Chế độ học văn hóa và giáo dục tại trường giáo dưỡng đóng vai trò nền tảng trong việc định hình nhân cách, kiến thức và kỹ năng sống cho học sinh chưa thành niên đang trong quá trình chấp hành biện pháp tư pháp. Đây không chỉ là một phần của chương trình giáo dục thông thường mà còn là phương tiện quan trọng giúp các em nhận thức được hành vi của mình, điều chỉnh thái độ, hình thành ý thức trách nhiệm và khả năng tự quản lý bản thân. Trong môi trường giáo dưỡng, học sinh không chỉ được học văn hóa cơ bản theo chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo mà còn được hướng nghiệp, học nghề và tham gia các hoạt động lao động phù hợp, tạo cơ hội tiếp cận thực tiễn, rèn luyện kỹ năng sống và chuẩn bị hành trang cho quá trình hòa nhập xã hội. Chế độ giáo dục này mang tính nhân văn sâu sắc, thể hiện sự quan tâm của Nhà nước trong việc vừa giáo dục, vừa bảo vệ quyền trẻ em, đồng thời giúp các em nhận ra giá trị của tri thức, lao động và trách nhiệm cá nhân, từ đó hướng tới sự phát triển toàn diện cả về trí tuệ, thể chất lẫn nhân cách.
1. Thi hành biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng là gì?
Theo khoản 15 điều 3 Luật thi hành án hình sự 2019, Thi hành biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng là một trong những chế tài quan trọng trong hệ thống pháp luật dành cho người chưa thành niên vi phạm pháp luật. Theo quy định cũ, cơ quan hoặc người có thẩm quyền được phép đưa người dưới 18 tuổi vào trường giáo dưỡng để giáo dục, rèn luyện và cải tạo dựa trên bản án hoặc quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Biện pháp này không chỉ nhằm xử lý hành vi vi phạm pháp luật mà còn mang tính giáo dục, giúp người chưa thành niên nhận thức hành vi sai trái của mình, điều chỉnh thái độ, hình thành nhân cách lành mạnh và chuẩn bị cho việc hòa nhập cộng đồng sau khi chấp hành xong biện pháp. Trong quá trình thực hiện, các em được quản lý, giám sát và giáo dục theo chương trình, nội quy của trường giáo dưỡng, kết hợp giáo dục pháp luật, đạo đức, kỹ năng sống và các hoạt động hướng thiện khác, đồng thời được đảm bảo quyền lợi cơ bản, phù hợp với lứa tuổi và tình trạng tâm lý.
Mục đích của biện pháp này là tạo cơ hội để người chưa thành niên học hỏi, sửa chữa sai lầm và phát triển nhân cách toàn diện, thay vì chỉ áp dụng các hình thức trừng phạt nặng nề. Thực tiễn cho thấy việc giáo dục tại trường giáo dưỡng từng được xem là một công cụ quan trọng trong việc phòng ngừa tội phạm ở lứa tuổi vị thành niên, giúp các em nhận ra hậu quả pháp lý và xã hội của hành vi vi phạm, từ đó hướng tới sự thay đổi hành vi tích cực và bền vững.
Tuy nhiên, theo Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, quy định về thi hành biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng đã bị bãi bỏ, cụ thể là tại Điểm b Khoản 3 Điều 177, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Việc bãi bỏ này phản ánh sự thay đổi quan trọng trong chính sách tư pháp dành cho người chưa thành niên, đồng thời đánh dấu xu hướng chuyển từ các biện pháp cưỡng chế mang tính kỷ luật, quản lý nghiêm ngặt sang các biện pháp giáo dục, hỗ trợ và can thiệp nhẹ nhàng hơn, chú trọng bảo vệ quyền trẻ em, phát triển kỹ năng sống, và phát triển toàn diện về mặt nhân cách.
