Mục lục bài viết

Trong kiến trúc của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, hệ thống tư pháp đóng vai trò tối thượng trong việc bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân và duy trì trật tự pháp luật. Nằm ở vị trí trung tâm của hệ thống này, Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) được Hiến pháp 2013 giao phó trọng trách kép: Thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Đây là hai chức năng nền tảng tạo nên bản chất và quyền năng độc đáo của người giữ trọng trách công tố – Kiểm sát viên (KSV).

KSV không chỉ đơn thuần là người đại diện Nhà nước buộc tội tội phạm, mà còn là "người gác cổng" pháp lý, giám sát tính hợp pháp của mọi hành vi, quyết định trong toàn bộ các lĩnh vực tố tụng—từ hình sự, dân sự, hành chính đến thi hành án. Với vai trò đặc biệt này, quyền hạn của KSV là vô cùng lớn, từ phê chuẩn các biện pháp cưỡng chế xâm phạm quyền tự do cá nhân đến quyết định việc truy tố. Do đó, việc xác định rõ ràng nhiệm vụ, giới hạn quyền hạn và cơ chế trách nhiệm đi kèm là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo sự công bằng và chống lạm quyền.

1. Kiểm sát viên là gì? 

Kiểm sát viên là những người được Nhà nước bổ nhiệm để thực hiện chức năng cơ bản của Viện kiểm sát nhân dân. Theo Hiến pháp 2013 (Điều 107), VKSND là cơ quan thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Hệ thống VKSND theo Luật tổ chức VKSND 2025 được tổ chức lại thành 3 cấp: Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, và Viện kiểm sát nhân dân khu vực (bỏ Viện kiểm sát nhân dân cấp cao). KSV được bổ nhiệm theo các cấp: KSV sơ cấp, KSV trung cấp, KSV cao cấp, và KSV VKSND Tối cao.

KSV thực hiện hai chức năng song song và có sự khác biệt rõ rệt theo Luật tổ chức VKSND 2014 (Điều 3). Chức năng thứ nhất là thực hành quyền công tố (THQCT), được hiểu là hoạt động của VKSND trong tố tụng hình sự nhằm thực hiện việc buộc tội của Nhà nước đối với người phạm tội. Phạm vi của THQCT kéo dài suốt quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự. Chức năng thứ hai là kiểm sát hoạt động tư pháp (KSHĐTP), là hoạt động của VKSND để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động tư pháp. Phạm vi của KSHTP rộng hơn, bao trùm toàn bộ các lĩnh vực tư pháp, bao gồm hình sự, dân sự, hành chính, thi hành án, và giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp.   

Đặc biệt, Luật tổ chức VKSND 2025 đã bổ sung và công nhận cán bộ điều tra là một trong các chức danh thuộc VKSND, cho phép luân chuyển và chuyển đổi ngạch giữa KSV và điều tra viên nếu đủ điều kiện (sửa đổi, bổ sung Điều 58, 93, 97...). Để được bổ nhiệm, KSV phải có phẩm chất đạo đức tốt, có bằng cử nhân luật, đã được đào tạo nghiệp vụ kiểm sát, có thời gian làm công tác thực tiễn và đáp ứng các tiêu chuẩn khác theo quy định của pháp luật.

2. Nhiệm vụ của kiểm sát viên trong tố tụng hình sự

Nhiệm vụ của KSV trong tố tụng hình sự, được quy định tại Điều 42 Luật tổ chức VKSND và các điều luật chi tiết của BLTTHS 2015, bao gồm trách nhiệm kép từ giai đoạn tiền tố tụng đến xét xử.

KSV có trách nhiệm kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố theo quy định tại Bộ luật tố tụng hình sư 2015 (BLTTHS) (BLTTHS 2015, Điều 165.1), đồng thời trực tiếp kiểm sát các hoạt động điều tra, khám xét, khám nghiệm, và các hoạt động khác theo quy định (BLTTHS 2015, Điều 42.1).

