàn và tương đương trở lên) là cơ quan thực hiện nhiệm vụ giám sát hành chính và giáo dục đối với người chấp hành án tại cơ sở. Việc giao nhiệm vụ này cho đơn vị quân đội thay vì chính quyền địa phương đảm bảo tính đặc thù và nghiêm minh của kỷ luật quân đội trong quá trình chấp hành án không giam giữ. Trách nhiệm của đơn vị được chia thành hai nhóm chính: giám sát và giáo dục nhằm đảm bảo người chấp hành án tuân thủ pháp luật và kỷ luật quân đội.

Các đối tượng được giám sát bao gồm: người được hưởng án treo, đơn vị phải theo dõi hành vi và thái độ trong thời gian thử thách; người chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ, đơn vị thực hiện giám sát trực tiếp tại nơi làm việc và phối hợp với cơ quan thi hành án hình sự cấp Quân khu để khấu trừ thu nhập; và người bị hình phạt bổ sung (như cấm đảm nhiệm chức vụ), đơn vị phải đảm bảo các quy định cấm này được thi hành triệt để trong phạm vi quản lý của mình.

2.2. Trách nhiệm quản lý hành chính đối với các trường hợp đặc biệt

Bên cạnh nhiệm vụ giám sát và giáo dục, đơn vị quân đội còn có trách nhiệm quản lý hành chính đối với các trường hợp đặc biệt liên quan đến án phạt tù, nhằm đảm bảo họ không bỏ trốn và tuân thủ các điều kiện được áp dụng. Các trường hợp quản lý này bao gồm: Người được hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, đơn vị phải theo dõi chặt chẽ để đảm bảo người này thực hiện đúng các cam kết và điều kiện đã được Tòa án hoặc Cơ quan Thi hành án hình sự cấp Quân khu quyết định; và người được tha tù trước thời hạn có điều kiện, đơn vị thực hiện giám sát, giáo dục tương tự như án treo, để đảm bảo người này không vi phạm pháp luật và hoàn thành thời gian thử thách còn lại để được xóa án tích.

Việc phân định rõ ràng các nhiệm vụ này tại Điều 20 Luật Thi hành án hình sự 2019 khẳng định đơn vị quân đội không chỉ là nơi làm việc mà còn là cánh tay nối dài của hệ thống tư pháp quân đội, trực tiếp chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc quản lý và giáo dục người chấp hành án tại cơ sở.

3. Nhiệm vụ và trách nhiệm của đơn vị quân đội trong thi hành án hình sự

3.1. Trách nhiệm của đơn vị quân đội đối với hình phạt tù tại trại giam quân đội

Các trại giam quân sự (thuộc Cơ quan Thi hành án hình sự cấp Quân khu hoặc Bộ Quốc phòng quản lý) là đơn vị trực tiếp thực hiện án phạt tù, chịu trách nhiệm tiếp nhận và lập hồ sơ phạm nhân theo quy trình tại Điều 170 Luật thi hành án hình sự 2019, đảm bảo tính pháp lý và sự tuân thủ trong quá trình chuyển giao. Vai trò trung tâm của đơn vị là quản lý, giám sát và tổ chức lao động, học tập cho phạm nhân theo một chế độ nghiêm ngặt và đặc thù quân sự.

Theo các Thông tư của Bộ Quốc phòng, phạm nhân phải lao động 8 giờ/ngày, kết hợp với thời gian học văn hóa, học nghề và giáo dục công dân, nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục, hướng nghiệp. Bên cạnh tính kỷ luật, đơn vị còn thể hiện tính nhân đạo qua việc áp dụng chế độ gặp thân nhân đặc biệt, cho phép kéo dài thời gian thăm gặp hoặc gặp vợ (chồng) ở phòng riêng không quá 24 giờ đối với phạm nhân cải tạo tốt.

Cuối cùng, trại giam quân sự đóng vai trò trung tâm trong việc đề xuất và lập hồ sơ giảm thời hạn chấp hành án phạt tù hoặc tha tù trước thời hạn có điều kiện (theo Điều 38, Điều 60 Luật Thi hành án hình sự 2019), dựa trên sự đánh giá khách quan về quá trình cải tạo, lao động và học tập của phạm nhân.

