Mục lục bài viết

Trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam, vai trò của Tòa án nhân dân không chỉ dừng lại ở việc tuyên bố bản án mà còn mở rộng sang giai đoạn thi hành án hình sự (THAHS). Tòa án hoạt động như một cơ chế kiểm soát tư pháp nhằm đảm bảo tính hợp pháp và nhân đạo của quá trình chấp hành hình phạt, cân bằng giữa sự nghiêm minh của luật pháp và chính sách khoan hồng của Nhà nước. Nhiệm vụ và quyền hạn của Tòa án trong giai đoạn này được quy định cụ thể tại Điều 21 Luật Thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 bao gồm thẩm quyền ra quyết định thi hành án, quyết định thành lập hội đồng thi hành án tử hình, cũng như việc xem xét và ra quyết định cuối cùng đối với mọi sự thay đổi quan trọng của hình phạt như hoãn, miễn, giảm thời hạn chấp hành án phạt tù.

1. Pháp luật và vị trí của tòa án trong giai đoạn thi hành án

1.1. Vai trò của Tòa án 

Vai trò của Tòa án thay đổi một cách căn bản sau khi bản án hình sự có hiệu lực pháp luật. Tòa án chuyển từ vị thế là cơ quan xét xử sang một cơ chế kiểm soát tư pháp đối với quá trình chấp hành án. Vai trò này là cần thiết để bảo đảm rằng quá trình tước bỏ quyền tự do hoặc áp dụng các hình phạt khác phải được thực hiện theo đúng thẩm quyền và thủ tục pháp luật, không bị lạm dụng bởi các cơ quan hành chính.

Mọi hoạt động thực thi án phạt hình sự, bao gồm quản lý, giam giữ, và giáo dục cải tạo phạm nhân, đều phải dựa trên quyết định ban hành bởi Tòa án. Hơn nữa, mọi sự thay đổi mang tính khoan hồng như hoãn, miễn, giảm thời hạn chấp hành án phạt tù, hay tạm đình chỉ chấp hành án, đều phải thông qua thủ tục tư pháp do Tòa án quyết định. Cơ sở pháp lý cho thẩm quyền này được quy định bởi sự kết hợp của nhiều văn bản pháp luật.

Cụ thể, Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định các điều kiện vật chất để áp dụng sự khoan hồng (Điều 67 về hoãn, Điều 68 về tạm đình chỉ). Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định chung về thẩm quyền trong tố tụng hình sự, trong khi Luật THAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 (các Điều 24, 25, 36, 37) cung cấp quy định chi tiết về quy trình thi hành án và vai trò của Tòa án trong các hoạt động này.

Việc Tòa án duy trì quyền lực trong giai đoạn thi hành án đóng vai trò như một cơ chế kiểm soát hiến định. Ví dụ, trong trường hợp người bị kết án phạt tù đang tại ngoại mà bỏ trốn, thẩm quyền yêu cầu cơ quan truy nã không nằm hoàn toàn ở cơ quan hành chính. Thay vào đó, Chánh án Tòa án đã ra quyết định thi hành án sẽ là người có thẩm quyền yêu cầu Cơ quan Thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh nơi người bị kết án đang tại ngoại ra quyết định truy nã. Sự duy trì thẩm quyền khởi xướng việc truy nã bởi cơ quan tư pháp cho thấy mọi sự can thiệp sâu vào quyền tự do cá nhân, ngay cả khi người đó đã vi phạm nghĩa vụ thi hành án, phải được bảo vệ tính hợp pháp và được khởi xướng bởi Tòa án, nhằm ngăn chặn lạm quyền hành chính.

1.2. Thẩm quyền giữa tòa án và cơ quan thi hành án  

Thẩm quyền trong thi hành án hình sự (THAHS) được phân định rõ ràng giữa Cơ quan Tư pháp (Tòa án, Viện kiểm sát) và Cơ quan Hành chính/Thực thi (Cơ quan THAHS, Trại giam).

Bên cạnh đó, đơn vị quân đội cũng có các nhiệm vụ, quyền hạn riêng biệt trong thi hành án hình sự. Theo Điều 20 của Luật Thi hành án hình sự, đơn vị quân đội thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn về giám sát, giáo dục người được hưởng án treo, người chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, tước một số quyền công dân; quản lý người được hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, người được tha tù trước thời hạn có điều kiện.