Đặc biệt, KSV có nhiệm vụ đề ra yêu cầu điều tra, yêu cầu cơ quan điều tra (CQĐT) tiến hành điều tra, và được quyền trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra trong trường hợp cần thiết để kiểm tra, bổ sung tài liệu, củng cố tính khách quan (BLTTHS 2015, Điều 165.6, 165.7). 

Sau khi kết thúc điều tra, KSV thực hiện truy tố bằng cách nghiên cứu hồ sơ, chứng cứ vụ án để ra quyết định truy tố (Bản cáo trạng) hoặc quyết định đình chỉ vụ án/đình chỉ bị can nếu phát hiện vi phạm pháp luật (BLTTHS 2015, Điều 243).

Tại phiên tòa, KSV xét hỏi các bên, trình bày luận tội dựa trên chứng cứ đã được kiểm tra tại phiên tòa, đề nghị mức hình phạt, biện pháp tư pháp, và đối đáp với người bào chữa. Cuối cùng, KSV phải kiểm sát việc tuyên án của Hội đồng xét xử.   

3. Quyền hạn của kiểm sát viên trong tố tụng hình sự 

Trong tố tụng hình sự, quyền hạn của KSV tập trung vào việc kiểm soát quá trình điều tra và truy tố (BLTTHS 2015). Quyền hạn quan trọng nhất là quyền phê chuẩn và hủy bỏ quyết định tố tụng: KSV có quyền phê chuẩn hoặc không phê chuẩn lệnh bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, gia hạn tạm giữ, việc tạm giam, khám xét và các biện pháp cưỡng chế khác. Đây là cơ chế bảo vệ quyền tự do cá nhân quan trọng. Đồng thời, KSV có quyền phê chuẩn hoặc hủy bỏ quyết định khởi tố, quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố bị can nếu xét thấy không có căn cứ và trái pháp luật. 

Trong trường hợp không phê chuẩn hoặc hủy bỏ, quyết định phải nêu rõ lý do (BLTTHS 2015, Điều 165.4). KSV cũng có quyền khởi tố và ra quyết định tố tụng, bao gồm quyết định khởi tố, thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự, ra quyết định truy tố bị can, và quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế (BLTTHS 2015, Điều 165.3, 165.5). Ngoài ra, KSV còn có quyền đề ra yêu cầu điều tra và yêu cầu CQĐT thực hiện (BLTTHS 2015, Điều 165.6). 

Quyền hạn của KSV còn mở rộng ra việc kháng nghị bản án, quyết định của Tòa án nếu phát hiện có vi phạm. Luật VKSND 2025 cũng bổ sung thẩm quyền của VKSND trong việc xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi cản trở hoạt động tố tụng hình sự (sửa đổi điểm c khoản 3 Điều 4 Luật tổ chức VKSND).   

4. Trách nhiệm pháp lý và đạo đức nghề nghiệp của kiểm sát viên

Trách nhiệm là yếu tố then chốt để cân bằng quyền lực, buộc KSV phải chịu trách nhiệm cá nhân về các quyết định của mình.

4.1. Trách nhiệm đạo đức nghề nghiệp

Trách nhiệm đạo đức nghề nghiệp được quy định chi tiết tại Quyết định số 21/QĐ-VKSTC ngày 07/02/2023 của Viện trưởng VKSND tối cao. Theo đó, KSV phải tuân thủ nghiêm ngặt 5 chuẩn mực cốt lõi theo lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: công minh, chính trực, khách quan, thận trọng, khiêm tốn. Trong đó, tính khách quan đòi hỏi KSV phải đánh giá vụ việc, chứng cứ một cách toàn diện, đầy đủ, chính xác, và tính thận trọng yêu cầu KSV phải cẩn trọng, đúng mực trong việc đưa ra các quyết định tố tụng quan trọng. Sự tuân thủ các chuẩn mực này, đặc biệt là tính khách quan và thận trọng, là cơ chế phòng ngừa căn bản nhất đối với nguy cơ gây oan sai và thiệt hại.   

