Những biểu hiện vi phạm khi sử dụng công nghệ kỹ thuật số là gì?

Công nghệ kỹ thuật số ngày càng đóng vai trò quan trọng trong học tập, làm việc và đời sống. Nhờ internet, điện thoại thông minh, máy tính và các nền tảng trực tuyến, con người có thể trao đổi thông tin, tìm kiếm kiến thức và thực hiện nhiều hoạt động một cách nhanh chóng, thuận tiện.

Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích thiết thực, việc sử dụng công nghệ kỹ thuật số cũng đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến đạo đức, văn hóa ứng xử và trách nhiệm pháp lý. Những hành vi như đăng tải thông tin sai sự thật, xúc phạm người khác trên mạng xã hội, sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân hoặc xâm nhập tài khoản của người khác đều có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng.

Vì vậy, nhận biết các biểu hiện vi phạm khi sử dụng công nghệ kỹ thuật số là kiến thức cần thiết đối với mỗi người, đặc biệt là học sinh đang thường xuyên tiếp xúc với môi trường mạng. Hiểu rõ những hành vi bị nghiêm cấm không chỉ giúp người dùng tránh vi phạm pháp luật mà còn góp phần xây dựng không gian số an toàn, lành mạnh và văn minh.

1. Khái niệm và các biểu hiện vi phạm khi sử dụng công nghệ kỹ thuật số

1.1. Công nghệ kỹ thuật số là gì?

Công nghệ kỹ thuật số là tập hợp những công nghệ sử dụng dữ liệu được biểu diễn dưới dạng số để lưu trữ, xử lý, truyền tải và trao đổi thông tin.

Trong đời sống, công nghệ kỹ thuật số được ứng dụng thông qua nhiều thiết bị và dịch vụ quen thuộc như máy tính, điện thoại thông minh, mạng internet, mạng xã hội, phần mềm học tập, dịch vụ ngân hàng trực tuyến và các hệ thống trí tuệ nhân tạo.

Ví dụ, khi học sinh sử dụng máy tính để làm bài tập, tìm kiếm tài liệu trên internet hoặc trao đổi bài học qua ứng dụng nhắn tin, các em đang sử dụng công nghệ kỹ thuật số.

Công nghệ số mang lại nhiều tiện ích nhưng cũng đòi hỏi người sử dụng phải tuân thủ pháp luật, tôn trọng quyền lợi của người khác và có trách nhiệm với những nội dung mình tạo ra hoặc chia sẻ.

1.2. Vi phạm khi sử dụng công nghệ kỹ thuật số là gì?

Vi phạm khi sử dụng công nghệ kỹ thuật số là hành vi của cá nhân hoặc tổ chức trong quá trình sử dụng thiết bị, phần mềm, internet hoặc các nền tảng trực tuyến mà trái với quy định pháp luật, chuẩn mực đạo đức hoặc quy tắc ứng xử được thừa nhận trong xã hội.

Những hành vi này có thể xuất phát từ sự thiếu hiểu biết, bất cẩn hoặc được thực hiện một cách cố ý nhằm xâm phạm quyền và lợi ích của người khác.

Ví dụ:

• Đăng tải thông tin sai sự thật về một cá nhân trên mạng xã hội.
• Tự ý công khai số điện thoại, địa chỉ hoặc hình ảnh riêng tư của người khác.
• Sử dụng tài khoản mạng xã hội để xúc phạm, đe dọa hoặc quấy rối người khác.
• Sao chép bài viết, hình ảnh, phần mềm có bản quyền và sử dụng trái phép.
• Giả mạo tài khoản để lừa người khác chuyển tiền.
• Truy cập trái phép vào tài khoản hoặc hệ thống thông tin.

Không phải mọi hành vi thiếu lịch sự trên mạng đều cấu thành vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, một hành vi có thể đồng thời vi phạm đạo đức, quy tắc ứng xử và quy định pháp luật nếu đáp ứng các dấu hiệu tương ứng.

1.3. Các biểu hiện vi phạm thường gặp

Những hành vi vi phạm trong môi trường số có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau.

Vi phạm trong giao tiếp và ứng xử

Đây là nhóm hành vi thường gặp trên mạng xã hội, diễn đàn trực tuyến và các ứng dụng nhắn tin.