Thẩm quyền ra quyết định cuối cùng thuộc về Tòa án. Tòa án giữ quyền ra các quyết định thay đổi hoặc chấm dứt thi hành án. Ví dụ, đối với việc giảm án, Trại giam hoặc Cơ quan Thi hành án hình sự chỉ có quyền đề nghị Tòa án nơi phạm nhân chấp hành án. Quyết định cuối cùng về việc có chấp nhận giảm thời hạn chấp hành án hay không hoàn toàn do Tòa án xem xét và ban hành. Trại giam, với vai trò là cơ quan thi hành án phạt tù, có trách nhiệm chính là tiếp nhận, tổ chức quản lý giam giữ, giáo dục cải tạo phạm nhân. Đồng thời, họ có nhiệm vụ thông báo cho thân nhân của phạm nhân về việc tiếp nhận và tình hình chấp hành án của người đó.

2. Nhiệm vụ, quyền hạn của Tòa án trong thi hành án hình sự 

Nhiệm vụ và quyền hạn của Tòa án nhân dân trong giai đoạn thi hành án hình sự được quy định cụ thể và toàn diện tại Điều 21 Luật Thi hành án hình sự. Các quyền hạn này khẳng định vai trò kiểm soát tư pháp tối cao của Tòa án đối với quá trình chấp hành án.

Phân tích chi tiết nhiệm vụ và quyền hạn của Tòa án nhân dân theo Điều 21 Luật Thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 khẳng định Tòa án giữ vai trò trọng tâm trong việc đảm bảo tính hợp pháp và nhân đạo của toàn bộ quá trình thi hành án. Phần này được phân tích chi tiết theo các nhóm thẩm quyền chức năng sau:

2.1. Nhóm thẩm quyền ra quyết định thi hành và quản lý hồ sơ 

Ra quyết định thi hành án và thành lập Hội đồng thi hành án tử hình (Khoản 1): Đây là thẩm quyền khởi xướng toàn bộ quá trình thi hành án. Chỉ khi Tòa án ra quyết định thi hành án, bản án mới chính thức có hiệu lực thực thi. Đối với án tử hình, Tòa án chịu trách nhiệm ra quyết định thành lập hội đồng thi hành án, một thẩm quyền thể hiện tính nghiêm minh và thận trọng cao độ của cơ quan tư pháp trước hình phạt cao nhất.

Gửi bản án, quyết định và tài liệu liên quan (Khoản 4): Thẩm quyền này là hoạt động hành chính tư pháp thiết yếu, nhằm đảm bảo sự phối hợp và thông suốt thông tin giữa Tòa án, cơ quan thi hành án hình sự (Cơ quan THAHS), trại giam, và các cơ quan, tổ chức liên quan. Việc gửi tài liệu đầy đủ và kịp thời là điều kiện tiên quyết để Cơ quan THAHS tổ chức chấp hành án đúng quy định pháp luật.

Thực hiện chế độ thống kê, báo cáo (Khoản 7): Đây là nhiệm vụ mang tính quản lý nhà nước, đảm bảo Tòa án thực hiện tốt vai trò giám sát, thu thập và phân tích dữ liệu về tình hình thi hành án, phục vụ cho công tác tổng kết, hoạch định chính sách và lập pháp.

2.2. Nhóm thẩm quyền thay đổi, điều chỉnh hình phạt  

Khoản 2 là thẩm quyền quan trọng nhất, thể hiện rõ vai trò kiểm soát tư pháp của Tòa án, cho phép Tòa án điều chỉnh hiệu lực của bản án đã tuyên, theo chính sách khoan hồng của Nhà nước.

Ra quyết định hoặc hủy quyết định hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, miễn, giảm chấp hành án: Đây là các quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian chấp hành án của người bị kết án. Thẩm quyền này đòi hỏi Tòa án phải áp dụng các tiêu chí pháp lý nghiêm ngặt về điều kiện hoãn, miễn, giảm án (ví dụ, các tiêu chuẩn được cụ thể hóa trong Nghị quyết 03/2024/NQ-HĐTP) và thủ tục hồ sơ (Thông tư liên tịch 01/2021/TTLT).

Quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện: Việc tha tù trước thời hạn thể hiện sự khoan hồng khi người bị kết án đã cải tạo tốt, nhưng quyết định này phải được Tòa án xem xét để đảm bảo người đó đủ điều kiện pháp lý và xã hội.