4.2. Trách nhiệm bồi thường của nhà nước (TNBTNN)

Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước số 10/2017/QH14 (Luật TBTNN).Trách nhiệm bồi thường của nhà nước (TBTNN) phát sinh khi KSV (người thi hành công vụ) gây ra thiệt hại cho công dân trong quá trình hoạt động tố tụng, được quy định tại Luật TBTNN. Về phạm vi trách nhiệm, Nhà nước có trách nhiệm bồi thường cho người bị thiệt hại do KSV gây ra trong hoạt động tố tụng hình sự, tố tụng dân sự, tố tụng hành chính và thi hành án (Luật TNBTNN, Điều 5).

Quá trình này bao gồm phục hồi danh dự cho người bị thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự, phải đảm bảo kịp thời, công khai, đúng pháp luật, thông qua hình thức trực tiếp xin lỗi và cải chính công khai, và/hoặc đăng báo xin lỗi. Về trách nhiệm hoàn trả cá nhân, KSV gây ra thiệt hại do lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý nghiêm trọng sẽ phải hoàn trả một phần tiền bồi thường mà Nhà nước đã chi trả, theo quy định của Luật TNBTNN (Luật TNBTNN, Điều 58).   

4.3. Trách nhiệm kỷ luật hành chính

KSV, với tư cách là cán bộ công chức, chịu sự điều chỉnh nghiêm ngặt của pháp luật về xử lý kỷ luật (ví dụ: Nghị định 172/2025/NĐ-CP). Nguyên tắc xử lý yêu cầu việc xem xét kỷ luật phải căn cứ vào nội dung, tính chất, mức độ, tác hại, nguyên nhân vi phạm, các tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ. Hình thức kỷ luật áp dụng rất đa dạng, từ khiển trách, cảnh cáo, hạ bậc lương, giáng chức, cách chức đến buộc thôi việc/bãi nhiệm, tùy thuộc vào mức độ vi phạm pháp luật và vi phạm đạo đức nghề nghiệp. Một nguyên tắc quan trọng là trách nhiệm tương xứng, theo đó, hình thức kỷ luật hành chính phải bảo đảm ở mức độ tương xứng với hình thức kỷ luật Đảng đã áp dụng.   

Kết luận

Vị thế của Kiểm sát viên trong hệ thống tư pháp Việt Nam là một sự giao thoa phức tạp và trọng yếu giữa quyền lực công tố mạnh mẽ và trách nhiệm giám sát pháp chế khách quan. Luật tổ chức VKSND sửa đổi, bổ sung 2025 đã không chỉ tinh gọn bộ máy mà còn tái định hình vai trò của KSV theo hướng chuyên nghiệp hóa, năng động và chủ động hơn, đặc biệt trong việc chuyển đổi tư duy kiểm sát thi hành án từ "hậu kiểm" sang kiểm sát chủ động. Nền tảng của vai trò này là sự cân bằng tuyệt đối: quyền năng phê chuẩn các biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự phải được đối trọng bằng trách nhiệm cá nhân về sự chính xác và hợp pháp của mọi quyết định. Cơ chế trách nhiệm được củng cố thông qua Luật trách nhiệm bồi thường của nhà nước, đảm bảo người bị thiệt hại được phục hồi danh dự kịp thời, và Luật kỷ luật hành chính, áp dụng nghiêm minh đối với các hành vi vi phạm đạo đức và nghiệp vụ.

Tóm lại, KSV là hình ảnh đại diện cho tính nghiêm minh của pháp luật. Để hoàn thành sứ mệnh này trong bối cảnh cải cách tư pháp hiện đại, KSV không chỉ cần nắm vững pháp luật mà còn phải không ngừng tu dưỡng năm đức tính cốt lõi của nghề nghiệp: công minh, chính trực, khách quan, thận trọng, khiêm tốn. Chính sự kết hợp hài hòa giữa quyền năng pháp lý mạnh mẽ và đạo đức nghề nghiệp nghiêm khắc sẽ là chìa khóa để VKSND góp phần xây dựng một nền tư pháp minh bạch, hiệu quả, bảo vệ công lý và quyền lợi hợp pháp của mọi công dân, tổ chức trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Mọi vướng mắc pháp lý hãy gọi ngay hotline tổng đài: 1900.6162 để được tư vấn pháp luật trực tuyến. Email: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ khi có yêu cầu. Trân trọng!