Biểu hiện phổ biến gồm sử dụng ngôn từ xúc phạm, chế giễu, miệt thị người khác; cố tình gây tranh cãi bằng những phát ngôn thiếu tôn trọng hoặc tham gia bắt nạt qua mạng.

Ví dụ, một học sinh lập nhóm trò chuyện để chế giễu, lan truyền tin đồn về bạn cùng lớp. Hành vi này có thể gây tổn thương tâm lý và ảnh hưởng đến môi trường học đường.

Vi phạm trong đăng tải và chia sẻ thông tin

Nhóm hành vi này liên quan đến việc tạo ra, đăng tải hoặc lan truyền những nội dung không chính xác, gây hiểu lầm hoặc xâm phạm quyền lợi của người khác.

Ví dụ, người dùng chia sẻ thông tin bịa đặt về một sự kiện mà không kiểm chứng nguồn tin.

Trong những trường hợp đáp ứng điều kiện luật định, việc cung cấp hoặc chia sẻ thông tin sai sự thật có thể bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc xử lý hình sự.

Vi phạm quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu

Quyền riêng tư là một trong những quyền cần được tôn trọng khi sử dụng công nghệ số.

Các biểu hiện vi phạm có thể gồm tự ý thu thập thông tin cá nhân, công khai dữ liệu riêng tư, sử dụng hình ảnh của người khác trái quy định hoặc truy cập tài khoản khi chưa được phép.

Ví dụ, một người tự ý đăng hình ảnh giấy tờ tùy thân của bạn mình lên mạng xã hội, khiến thông tin cá nhân bị lộ.

Vi phạm quyền sở hữu trí tuệ

Môi trường số cho phép sao chép và chia sẻ tài liệu rất dễ dàng. Tuy nhiên, không phải nội dung nào được đăng tải công khai cũng có thể sử dụng tùy ý.

Các hành vi như sao chép tác phẩm có bản quyền, phát tán phần mềm không có quyền sử dụng hoặc đăng lại sản phẩm sáng tạo của người khác trái quy định có thể xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Vi phạm an toàn, an ninh mạng

Đây là nhóm hành vi có thể gây ảnh hưởng trực tiếp đến hệ thống thông tin, tài khoản và dữ liệu của người dùng.

Ví dụ, cố ý xâm nhập trái phép vào tài khoản, phát tán phần mềm độc hại, chiếm đoạt dữ liệu hoặc làm gián đoạn hoạt động của hệ thống thông tin.

Tùy tính chất và mức độ, những hành vi này có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

2. Phân loại các hành vi vi phạm đạo đức, pháp luật và thiếu văn hóa trên không gian mạng

2.1. Hành vi vi phạm đạo đức khi sử dụng công nghệ số

Vi phạm đạo đức trong môi trường số là những hành vi trái với các chuẩn mực về sự trung thực, tôn trọng, công bằng và trách nhiệm trong quan hệ giữa con người với nhau.

Một hành vi có thể bị đánh giá là thiếu đạo đức dù chưa đủ yếu tố để bị xử phạt theo quy định pháp luật.

Các biểu hiện thường gặp gồm:

• Cố tình chế giễu hoặc làm người khác xấu hổ trên mạng.
• Đăng bình luận thiếu tôn trọng, xúc phạm người khác.
• Chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng nhằm thu hút sự chú ý.
• Lấy ý tưởng, sản phẩm sáng tạo của người khác nhưng không ghi nhận nguồn.
• Lợi dụng tính ẩn danh để quấy rối hoặc bắt nạt.

Ví dụ, một học sinh sử dụng tài khoản ẩn danh để bình luận chế giễu bạn học. Dù chưa xác định có hành vi vi phạm pháp luật hay không, cách ứng xử này vẫn trái với nguyên tắc tôn trọng người khác.

2.2. Hành vi thiếu văn hóa trên không gian mạng

Hành vi thiếu văn hóa là những cách ứng xử không phù hợp với chuẩn mực giao tiếp, truyền thống văn hóa và những quy tắc chung của cộng đồng.

Trong môi trường trực tuyến, các biểu hiện thường gặp là sử dụng ngôn ngữ thô tục, bình luận khiếm nhã, miệt thị ngoại hình, phân biệt đối xử hoặc cố tình gây mâu thuẫn.