Sự thay đổi này không có nghĩa là pháp luật giảm tính nghiêm minh đối với hành vi vi phạm của người chưa thành niên, mà ngược lại, nó thể hiện quan điểm nhân đạo, nhân văn, coi trọng việc giáo dục hơn là trừng phạt. Thay vì đưa các em vào môi trường có tính cưỡng chế cao như trường giáo dưỡng, hệ thống pháp luật mới tập trung vào các hình thức giáo dục tại cộng đồng, tư vấn, can thiệp tâm lý, hướng dẫn kỹ năng sống, và hỗ trợ hòa nhập xã hội. Điều này giúp giảm thiểu những tác động tiêu cực từ môi trường giam giữ, đồng thời tăng cơ hội phát triển cá nhân và khả năng tự lập, tự quản của người chưa thành niên.
Như vậy, mặc dù biện pháp thi hành tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng từng đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục, cải tạo và phòng ngừa tội phạm vị thành niên, nhưng với sự thay đổi của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, hệ thống pháp luật hiện nay đã chuyển hướng, đặt nặng yếu tố giáo dục, hỗ trợ và phát triển nhân cách hơn là biện pháp cưỡng chế. Đây là bước tiến quan trọng trong chính sách tư pháp trẻ em, thể hiện sự tiến bộ, nhân đạo và phù hợp với các chuẩn mực quốc tế về quyền trẻ em và giáo dục vị thành niên.
2. Chế độ học văn hóa, giáo dục với học sinh trường giáo dưỡng như thế nào?
Theo điều 146 Luật thi hành án hình sự 2019 thì Chế độ học văn hóa, giáo dục hướng nghiệp, học nghề và lao động dành cho học sinh tại trường giáo dưỡng được thiết kế như một hệ thống hỗ trợ toàn diện, nhằm tạo môi trường thuận lợi để các em vừa được học tập, vừa được rèn luyện kỹ năng sống, từ đó hình thành ý thức, trách nhiệm và chuẩn bị cho quá trình tái hòa nhập xã hội.
2.1. Chế độ học tập và lao động
Khoản 2 Điều 146 Luật thi hành án hình sự 2019 thiết lập một cơ chế bảo vệ kép về thời gian lao động, nhấn mạnh ưu tiên cho mục tiêu giáo dục:
- Thời gian lao động của học sinh không được nhiều hơn thời gian học tập. Nguyên tắc này khẳng định mục tiêu giáo dục và cải tạo là ưu tiên tuyệt đối, loại bỏ nguy cơ lạm dụng sức lao động.
- Tổng thời gian học tập và lao động không quá 07 giờ trong 01 ngày và không quá 35 giờ trong 01 tuần. Mức giới hạn này nghiêm ngặt hơn so với quy định chung của Bộ luật Lao động đối với lao động vị thành niên (không quá 40 giờ/tuần), thể hiện sự bảo vệ đặc biệt trong môi trường cải huấn
Trường giáo dưỡng có trách nhiệm sắp xếp công việc phù hợp với lứa tuổi và sức khỏe nhằm bảo đảm sự phát triển bình thường về thể chất. Đặc biệt, Điều 146 cấm bố trí những công việc nặng nhọc, nguy hiểm, độc hại. Khoản 3 Điều 146 đảm bảo học sinh trường giáo dưỡng được hưởng đầy đủ chế độ nghỉ ngơi, bao gồm ngày thứ bảy, chủ nhật, ngày lễ, tết theo quy định của pháp luật.
Kết quả lao động của học sinh được phân bổ cho các mục đích phục hồi và phúc lợi cụ thể: Phục vụ sinh hoạt, học tập; bổ sung vào chế độ ăn, quỹ khen thưởng; và bổ sung vào quỹ hòa nhập cộng đồng. Việc thành lập Quỹ Hòa nhập Cộng đồng từ kết quả lao động là một cơ chế quan trọng, sử dụng nguồn lực tài chính này để hỗ trợ các hoạt động phục hồi và tái hòa nhập xã hội cho học sinh sau khi rời khỏi Trường Giáo dưỡng.
2.2. Trách nhiệm của cơ quan nhà nước
Khoản 1 Điều 146 quy định rõ ràng về tính bắt buộc của việc học văn hóa đối với học sinh chưa đạt trình độ phổ cập giáo dục tiểu học, trung học cơ sở. Đây là cơ chế cốt lõi nhằm đảm bảo học sinh trường giáo dưỡng không bị mất quyền học tập và đạt được trình độ học vấn tối thiểu theo chuẩn quốc gia trong thời gian chấp hành biện pháp giáo dưỡng. Đối với các học sinh khác, việc học tập được tổ chức linh hoạt, tùy thuộc vào khả năng cá nhân và điều kiện thực tế của trường.
