Trình tự, thủ tục thi hành án treo theo quy định của pháp luật hiện hành.

Quy định hiện hành về thi hành án treo được thiết kế theo hướng rõ ràng, cụ thể và có tính khả thi cao, thể hiện đầy đủ tinh thần cải cách, minh bạch và trách nhiệm trong hoạt động tư pháp hình sự. Đây không chỉ là yêu cầu nhằm bảo đảm quyền và nghĩa vụ của người được hưởng án treo, mà còn là cơ sở để các cơ quan có thẩm quyền—tòa án, viện kiểm sát, cơ quan thi hành án hình sự, chính quyền địa phương và đơn vị quân đội—phối hợp thống nhất, tránh tình trạng bỏ sót, buông lỏng hoặc sai sót trong công tác quản lý, giám sát, giáo dục.

1. Cơ sở pháp lý và nguyên tắc thi hành án treo

Luật Thi hành án hình sự số 41/2019/QH14 (Luật THAHS 2019), có hiệu lực từ ngày 01/01/2020, đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng so với Luật năm 2010. Sự thay đổi này không chỉ nằm ở kỹ thuật lập pháp mà còn ở triết lý quản lý. Nếu như trước đây, quy định về giám sát người án treo còn lỏng lẻo, dẫn đến tình trạng "án treo là án bỏ", thì Luật 2019 đã siết chặt quy trình bằng cơ chế giám sát hai tầng:

• Tầng quản lý nhà nước: Cơ quan thi hành án hình sự (THAHS) Công an có thẩm quyền giữ vai trò chỉ huy, ra mệnh lệnh và xử lý vi phạm.
• Tầng giám sát xã hội: Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã và gia đình, cộng đồng giữ vai trò giáo dục, cảm hóa và báo cáo thường xuyên.

Điều 85 Luật THAHS 2019 chính là "công tắc" để kích hoạt hệ thống giám sát hai tầng này. Nó quy định chi tiết cách thức chuyển giao một con người từ sự quản lý của Tòa án sang sự quản lý của Cộng đồng. Quy trình thi hành án treo không tồn tại độc lập mà là mắt xích trong một chuỗi các văn bản pháp luật liên quan mật thiết:

• Điều 85 Luật THAHS 2019: Quy định "xương sống" về trình tự tiếp nhận, lập hồ sơ và bàn giao người chấp hành án.
• Nghị định 144/2021/NĐ-CP: Công cụ "kỷ luật" bằng biện pháp kinh tế (phạt tiền) đối với các vi phạm nghĩa vụ trong quá trình thi hành án.
• Thông tư 65/2019/TT-BCA: Hướng dẫn chi tiết về biểu mẫu, quy cách hồ sơ, đảm bảo tính thống nhất trong toàn lực lượng Công an.

Sự tương tác giữa các văn bản này tạo nên một hành lang pháp lý buộc người chấp hành án phải tuân thủ. Ví dụ: Việc vi phạm thủ tục triệu tập tại Điều 85 Luật THAHS sẽ ngay lập tức dẫn chiếu đến chế tài phạt tiền tại Điều 14 Nghị định 144.

2. Quy trình thi hành án treo 

Quy trình thi hành án treo theo Điều 85 Luật THAHS 2019 được thiết kế theo một trình tự thời gian nghiêm ngặt. Việc thực hiện bước sau phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả của bước trước.

Bước 1: Triệu tập và cam kết 

Đây là giai đoạn chuyển đổi trạng thái pháp lý quan trọng nhất: từ bị cáo (chờ bản án có hiệu lực) sang người chấp hành án (chính thức chịu sự giám sát).

• Thời điểm kích hoạt: Ngay khi Cơ quan THAHS Công an có thẩm quyền nhận được quyết định thi hành án từ Tòa án.
• Thời hạn thực hiện: Trong vòng 03 ngày làm việc kể từ khi nhận quyết định.
• Hành động: Cơ quan Công an có thẩm quyền ra giấy triệu tập người được hưởng án treo đến trụ sở UBND cấp xã nơi cư trú.

Tại buổi làm việc, người chấp hành án buộc phải ký vào Bản cam kết. Đây không phải là thủ tục hành chính đơn thuần mà là một "hợp đồng pháp lý" đơn phương giữa người phạm tội và Nhà nước. Nội dung bản cam kết bao gồm các yếu tố cốt lõi :

• Cam kết tuân thủ pháp luật: Không phạm tội mới, chấp hành nghiêm các quy định của địa phương.
• Cam kết về nghĩa vụ cư trú: Không tự ý đi khỏi nơi cư trú mà không xin phép, thực hiện khai báo tạm vắng/tạm trú đúng quy định.
• Cam kết thực hiện hình phạt bổ sung: Nếu bản án có phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ... người chấp hành án phải cam kết lộ trình thực hiện.