Ngoài ra, việc đăng tải những nội dung phản cảm, thiếu phù hợp với lứa tuổi hoặc lợi dụng các sự kiện đau buồn để chế giễu cũng thể hiện sự thiếu trách nhiệm trong ứng xử.

Cần lưu ý rằng tiêu chí đánh giá văn hóa có thể phụ thuộc vào hoàn cảnh và nội dung cụ thể. Không phải mọi ý kiến khác biệt hoặc lời phê bình đều là hành vi thiếu văn hóa hay vi phạm pháp luật.

Người sử dụng mạng có quyền bày tỏ quan điểm, nhưng cần thể hiện quan điểm trên cơ sở tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.

2.3. Hành vi vi phạm pháp luật trong môi trường số

Vi phạm pháp luật là hành vi trái quy định pháp luật, có đủ các dấu hiệu để xác định trách nhiệm pháp lý của chủ thể thực hiện.

Tùy tính chất, mức độ và hậu quả, hành vi vi phạm khi sử dụng công nghệ số có thể dẫn đến trách nhiệm dân sự, xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Ví dụ, hành vi sử dụng mạng xã hội để cung cấp thông tin sai sự thật có thể bị xử phạt hành chính nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định.

Trường hợp người dùng cố ý sử dụng mạng máy tính hoặc phương tiện điện tử để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản, người đó có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo tội danh tương ứng.

2.4. Bảng phân biệt các nhóm hành vi vi phạm

Ba nhóm hành vi này không hoàn toàn tách biệt.

Chẳng hạn, việc đăng tải thông tin bịa đặt để xúc phạm một người có thể đồng thời thể hiện sự thiếu đạo đức, thiếu văn hóa và vi phạm pháp luật.

3. Các hành vi vi phạm pháp luật phổ biến khi sử dụng công nghệ kỹ thuật số

3.1. Đăng tải, chia sẻ thông tin giả mạo hoặc sai sự thật

Một trong những hành vi vi phạm phổ biến trên môi trường số là cung cấp hoặc chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc hoặc vu khống.

Thông tin sai sự thật có thể xuất hiện dưới dạng bài viết, hình ảnh, video, bản ghi âm hoặc nội dung được tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo.

Ví dụ, một người đăng thông tin bịa đặt về việc một trường học xảy ra sự cố nghiêm trọng, khiến phụ huynh và học sinh hoang mang.

Điều 101 Nghị định số 15/2020/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 14/2022/NĐ-CP, là một trong những căn cứ pháp lý về xử phạt hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin vi phạm.

Theo khung xử phạt được quy định tại văn bản này, hành vi cung cấp hoặc chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật thuộc trường hợp quy định tại điểm a khoản 1 Điều 101 có thể bị phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 20 triệu đồng đối với tổ chức. Mức phạt đối với cá nhân bằng một nửa mức phạt của tổ chức.

Khi áp dụng vào vụ việc cụ thể, cần đối chiếu văn bản đang có hiệu lực, xác định yếu tố lỗi và các điều kiện xử phạt theo quy định.

3.2. Xúc phạm danh dự, nhân phẩm hoặc vu khống người khác

Mỗi cá nhân đều có quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm và uy tín.

Việc sử dụng mạng xã hội để bịa đặt thông tin, xúc phạm nghiêm trọng hoặc cố ý làm tổn hại danh dự người khác có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý.

Ví dụ, một người đăng bài viết bịa đặt rằng bạn học của mình có hành vi gian lận nhằm khiến người đó bị mọi người xa lánh.

Tùy tính chất, mức độ, hành vi có thể liên quan đến:

• Điều 34 Bộ luật Dân sự năm 2015 về quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín.
• Điều 155 Bộ luật Hình sự về tội làm nhục người khác.
• Điều 156 Bộ luật Hình sự về tội vu khống.
• Điều 101 Nghị định số 15/2020/NĐ-CP và các quy định sửa đổi, bổ sung liên quan.

Không phải mọi lời nhận xét tiêu cực đều cấu thành tội phạm. Việc xác định trách nhiệm hình sự phải dựa trên đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm và chứng cứ của từng vụ việc.