Quyết định buộc người được hưởng án treo phải chấp hành án phạt tù: Thẩm quyền này được áp dụng khi người được hưởng án treo vi phạm nghiêm trọng các nghĩa vụ trong thời gian thử thách, cho thấy Tòa án vẫn giữ quyền kiểm soát đối với hiệu lực pháp lý của bản án.

Quyết định rút ngắn thời gian thử thách: Tương tự như giảm án, quyết định này công nhận sự tiến bộ của người được hưởng án treo hoặc người được tha tù trước thời hạn có điều kiện, giúp họ sớm hòa nhập cộng đồng.

2.3. Nhóm thẩm quyền giải quyết các vấn đề đặc biệt  

Xem xét, giải quyết việc cho nhận tử thi của người bị thi hành án tử hình (Khoản 3): Đây là một trách nhiệm nhân đạo và thủ tục cuối cùng của Tòa án trong việc thi hành án tử hình, liên quan đến quyền của thân nhân người bị kết án.

Ra quyết định tiếp nhận, chuyển giao phạm nhân quốc tế (Khoản 5): Thẩm quyền này nhấn mạnh vai trò của Tòa án trong việc thực hiện các cam kết và hiệp định quốc tế về chuyển giao người bị kết án phạt tù, đảm bảo tính pháp lý về mặt chủ quyền và luật pháp quốc tế đối với các phạm nhân là công dân Việt Nam bị kết án ở nước ngoài hoặc ngược lại.

Ra quyết định trưng cầu giám định pháp y tâm thần (Khoản 6): Đây là một cơ chế bảo vệ quyền con người quan trọng. Quyết định trưng cầu giám định giúp Tòa án xác định liệu người bị kết án có dấu hiệu mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hay không, từ đó đưa ra quyết định phù hợp về việc tạm đình chỉ thi hành án, tránh trường hợp thi hành án đối với người không còn năng lực hành vi.

2.4. Thẩm quyền bao quát (Khoản 8) 

Thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn khác theo quy định của Luật này (Khoản 8): Đây là quy định bao quát, cho phép Tòa án thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn khác có thể phát sinh trong quá trình thi hành án hình sự mà không được liệt kê cụ thể tại các khoản trên, đảm bảo tính linh hoạt và toàn diện của vai trò Tòa án trong khuôn khổ Luật Thi hành án hình sự.

3. Cơ chế quyết định hoãn, miễn, giảm án phạt tù  

Môi trường pháp lý về thi hành án hình sự tại Việt Nam có tính động cao, thể hiện qua việc ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết. Nghị quyết số 03/2024/NQ-HĐTP, được Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao thông qua ngày 24/04/2024 và có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15/07/2024, là văn bản quan trọng nhất hiện nay điều chỉnh trực tiếp các thẩm quyền thay đổi hình phạt của Tòa án.

Nghị quyết 03/2024/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng các quy định của BLHS về thời hiệu thi hành bản án, miễn chấp hành hình phạt, giảm mức hình phạt đã tuyên, hoãn chấp hành hình phạt tù, và tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù. Sự ra đời của văn bản này cho thấy Tòa án các cấp đã gặp phải những vướng mắc nhất định trong việc áp dụng các điều luật gốc của BLHS và BLTTHS. Nghị quyết này phục vụ như một hướng dẫn thực hành bắt buộc, nhằm tiêu chuẩn hóa việc áp dụng luật, giảm thiểu tính chủ quan và đảm bảo tính thống nhất trong toàn hệ thống Tòa án.

- Thủ tục và điều kiện hoãn chấp hành án phạt tù (Điều 67 BLHS)

Thẩm quyền quyết định hoãn chấp hành án phạt tù thuộc về Chánh án Tòa án đã ra quyết định thi hành án. Quy trình thủ tục chi tiết được điều chỉnh bởi Thông tư liên tịch số 01/2021/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP (TTLT 01/2021), có hiệu lực từ ngày 01/10/2021.