Chương trình học văn hóa, giáo dục hướng nghiệp, học nghề được quy định dựa trên sự phối hợp giữa ba Bộ: Bộ Giáo dục và Đào tạo (chuyên môn văn hóa), Bộ Công an (quản lý cơ sở) và Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (giáo dục hướng nghiệp, học nghề). Sự phối hợp liên ngành này nhằm đảm bảo tính pháp lý của văn bằng, chứng chỉ và tính thực tiễn của chương trình đào tạo nghề.
Một điểm quan trọng tại Khoản 4 là quy định về kinh phí mua sách vở, đồ dùng học tập cho học sinh do ngân sách nhà nước cấp. Điều khoản này đảm bảo rằng việc thiếu thốn tài chính cá nhân không ảnh hưởng đến quá trình học văn hóa và rèn luyện của người chưa thành niên, thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với quyền được học tập của họ.
Chế độ học văn hóa, giáo dục hướng nghiệp, học nghề và lao động tại trường giáo dưỡng là sự kết hợp hài hòa giữa giáo dục tri thức, rèn luyện kỹ năng và hình thành nhân cách. Đây là nền tảng quan trọng giúp học sinh phát triển toàn diện, nâng cao ý thức trách nhiệm, hiểu giá trị của lao động và học tập, đồng thời chuẩn bị hành trang vững chắc để các em nhanh chóng hòa nhập và thích ứng với cuộc sống sau khi rời khỏi trường giáo dưỡng.
Tuy nhiên điều này bị bãi bỏ bởi Điểm b Khoản 3 Điều 177 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026; tuy nhiên, trong thời gian luật mới chưa có hiệu lực, các quy định hiện hành vẫn tiếp tục được áp dụng để bảo đảm quá trình quản lý, giáo dục và hỗ trợ người chưa thành niên tại trường giáo dưỡng không bị gián đoạn. Việc bãi bỏ quy định cũng cho thấy định hướng lập pháp mới, trong đó hệ thống pháp luật về tư pháp người chưa thành niên được xây dựng theo hướng hiện đại, nhân văn và phù hợp hơn với chuẩn mực quốc tế về quyền trẻ em. Khi các quy định mới được triển khai, cơ chế giáo dục, hỗ trợ và phục hồi cho người chưa thành niên sẽ được điều chỉnh theo tư duy tiếp cận lấy trẻ em làm trung tâm, chú trọng biện pháp thay thế và môi trường giáo dục thân thiện hơn.
3. Quy định về giáo dục người chưa thành niên phạm tội tại trường giáo dưỡng
Theo điều 51 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, Giáo dục tại trường giáo dưỡng là một biện pháp đặc thù được pháp luật Việt Nam áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, nhằm kết hợp giữa giáo dục, rèn luyện nhân cách và bảo vệ xã hội. Theo quy định, giáo dục tại trường giáo dưỡng là việc buộc người chưa thành niên tham gia học văn hóa, học nghề, lao động và sinh hoạt dưới sự quản lý chặt chẽ trong một tổ chức giáo dục có kỷ luật, đảm bảo rằng quá trình giáo dục không chỉ tập trung vào việc sửa chữa hành vi vi phạm pháp luật mà còn phát triển kỹ năng sống, khả năng tự lập và ý thức trách nhiệm của các em. Khác với hình phạt thuần túy, biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng mang tính chất nhân văn, chú trọng vào việc tái hòa nhập cộng đồng và hình thành nhân cách tích cực cho người chưa thành niên.
Điều 51 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 cũng xác định cụ thể những trường hợp có thể áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng, đồng thời phân loại theo độ tuổi và mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội. Cụ thể, với những người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm các tội rất nghiêm trọng như cố ý gây thương tích, mua bán người, cướp tài sản, cướp giật tài sản hoặc các hành vi liên quan đến chất ma túy, biện pháp này có thể được áp dụng, trừ trường hợp người chưa thành niên chỉ là đồng phạm với vai trò không đáng kể. Với nhóm từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi, biện pháp này áp dụng đối với các tội nghiêm trọng như cố ý gây thương tích hoặc cướp giật tài sản, cũng loại trừ những trường hợp đồng phạm với vai trò không đáng kể. Việc phân chia này vừa phản ánh mức độ nhận thức, khả năng chịu trách nhiệm của từng nhóm tuổi, vừa đảm bảo nguyên tắc công bằng trong xử lý người chưa thành niên phạm tội.