3.3. Thu thập, sử dụng hoặc tiết lộ dữ liệu cá nhân trái pháp luật

Dữ liệu cá nhân có thể bao gồm họ tên, số điện thoại, địa chỉ, hình ảnh và những thông tin khác gắn với một cá nhân xác định hoặc có thể xác định.

Trong môi trường số, dữ liệu cá nhân có thể bị thu thập, sử dụng hoặc phát tán trái pháp luật.

Ví dụ:

• Tự ý đăng ảnh giấy tờ tùy thân của người khác lên mạng.
• Thu thập số điện thoại để sử dụng cho mục đích trái quy định.
• Công khai thông tin riêng tư nhằm gây áp lực hoặc quấy rối.
• Sử dụng dữ liệu khách hàng ngoài phạm vi mục đích được phép.

Việc xử lý dữ liệu cá nhân cần tuân thủ pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân và các quy định liên quan.

Cần lưu ý rằng không phải mọi hoạt động sử dụng dữ liệu cá nhân đều bắt buộc phải có sự đồng ý của chủ thể dữ liệu. Pháp luật có thể quy định những căn cứ xử lý dữ liệu khác trong các trường hợp cụ thể.

3.4. Xâm nhập trái phép vào tài khoản và hệ thống thông tin

Hành vi truy cập trái phép vào tài khoản, thiết bị hoặc hệ thống thông tin của người khác có thể xâm phạm quyền riêng tư, an toàn dữ liệu và hoạt động bình thường của hệ thống.

Ví dụ, một người cố ý sử dụng thông tin đăng nhập có được trái phép để truy cập tài khoản của người khác và đọc tin nhắn riêng tư.

Tùy hành vi và mức độ, trách nhiệm pháp lý có thể được xem xét theo các quy định về an toàn thông tin mạng, an ninh mạng và Bộ luật Hình sự.

Trong đó, Điều 289 Bộ luật Hình sự quy định về tội xâm nhập trái phép vào mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử của người khác.

Học sinh cần hiểu rằng việc truy cập tài khoản của người khác khi chưa được phép không trở thành hành vi hợp pháp chỉ vì người thực hiện có khả năng sử dụng công nghệ.

3.5. Lừa đảo, chiếm đoạt tài sản thông qua công nghệ số

Lừa đảo trên môi trường số là hành vi lợi dụng internet, ứng dụng trực tuyến hoặc phương tiện điện tử để thực hiện thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản.

Những hình thức thường gặp gồm giả danh người quen để yêu cầu chuyển tiền, tạo trang bán hàng giả mạo hoặc sử dụng thông tin không đúng sự thật để dụ dỗ người khác tham gia giao dịch.

Ví dụ, một người tạo tài khoản mạng xã hội giả danh bạn bè của nạn nhân rồi nhắn tin yêu cầu chuyển tiền khẩn cấp.

Tùy phương thức thực hiện và các yếu tố cấu thành tội phạm, hành vi có thể bị xử lý theo Điều 174 hoặc Điều 290 Bộ luật Hình sự.

Điều 290 quy định về tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản, với các khung hình phạt tù có thể lên đến 20 năm.

Không phải mọi vụ lừa đảo có sử dụng điện thoại hoặc internet đều mặc nhiên thuộc Điều 290. Cơ quan có thẩm quyền phải xác định đúng hành vi và tội danh theo quy định.

3.6. Xâm phạm quyền tác giả và quyền sở hữu trí tuệ

Quyền tác giả và quyền liên quan được pháp luật bảo vệ đối với những đối tượng đáp ứng điều kiện luật định.

Một số hành vi có nguy cơ xâm phạm quyền tác giả gồm:

• Sao chép và phát tán tác phẩm khi chưa được phép trong trường hợp pháp luật yêu cầu phải xin phép.
• Sử dụng phần mềm không có quyền sử dụng hợp pháp.
• Đăng tải lại tác phẩm của người khác trái với phạm vi được cho phép.
• Sử dụng nội dung có bản quyền vào mục đích thương mại trái quy định.

Ví dụ, một người sao chép toàn bộ tài liệu có bản quyền để bán trên mạng mà không được chủ sở hữu quyền cho phép.