Tòa án phải đảm bảo hồ sơ đề nghị hoãn chấp hành án phạt tù được chuẩn bị đầy đủ các tài liệu cần thiết, bao gồm bản sao Chứng minh thư nhân dân hoặc thẻ căn cước công dân và các tài liệu khác liên quan (như kết luận y khoa, giấy xác nhận hoàn cảnh đặc biệt). Hồ sơ này phải được đánh số bút lục và lưu giữ trong Hồ sơ thi hành án của người được hoãn chấp hành án phạt tù do Tòa án quản lý. Một cơ chế bảo vệ quyền lợi pháp lý quan trọng là việc Tòa án phải sao gửi hồ sơ, tài liệu liên quan đến hoãn chấp hành án phạt tù theo yêu cầu của Viện kiểm sát để cơ quan này thực hiện chức năng kiểm sát tư pháp. Cơ chế này đảm bảo rằng quyết định hoãn án của Tòa án được thực hiện đúng căn cứ pháp luật và các điều kiện cụ thể hóa trong Nghị quyết 03/2024.

- Thủ tục và điều kiện giảm thời hạn chấp hành án phạt tù (Điều 63 BLHS)

Việc xét giảm thời hạn chấp hành án phạt tù là một trong những thẩm quyền quan trọng nhất của Tòa án trong giai đoạn THAHS, thể hiện chính sách khoan hồng của Nhà nước.

Quyết định giảm án của Tòa án dựa trên đề nghị của Trại giam (Cơ quan THAHS) sau khi đánh giá quá trình cải tạo của phạm nhân. Thẩm quyền xét và ra quyết định cuối cùng thuộc về Tòa án nơi phạm nhân đang chấp hành án. Hoạt động này thường diễn ra định kỳ vào các dịp lễ lớn trong năm. Các Tòa án phải nghiêm túc tuân thủ các hướng dẫn mới, đặc biệt là các điều kiện xét giảm cụ thể được quy định trong Nghị quyết 03/2024. Ví dụ, Nghị quyết này quy định rõ về điều kiện xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt lần đầu theo Điều 5, cung cấp tiêu chuẩn hóa cho Thẩm phán khi xem xét mức độ cải tạo của phạm nhân.

- Quyền hạn quyết định tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù (Điều 68 BLHS)

Quyền hạn quyết định tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù cũng thuộc về Tòa án. Thủ tục này thường được áp dụng trong các trường hợp khẩn cấp, chẳng hạn như điều trị y tế cho người bị kết án. Để đảm bảo tính kịp thời, TTLT 01/2021 đã thiết lập thời hạn nghiêm ngặt cho cơ quan phối hợp: Trong thời hạn 02 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được hồ sơ, cơ quan có thẩm quyền thẩm định hồ sơ đề nghị tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù phải xem xét, thẩm định và có văn bản trả lời cho cơ quan lập hồ sơ. Mặc dù Cơ quan THAHS hoặc cơ quan liên quan thực hiện thẩm định, Tòa án vẫn là cơ quan duy nhất có thẩm quyền ra quyết định Tạm đình chỉ. Sự phối hợp chặt chẽ với thời hạn ngắn ngủi này nhằm đảm bảo rằng các quyết định liên quan đến sức khỏe và tính mạng được xử lý nhanh chóng.

Kết luận

Qua đó, có thể khẳng định Tòa án nhân dân giữ vai trò trung tâm và chiến lược trong toàn bộ quá trình thi hành án hình sự, chuyển đổi từ cơ quan xét xử sang một cơ chế kiểm soát tư pháp tối cao. Thẩm quyền này được thể hiện rõ qua tám nhóm nhiệm vụ, quyền hạn chi tiết tại Điều 21 Luật Thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025, từ việc ra quyết định thi hành án ban đầu, kiểm soát các quyết định hoãn, tạm đình chỉ, miễn, giảm án phạt tù cho đến việc giải quyết các vấn đề pháp lý quốc tế và nhân đạo. Vai trò của Tòa án là yếu tố quyết định để cân bằng giữa sự nghiêm minh của bản án và việc thực hiện chính sách khoan hồng của Nhà nước. Cơ chế áp dụng các chính sách nhân đạo, đặc biệt là giảm án, đang được tiêu chuẩn hóa cao thông qua các văn bản hướng dẫn chi tiết mới nhất như Nghị quyết 03/2024/NQ-HĐTP, buộc các cơ quan liên quan phải tuân thủ triệt để các tiêu chí và thủ tục hành chính tư pháp, từ đó đảm bảo tính hợp pháp và thống nhất trong toàn hệ thống thi hành án.

Mọi vướng mắc pháp lý liên quan đến lĩnh vực tố tụng hình sự về điều tra vụ án hình sự, Hãy gọi ngay: 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực hình sự luôn sẵn sàng lắng nghe và giải đáp cụ thể. Trân trọng./.