3.2. Trách nhiệm giám sát và giáo dục đối với án cải tạo không giam giữ và án treo tại đơn vị 

Đối với các hình phạt không giam giữ, đơn vị quân đội cấp Trung đoàn và tương đương là cơ quan được giao nhiệm vụ giám sát, giáo dục tại nơi làm việc hoặc nơi cư trú, đảm bảo người chấp hành án treo hoặc cải tạo không giam giữ tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ của mình, bao gồm việc thực hiện các quy tắc kỷ luật quân đội và tham gia các hoạt động giáo dục.

Thủ trưởng đơn vị có quyền hạn nhất định trong việc quản lý hành chính, cụ thể là cho phép người chấp hành án vắng mặt khỏi nơi làm việc hoặc cư trú trong những trường hợp cần thiết; tuy nhiên, việc thay đổi nơi cư trú bị kiểm soát chặt chẽ và phải được sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan quản lý Thi hành án hình sự cấp cao hơn, theo quy định tại Thông tư 181/2019/TT-BQP.

Trong quá trình này, đơn vị quân đội có trách nhiệm phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương (Ủy ban Nhân dân cấp xã) và Cơ quan Thi hành án hình sự Quân khu, đặc biệt khi người chấp hành án cư trú tại địa phương nhưng làm việc trong đơn vị, nhằm đảm bảo việc giám sát được liên tục và hiệu quả.

3.3. Quyền hạn và nghĩa vụ phối hợp trong thi hành án tử hình và các hình phạt khác

Đối với các hình phạt đặc biệt, đơn vị quân đội cũng được giao nhiệm vụ cụ thể, đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt và phối hợp liên ngành. Trong thi hành án tử hình, đơn vị quân đội được giao nhiệm vụ thực hiện (nếu có) phải đảm bảo tuân thủ tuyệt đối Điều 44 Luật Thi hành án hình sự 2019 và các quy chế nội bộ của Bộ Quốc phòng, dưới sự giám sát chặt chẽ của Viện kiểm sát Quân sự.

Ngoài ra, đơn vị quân đội có nghĩa vụ phối hợp thi hành các hình phạt bổ sung như phạt tiền, thông qua việc phối hợp với các cơ quan Thi hành án Dân sự. Đối với hình phạt trục xuất (nếu áp dụng cho quân nhân người nước ngoài), đơn vị phải phối hợp với cơ quan quản lý xuất nhập cảnh và Cơ quan Thi hành án hình sự. Cuối cùng, đối với hình phạt quản chế, đơn vị quân đội có vai trò giám sát tương tự như đối với án treo hoặc cải tạo không giam giữ, nhằm đảm bảo người chấp hành án tuân thủ các quy định quản lý.

4. Quyền hạn hành chính và kỷ luật của đơn vị quân đội trong hoạt động thi hành án hình sự

4.1. Quyền hạn quyết định về quản lý người chấp hành án không giam giữ

Đơn vị quân đội được giao nhiệm vụ giám sát, giáo dục có quyền hạn hành chính tại chỗ cần thiết để duy trì sự linh hoạt và kỷ luật, điển hình là Thủ trưởng đơn vị có quyền quyết định cho phép người chấp hành án vắng mặt khỏi nơi làm việc hoặc cư trú trong một thời gian nhất định mà không cần xin ý kiến Cơ quan Thi hành án hình sự Quân khu trong mọi trường hợp. Bên cạnh đó, đơn vị quân đội có trách nhiệm thực hiện khấu trừ thu nhập (từ 5% đến 20%) đối với người bị phạt cải tạo không giam giữ để sung quỹ nhà nước.

Tuy nhiên, việc áp dụng hình phạt này đặt ra một thách thức pháp lý đặc thù trong môi trường quân đội: Đối với Hạ sĩ quan và Chiến sĩ đang phục vụ tại ngũ, khoản phụ cấp và tiền ăn được hưởng chỉ đủ chi tiêu thiết yếu và không được coi là thu nhập để khấu trừ, điều này làm giảm tính răn đe tài chính của hình phạt. Do đó, biện pháp khấu trừ thu nhập chỉ thực sự hiệu quả và khả thi khi áp dụng đối với các đối tượng có mức lương rõ ràng như Sĩ quan hoặc Quân nhân chuyên nghiệp.

4.2. Quyền hạn áp dụng và đề nghị xử lý kỷ luật

Đơn vị quân đội có quyền hạn quan trọng trong việc áp dụng các biện pháp kỷ luật đối với người chấp hành án vi phạm nội quy, quy chế, nhằm duy trì tính nghiêm minh của môi trường quân sự. Cụ thể, đối với phạm nhân bị giam giữ, Thủ trưởng cơ sở giam giữ quân sự có quyền áp dụng các biện pháp kỷ luật hành chính nội bộ, như giam riêng hoặc hạn chế thời lượng liên lạc với thân nhân đối với những người thường xuyên vi phạm Nội quy.