Điều 85 quy định rất rõ: Nếu người được hưởng án treo không có mặt theo giấy triệu tập thì không được bàn giao hồ sơ cho UBND cấp xã. Nếu Bước 1 thất bại (người án treo vắng mặt), quy trình sẽ dừng lại tại đây. Công an có thẩm quyền sẽ lập biên bản vi phạm và xử lý, chưa chuyển hồ sơ về xã. 

Bước 2: Lập và sao gửi hồ sơ thi hành án

Chỉ khi người chấp hành án đã trình diện và ký cam kết ở Bước 1, Cơ quan Công an mới có đầy đủ thành phần để hoàn thiện hồ sơ bàn giao. Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận được quyết định thi hành án (thường diễn ra song song hoặc ngay sau khi hoàn tất Bước 1).

Hồ sơ này là cơ sở pháp lý để UBND xã nắm quyền quản lý. Thành phần bắt buộc gồm :

• Bản án, Quyết định thi hành án.
• Danh bản, chỉ bản (dấu vân tay).
• Quan trọng nhất: Bản cam kết chấp hành án (đã lập ở Bước 1).
• Các tài liệu khác (lý lịch tư pháp, v.v.).

Bước 3: Lập hồ sơ giám sát, giáo dục

Đây là giai đoạn UBND cấp xã chính thức tiếp nhận quyền quản lý con người. Khoản 3 Điều 85 Luật THAHS 2019 đặt ra mốc thời gian cứng: "Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày triệu tập người được hưởng án treo, Ủy ban nhân dân cấp xã... phải lập hồ sơ giám sát, giáo dục".

Lưu ý: Thời hạn này tính từ ngày triệu tập (Bước 1), không phải ngày nhận hồ sơ (Bước 2). Điều này buộc UBND xã phải hành động ngay khi người án treo đến trình diện.

Hồ sơ tại xã là một "tập hồ sơ sống", phát triển theo thời gian. Nó bao gồm:

Bước 4: Kết thúc thời gian thử thách và cấp giấy chứng nhận

Đây là "đích đến" của hành trình, nơi người chấp hành án được khôi phục đầy đủ quyền công dân (về mặt thi hành án).

Quy trình bàn giao ngược (Trước khi hết hạn 03 ngày)

• Thời điểm: Trước khi hết thời gian thử thách 03 ngày.
• Hành động: UBND cấp xã tổng hợp toàn bộ hồ sơ giám sát, giáo dục và bàn giao lại cho Cơ quan THAHS Công an có thẩm quyền.
• Mục đích: Để Công an có thẩm quyền rà soát lần cuối, đảm bảo không có vi phạm nào chưa xử lý hoặc án phí chưa nộp.

Cấp Giấy chứng nhận (Đúng ngày hết hạn)

• Thời điểm cấp: Đúng vào ngày cuối cùng của thời gian thử thách.
• Hành động: Cơ quan THAHS Công an có thẩm quyền cấp "Giấy chứng nhận chấp hành xong thời gian thử thách".
• Giá trị pháp lý: Đây là tài liệu quan trọng nhất để làm thủ tục xóa án tích sau này. Nếu đến ngày này mà người án treo đang bị khởi tố vụ án mới, quy trình sẽ bị tạm dừng.

3. Rủi ro khi vắng mặt, vi phạm và chế tài xử phạt

Trong quá trình thi hành án treo, sự hiểu biết về các rủi ro pháp lý và hậu quả của việc vi phạm nghĩa vụ là "lá chắn" quan trọng nhất bảo vệ người chấp hành án khỏi nguy cơ mất tự do. Pháp luật hiện hành thiết kế một cơ chế xử lý leo thang, từ nhắc nhở, phạt tiền hành chính đến buộc chấp hành hình phạt tù.

3.1. Phân biệt giữa vi phạm và lý do chính đáng

Một trong những tranh chấp phổ biến nhất trong thực tiễn thi hành án là việc xác định nguyên nhân vắng mặt. Điều 85 và Điều 87 Luật Thi hành án hình sự 2019 cho phép người chấp hành án được vắng mặt khi có giấy triệu tập nếu có lý do chính đáng, nhưng sự "chính đáng" này được pháp luật định nghĩa rất khắt khe thông qua hai khái niệm:

Thứ nhất là Sự kiện bất khả kháng. Đây là những sự kiện xảy ra hoàn toàn khách quan, nằm ngoài tầm kiểm soát và dự liệu của con người, không thể khắc phục được dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết. Điển hình là thiên tai, hỏa hoạn, địch họa hoặc dịch bệnh nguy hiểm dẫn đến phong tỏa. Ví dụ, trong đợt dịch COVID-19, việc một người không thể đến UBND xã trình diện do khu phố bị cách ly y tế được coi là sự kiện bất khả kháng hợp pháp.   