Ngoài các trường hợp nêu trên, pháp luật còn cho phép áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng đối với những người chưa thành niên có hành vi nghiêm trọng cần xử lý, dựa trên tính chất nghiêm trọng của hành vi, nhân thân và môi trường sống của các em. Điều này thể hiện tính linh hoạt và nhân văn của pháp luật, khi không chỉ căn cứ vào hành vi phạm tội mà còn tính đến các yếu tố khách quan và chủ quan khác, nhằm đưa ra biện pháp giáo dục phù hợp, hạn chế áp dụng hình phạt quá nặng và tạo cơ hội cải thiện nhân cách, hành vi cho người chưa thành niên. Đồng thời, quy định cũng bao gồm những trường hợp đặc biệt theo khoản 3 Điều 82 của Luật, đảm bảo đầy đủ cơ sở pháp lý cho việc áp dụng biện pháp giáo dục.
Về thời hạn, giáo dục tại trường giáo dưỡng được quy định trong khoảng từ sáu tháng đến hai năm. Khoảng thời gian này vừa đủ để người chưa thành niên trải qua quá trình giáo dục, học tập, rèn luyện kỹ năng sống và lao động, đồng thời không kéo dài quá mức, gây áp lực tâm lý hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường của các em. Thời hạn cụ thể được xác định dựa trên mức độ nghiêm trọng của hành vi, khả năng tiếp thu và tiến bộ của người chưa thành niên, đảm bảo nguyên tắc giáo dục đi đôi với rèn luyện nhân cách và tạo cơ hội cải thiện.
Tóm lại, quy định về giáo dục tại trường giáo dưỡng phản ánh triết lý giáo dục nhân văn trong tư pháp dành cho người chưa thành niên. Nội dung này vừa bảo vệ xã hội, vừa tạo cơ hội để các em nhận thức hành vi sai trái, cải thiện nhân cách và phát triển toàn diện, từ đó hướng tới mục tiêu tái hòa nhập cộng đồng. Thông qua việc kết hợp học văn hóa, học nghề, lao động, sinh hoạt và kỷ luật, biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng không chỉ xử lý hành vi phạm tội mà còn hình thành ý thức trách nhiệm, kỹ năng sống và chuẩn mực đạo đức cho người chưa thành niên, góp phần xây dựng một xã hội an toàn, nhân văn và bền vững.
Kết luận
Tổng thể, chế độ học văn hóa và giáo dục tại trường giáo dưỡng là một phần không thể tách rời của quá trình giáo dục, rèn luyện và phục hồi đối với học sinh chưa thành niên vi phạm pháp luật. Chế độ này không chỉ giúp các em tiếp tục phát triển kiến thức cơ bản, nâng cao khả năng học tập, mà còn định hướng nghề nghiệp, hình thành kỹ năng sống và tạo điều kiện cho các em rèn luyện thái độ, ý thức trách nhiệm và tự giác. Thông qua các hoạt động học tập, lao động và giáo dục hướng nghiệp, học sinh được trải nghiệm những giá trị thực tiễn, hiểu được hậu quả của hành vi sai trái và ý nghĩa của việc hoàn thiện bản thân. Đồng thời, chế độ này cũng thể hiện sự quan tâm, chăm sóc và hỗ trợ toàn diện từ Nhà nước, giúp các em từng bước hòa nhập cộng đồng, giảm nguy cơ tái phạm và phát triển nhân cách lành mạnh. Việc duy trì, cải thiện và hoàn thiện chế độ học văn hóa, giáo dục tại trường giáo dưỡng không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý, mà còn là cam kết của toàn xã hội trong việc bảo vệ quyền trẻ em, phát huy giá trị nhân đạo và xây dựng môi trường pháp luật nhân văn, tiến bộ, hướng đến sự phát triển toàn diện cho thế hệ tương lai.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.