Quan trọng hơn, đối với người chấp hành án không giam giữ, nếu họ có vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ giám sát, giáo dục hoặc có dấu hiệu tái phạm, Thủ trưởng đơn vị có quyền lập hồ sơ và đề nghị cơ quan thi hành án hình sự có thẩm quyền xem xét hủy bỏ án treo hoặc tăng thời hạn chấp hành án (đối với cải tạo không giam giữ), qua đó bảo đảm sự răn đe và tính nghiêm minh tuyệt đối của pháp luật.

5. Thực tiễn thi hành án và liên kết với cơ quan tư pháp quân đội

5.1. Hồ sơ và quy trình đề nghị giảm án/tha tù trước thời hạn

Trong thực tiễn nghiệp vụ, đơn vị quân đội (đặc biệt là trại giam quân sự) đóng vai trò nền tảng trong việc lập hồ sơ đề nghị giảm án hoặc tha tù trước thời hạn, bằng cách chứng minh các tiêu chí bắt buộc theo luật, bao gồm thời gian chấp hành án tối thiểu và sự tiến bộ rõ rệt trong học tập, lao động và chấp hành nội quy, tạo cơ sở khách quan cho Tòa án quân sự xét duyệt. Đồng thời, toàn bộ hoạt động thi hành án tại các đơn vị quân đội chịu sự kiểm sát tối cao của Viện kiểm sát Quân sự - một cơ quan độc lập với chuỗi chỉ huy hành chính của Bộ Quốc phòng.

Viện kiểm sát Quân sự có nhiệm vụ trực tiếp kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các cơ quan và đơn vị thi hành án, tập trung vào chế độ giam giữ, lao động, thăm gặp, và đặc biệt là kiểm sát việc lập hồ sơ đề nghị giảm án. Sự can thiệp này đảm bảo rằng các quyết định của Thủ trưởng đơn vị tuân thủ nghiêm ngặt Luật Thi hành án hình sự, củng cố tính công bằng của hệ thống tư pháp quân đội.

5.2. Rủi ro và trách nhiệm khi đơn vị quân đội vi phạm quy trình thi hành án

Thủ trưởng đơn vị được giao nhiệm vụ giám sát, giáo dục người chấp hành án phải chịu trách nhiệm về mặt hành chính và kỷ luật quân đội nếu không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ, dẫn đến việc người chấp hành án vi phạm pháp luật hoặc bỏ trốn. Đặc biệt, việc để phạm nhân trốn khỏi nơi giam giữ hoặc người chấp hành án không giam giữ bỏ trốn được coi là vi phạm nghiêm trọng, đặt ra hậu quả pháp lý nặng nề. Nếu vi phạm này gây hậu quả nghiêm trọng hoặc chứng minh được sự thiếu trách nhiệm của cá nhân, đơn vị và Thủ trưởng có liên quan có thể bị xem xét trách nhiệm kỷ luật quân đội hoặc thậm chí là trách nhiệm hình sự theo các quy định của pháp luật hiện hành.

6. Các vấn đề liên quan đến nhiệm vụ, quyền hạn đơn vị quân đội trong thi hành án hình sự

6.1. So sánh đơn vị quân đội và cơ quan thi hành án hình sự công an

Điểm khác biệt cốt lõi giữa hệ thống thi hành án hình sự Quân đội và Công an nằm ở đối tượng chấp hành án, chế độ quản lý và cơ quan giám sát ở cấp cơ sở. Hệ thống Quân đội chuyên xử lý các đối tượng đặc thù là quân nhân, công nhân và viên chức quốc phòng, trong khi Cơ quan Thi hành án hình sự Công an xử lý thường dân và pháp nhân thương mại. Sự khác biệt rõ rệt nhất thể hiện ở quy trình quản lý hành chính đối với hình phạt không giam giữ: Hệ thống Công an giao việc giám sát án treo và cải tạo không giam giữ cho Ủy ban Nhân dân cấp xã và Công an cấp huyện, còn hệ thống quân đội giao thẩm quyền này cho đơn vị quân đội từ cấp trung đoàn và tương đương trở lên.