Thứ hai là Trở ngại khách quan. Khác với bất khả kháng, trở ngại khách quan là những hoàn cảnh khiến người có nghĩa vụ không thể thực hiện được việc có mặt, nhưng không mang tính thảm họa diện rộng. Các trường hợp được chấp nhận bao gồm: bản thân người chấp hành án bị ốm đau, tai nạn phải nhập viện cấp cứu (có giấy xác nhận của cơ sở y tế); hoặc thân nhân trong gia đình (bố, mẹ, vợ, chồng, con) chết hoặc bị ốm nặng. Quan trọng cần lưu ý, những lý do chủ quan như "quên lịch", "xe hỏng", "tắc đường" hay "bận việc riêng" hoàn toàn không được pháp luật chấp nhận và sẽ bị coi là hành vi cố ý vi phạm.   

3.2. Chế tài hành chính

Trước khi áp dụng các biện pháp hình sự nghiêm khắc, Nhà nước sử dụng công cụ phạt tiền để răn đe và giáo dục. Theo quy định tại Điều 14 Nghị định 144/2021/NĐ-CP, các hành vi vi phạm nghĩa vụ thi hành án treo sẽ bị xử phạt ở mức độ nghiêm khắc, cụ thể như sau:

Các hành vi vi phạm mang tính chất chống đối thụ động như không có mặt theo giấy triệu tập của cơ quan thi hành án hoặc UBND cấp xã mà không có lý do chính đáng; không thực hiện cam kết chấp hành án; hoặc vắng mặt tại các cuộc họp kiểm điểm định kỳ sẽ đối mặt với mức phạt tiền từ 2.000.000 đồng đến 3.000.000 đồng. Đây là mức phạt áp dụng cho mỗi lần vi phạm, nhằm nhấn mạnh tính nghiêm túc của mệnh lệnh tư pháp.

Nghiêm trọng hơn, đối với nhóm hành vi vi phạm nghĩa vụ cư trú và đi lại – yếu tố cốt lõi của việc giám sát án treo – mức phạt sẽ tăng nặng lên từ 3.000.000 đồng đến 4.000.000 đồng. Cụ thể, hành vi tự ý đi khỏi nơi cư trú mà không xin phép, đi quá thời hạn cho phép, hoặc tự ý thay đổi nơi cư trú mà không được sự đồng ý của cơ quan có thẩm quyền sẽ bị xử lý ở khung cao nhất này. Điều này phản ánh quan điểm của nhà làm luật: việc tự ý rời khỏi sự quản lý không chỉ là vi phạm hành chính mà còn tiềm ẩn nguy cơ bỏ trốn.

Trước khi bị xử lý hình sự, người vi phạm nghĩa vụ án treo sẽ phải đối mặt với các mức phạt tiền theo Nghị định 144:

3.3. Chế tài hình sự

Đây là chế tài nghiêm khắc nhất và là hậu quả pháp lý mà mọi người chấp hành án treo cần phải tránh tuyệt đối. Điều 93 Luật Thi hành án hình sự 2019 quy định cơ chế "hai lần vi phạm" để kích hoạt việc buộc chấp hành hình phạt tù.

Quy trình này không diễn ra đột ngột mà theo trình tự leo thang. Nếu người được hưởng án treo cố ý vi phạm nghĩa vụ lần đầu, họ sẽ bị lập biên bản vi phạm, xử phạt hành chính và kiểm điểm trước cộng đồng. Nếu sau đó họ tiếp tục vi phạm lần thứ hai, cơ quan Công an sẽ tiến hành lập hồ sơ đề nghị Tòa án ra quyết định buộc người đó phải chấp hành hình phạt tù của bản án đã cho hưởng án treo. Điều này có nghĩa là, bản án treo sẽ bị hủy bỏ, và người đó sẽ phải vào trại giam để thụ án như một phạm nhân bình thường. Thực tiễn xét xử (như vụ án của Triệu Văn M. tại Bắc Giang) cho thấy Tòa án rất kiên quyết trong việc áp dụng quy định này đối với những đối tượng thể hiện thái độ coi thường pháp luật.

4. Quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các chủ thể liên quan

Việc thi hành án treo không phải là trách nhiệm đơn lẻ của người bị kết án, mà là một mối quan hệ pháp lý đa chiều giữa Công dân, Gia đình và Chính quyền. Mỗi chủ thể đều có những quyền hạn và trách nhiệm cụ thể được luật định để đảm bảo quá trình cải tạo đạt hiệu quả cao nhất.