Tuy nhiên, pháp luật cũng quy định những trường hợp ngoại lệ và giới hạn quyền tác giả. Vì vậy, không thể kết luận mọi hành vi trích dẫn hoặc sử dụng tác phẩm của người khác đều vi phạm.

Đối với học sinh, việc ghi rõ nguồn tài liệu và tuân thủ quy định về trích dẫn là thói quen cần thiết khi làm bài tập, thuyết trình hoặc xây dựng sản phẩm học tập.

3.7. Sử dụng trí tuệ nhân tạo để giả mạo hoặc xâm phạm quyền lợi người khác

Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ học tập, sáng tạo nội dung và xử lý thông tin. Tuy nhiên, công nghệ này cũng có thể bị lợi dụng để tạo ra nội dung giả mạo.

Ví dụ, một người sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo để tạo video giả mạo phát ngôn của người khác nhằm bôi nhọ danh dự hoặc thực hiện hành vi lừa đảo.

Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo không tự động cấu thành hành vi vi phạm pháp luật. Trách nhiệm pháp lý phụ thuộc vào mục đích, cách sử dụng, nội dung được tạo ra và hậu quả phát sinh.

Nếu nội dung giả mạo được sử dụng để xúc phạm danh dự, chiếm đoạt tài sản hoặc xâm phạm quyền riêng tư, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm theo những quy định pháp luật tương ứng.

4. Tác động tiêu cực và hậu quả của việc vi phạm quy định công nghệ số

4.1. Ảnh hưởng đến danh dự, nhân phẩm và đời sống cá nhân

Một trong những hậu quả dễ nhận thấy của hành vi vi phạm trên không gian mạng là gây tổn hại đến danh dự, uy tín và đời sống riêng tư.

Những thông tin sai sự thật hoặc hình ảnh riêng tư bị phát tán có thể lan truyền nhanh chóng, khiến người bị ảnh hưởng gặp khó khăn trong học tập, công việc và các mối quan hệ.

Đối với học sinh, hành vi bắt nạt qua mạng có thể khiến người bị nhắm đến cảm thấy lo lắng, mất tập trung và ngại tham gia các hoạt động tập thể.

Do đó, việc sử dụng mạng xã hội cần gắn với ý thức tôn trọng người khác, đặc biệt khi đăng tải thông tin liên quan đến bạn bè, thầy cô và người thân.

4.2. Gây thiệt hại về tài sản và thông tin

Các hành vi lừa đảo, chiếm đoạt tài khoản hoặc xâm phạm dữ liệu có thể gây thiệt hại tài chính cho cá nhân và tổ chức.

Ví dụ, người dùng bị chiếm quyền sử dụng tài khoản ngân hàng có thể đối mặt với nguy cơ mất tiền nếu thông tin xác thực bị lợi dụng.

Đối với doanh nghiệp, việc rò rỉ dữ liệu khách hàng có thể gây tổn thất về uy tín, ảnh hưởng hoạt động kinh doanh và làm phát sinh trách nhiệm pháp lý.

Ngoài thiệt hại trực tiếp, các sự cố còn có thể khiến tổ chức phải dành nhiều thời gian và nguồn lực để khôi phục hệ thống, kiểm tra dữ liệu và giải quyết khiếu nại.

4.3. Làm suy giảm niềm tin trong môi trường số

Khi thông tin sai sự thật xuất hiện thường xuyên, người dùng có thể gặp khó khăn trong việc phân biệt thông tin đáng tin cậy với nội dung giả mạo.

Điều này làm giảm niềm tin vào các hoạt động giao tiếp và giao dịch trực tuyến.

Chẳng hạn, việc xuất hiện nhiều trang bán hàng giả mạo có thể khiến người tiêu dùng e ngại khi mua sắm trên internet.

Tương tự, những video giả mạo bằng trí tuệ nhân tạo có thể làm gia tăng nguy cơ hiểu nhầm nếu người xem không kiểm chứng thông tin.

4.4. Ảnh hưởng đến môi trường học đường

Đối với học sinh, các hành vi vi phạm khi sử dụng công nghệ số có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình học tập.