Sự phân định này phản ánh nguyên tắc tổ chức kỷ luật theo cấp bậc chỉ huy của Quân đội, đảm bảo đơn vị có đầy đủ bộ máy để thực hiện chức năng giám sát hành chính liên tục. Ngoài ra, chế độ quản lý cũng khác biệt, thể hiện qua các quy định đặc thù tại Trại giam Quân sự, cho phép kéo dài thời gian thăm gặp hoặc sử dụng phòng riêng với vợ/chồng (tối đa 24 giờ) cho phạm nhân có tiến bộ, khác biệt so với quy định chung áp dụng tại Trại giam Công an.

Dưới đây là bảng so sánh giữa thi hành án hình sự quân đội và thi hành án hình sự công an:

6.2. Câu hỏi thường gặp về thi hành án hình sự trong quân đội

* Người chấp hành án phạt tù có được hưởng chế độ nghỉ phép không?

Người đang chấp hành án phạt tù không được hưởng chế độ nghỉ phép như sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân và viên chức quốc phòng theo Thông tư 56/2025/TT-BQP. Chế độ nghỉ phép là quyền lợi dành cho quân nhân tại ngũ bình thường. Tuy nhiên, thay vì nghỉ phép, phạm nhân có cơ hội được giảm thời hạn chấp hành án hoặc tha tù trước thời hạn có điều kiện nếu họ cải tạo tốt.

* Các hình thức quản lý giam giữ trong Quân đội có được phân loại theo cấp bậc/quân hàm không?

Việc phân loại hình thức quản lý giam giữ chủ yếu dựa trên loại tội phạm, mức độ cải tạo, và độ tuổi (ví dụ: người dưới 18 tuổi được giam giữ riêng). Mặc dù cấp bậc quân hàm có thể ảnh hưởng đến môi trường lao động và giáo dục ban đầu, tiêu chí pháp lý chính để phân loại và áp dụng chế độ quản lý là mức độ chấp hành án và sự tiến bộ, chứ không phải cấp bậc/quân hàm.

 * Quy định về thăm gặp phạm nhân có khác gì so với trại giam Công an không?

Như đã phân tích (Mục 3.2), quy định thăm gặp tại Trại giam Quân sự có điểm đặc biệt nhằm cụ thể hóa chế độ nhân đạo trong khuôn khổ kỷ luật quân đội. Thủ trưởng cơ sở giam giữ có thể kéo dài thời gian thăm gặp (không quá 03 giờ) hoặc cho phép gặp vợ (chồng) ở phòng riêng không quá 24 giờ đối với phạm nhân chấp hành tốt Nội quy. Đây là một khác biệt đáng kể so với các quy định cơ bản của trại giam dân sự.

Kết luận

BàI viết phân tích chuyên sâu về nhiệm vụ và quyền hạn của đơn vị quân đội trong công tác thi hành án hình sự khẳng định vai trò kép và thiết yếu của các đơn vị cơ sở (cấp Trung đoàn và tương đương). Các đơn vị này không chỉ là môi trường kỷ luật mà còn là cơ quan giám sát hành chính - tư pháp được ủy quyền, với nhiệm vụ cốt lõi được xác lập tại Điều 20 Luật thi hành án hình sự 2019, bao gồm giám sát, giáo dục người được hưởng án treo, người chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ, và quản lý người được hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù hoặc tha tù trước thời hạn có điều kiện. Việc giao thẩm quyền này đảm bảo sự tuân thủ nghiêm ngặt kỷ luật quân đội trong quá trình chấp hành án và cung cấp cơ sở để đánh giá quá trình cải tạo, từ đó lập hồ sơ đề nghị giảm án hoặc tha tù trước thời hạn. Toàn bộ hoạt động của đơn vị được đặt dưới sự kiểm sát tối cao của Viện kiểm sát Quân sự, củng cố tính minh bạch và tuân thủ pháp luật. Tuy nhiên, để hệ thống duy trì tính hiệu quả trong bối cảnh mới, cần tập trung giải quyết các điểm nghẽn nghiệp vụ, đặc biệt là tăng cường năng lực giám sát kỹ thuật đối với quân nhân phạm tội công nghệ cao và đồng bộ hóa các quy định để xử lý mâu thuẫn trong việc khấu trừ thu nhập đối với hạ sĩ quan, chiến sĩ tại ngũ, qua đó bảo đảm tính nghiêm minh và răn đe tài chính của hình phạt này.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.