Người chấp hành án treo, mặc dù không bị cách ly khỏi xã hội, nhưng quyền tự do của họ bị giới hạn đáng kể bởi các quy định pháp luật.

Về nghĩa vụ, cốt lõi nhất là sự hiện diện và tuân thủ. Họ bắt buộc phải có mặt theo giấy triệu tập của cơ quan có thẩm quyền và tham gia đầy đủ các cuộc họp kiểm điểm. Quan trọng hơn, nghĩa vụ báo cáo là một yêu cầu thường xuyên: hàng tháng, người chấp hành án phải nộp bản tự nhận xét về quá trình chấp hành pháp luật cho UBND xã. Nếu đi khỏi nơi cư trú một ngày, họ phải khai báo tạm vắng; nếu đi lâu hơn, họ phải làm đơn xin phép và được sự đồng ý bằng văn bản.

Tuy nhiên, pháp luật vẫn bảo đảm các quyền cơ bản để họ tái hòa nhập. Họ có quyền lao động, học tập và sinh hoạt tại địa phương. Nếu có nhu cầu chính đáng như đi làm ăn xa, chữa bệnh hay thăm thân, họ có quyền đề nghị cơ quan chức năng cấp phép tạm vắng (tối đa 60 ngày mỗi lần và tổng cộng không quá 1/3 thời gian thử thách). Đặc biệt, nếu chấp hành tốt được một nửa thời gian thử thách, họ có quyền được đề nghị Tòa án xem xét rút ngắn thời gian thử thách, một chính sách khoan hồng đặc biệt để khuyến khích sự tiến bộ.

Luật Thi hành án hình sự 2019 (Điều 94) đã nâng cao vai trò của gia đình từ chỗ "người thân" trở thành một chủ thể có trách nhiệm pháp lý. Gia đình không chỉ dừng lại ở việc động viên tinh thần mà còn phải phối hợp chặt chẽ với UBND xã trong việc quản lý người chấp hành án. Họ có nghĩa vụ thông báo kịp thời cho cơ quan chức năng về kết quả chấp hành án của người thân mình và phải có mặt tại các cuộc họp kiểm điểm khi được yêu cầu. Sự buông lỏng quản lý hoặc bao che cho hành vi vi phạm của gia đình không chỉ làm hại người chấp hành án mà còn có thể bị xem xét trách nhiệm liên đới trong một số trường hợp

Đây là hai cơ quan nắm giữ vai trò quyết định trong việc thi hành án tại cơ sở.

UBND cấp xã chịu trách nhiệm toàn diện về việc giám sát, giáo dục. Họ có quyền tiếp nhận hồ sơ, phân công người trực tiếp giám sát, và quan trọng nhất là quyền nhận xét, đánh giá định kỳ hàng tháng. Những bản nhận xét này chính là cơ sở dữ liệu quan trọng để Tòa án xem xét việc rút ngắn thời gian thử thách hay buộc chấp hành hình phạt tù sau này. Ngoài ra, UBND xã cũng nắm quyền giải quyết các thủ tục hành chính thiết yếu cho người chấp hành án như cấp phép vắng mặt hay xác nhận các giấy tờ nhân thân.

Công an cấp xã, với vai trò tham mưu và trực tiếp thi hành, là lực lượng nòng cốt trong việc kiểm soát di biến động của người chấp hành án. Họ thực hiện việc lập hồ sơ ban đầu, triệu tập đối tượng, phát hiện và lập biên bản xử lý các hành vi vi phạm. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa UBND và Công an xã tạo nên một mạng lưới giám sát chặt chẽ, đảm bảo tính nghiêm minh của bản án tòa tuyên nhưng vẫn tạo điều kiện thuận lợi cho người lầm lỗi hoàn lương.

Kết luận 

Quy trình thi hành án treo theo Điều 85 Luật Thi hành án hình sự 2019 và đích đến cuối cùng là xóa án tích là một hành trình dài hơi, đòi hỏi sự kiên nhẫn và tuân thủ pháp luật nghiêm ngặt. Từ tờ giấy triệu tập đầu tiên đến tờ Phiếu lý lịch tư pháp "sạch" cuối cùng, mỗi bước đi đều cần sự chính xác.

Sự thiếu hiểu biết hoặc chủ quan trong việc thực hiện các quy định này – dù là nhỏ nhất như vắng mặt không phép – đều có thể dẫn đến những hệ quả pháp lý nghiêm trọng, bao gồm cả việc mất đi tự do. Ngược lại, việc nắm vững và tuân thủ quy trình không chỉ giúp người chấp hành án đi qua thời gian thử thách một cách an toàn mà còn mở ra cơ hội được rút ngắn thời gian, sớm tái hòa nhập cộng đồng.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900 6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật Hình sự - Công ty luật Minh Khuê