Một số hậu quả thường gặp là:

• Mất đoàn kết trong lớp học do những bình luận xúc phạm.
• Hình thành thói quen sao chép bài tập và thiếu trung thực trong học tập.
• Giảm khả năng tự nghiên cứu khi phụ thuộc hoàn toàn vào công cụ số.
• Xâm phạm quyền riêng tư của bạn bè hoặc giáo viên.
• Gây mất an toàn khi chia sẻ thông tin cá nhân.

Vì vậy, giáo dục kỹ năng số không chỉ dừng lại ở việc hướng dẫn sử dụng phần mềm mà còn phải giúp học sinh nhận thức đúng về trách nhiệm và văn hóa ứng xử.

4.5. Hậu quả pháp lý đối với người vi phạm

Người thực hiện hành vi vi phạm trong môi trường số có thể phải chịu những loại trách nhiệm pháp lý khác nhau.

Một hành vi có thể làm phát sinh nhiều hậu quả pháp lý khác nhau, nhưng việc áp dụng từng loại trách nhiệm phải tuân thủ các nguyên tắc và điều kiện do pháp luật quy định.

Đối với người chưa thành niên, việc xử lý còn phải tuân thủ các quy định riêng phù hợp với độ tuổi và tính chất hành vi.

5. Hướng dẫn các quy định và lưu ý để tránh vi phạm khi sử dụng công nghệ kỹ thuật số

5.1. Tuân thủ các quy tắc ứng xử trên mạng xã hội

Quyết định số 874/QĐ-BTTTT ngày 17/6/2021 ban hành Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội, trong đó xác định bốn quy tắc ứng xử chung:

Thứ nhất, tôn trọng và tuân thủ pháp luật.

Người dùng cần chấp hành các quy định pháp luật Việt Nam, đồng thời tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác.

Thứ hai, ứng xử lành mạnh.

Các hành vi và phát ngôn trên mạng xã hội cần phù hợp với những chuẩn mực đạo đức, văn hóa và truyền thống tốt đẹp.

Thứ ba, bảo đảm an toàn, bảo mật thông tin.

Người dùng cần chủ động bảo vệ tài khoản, thông tin cá nhân và thực hiện các biện pháp phòng ngừa rủi ro.

Thứ tư, có trách nhiệm.

Mỗi cá nhân cần chịu trách nhiệm về nội dung mình đăng tải, chia sẻ và có ý thức phối hợp trong việc phát hiện, ngăn chặn hành vi vi phạm.

Đây là những nguyên tắc quan trọng giúp xây dựng thói quen sử dụng mạng xã hội văn minh.

5.2. Kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ

Trước khi đăng tải hoặc chia sẻ một thông tin, người dùng cần xem xét nguồn gốc và độ tin cậy của nội dung.

Có thể tự đặt ra những câu hỏi:

• Thông tin này được đăng tải bởi ai?
• Nguồn tin có đáng tin cậy hay không?
• Nội dung có được xác nhận bởi những nguồn độc lập khác không?
• Hình ảnh hoặc video có thể đã bị chỉnh sửa, cắt ghép hay không?
• Việc chia sẻ thông tin có thể gây ảnh hưởng đến người khác không?

Đặc biệt, cần thận trọng với những nội dung có tiêu đề giật gân, yêu cầu chia sẻ khẩn cấp hoặc sử dụng hình ảnh gây hiểu nhầm.

Nếu chưa xác định được tính chính xác, tốt nhất không nên tiếp tục lan truyền thông tin.

5.3. Tôn trọng quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân

Khi sử dụng công nghệ số, mỗi người cần có ý thức bảo vệ thông tin của bản thân và tôn trọng dữ liệu của người khác.

Không nên tự ý công khai hình ảnh, số điện thoại, địa chỉ hoặc những thông tin riêng tư của người khác khi không có căn cứ hợp pháp.

Đối với tài khoản cá nhân, người dùng nên sử dụng mật khẩu đủ mạnh, bật xác thực nhiều yếu tố khi có thể và không chia sẻ mã xác thực cho người khác.

Học sinh cũng cần thận trọng khi tham gia những trò chơi hoặc ứng dụng yêu cầu cung cấp quá nhiều thông tin cá nhân.

5.4. Sử dụng tài liệu và sản phẩm số đúng quy định

Khi làm bài tập, thuyết trình hoặc xây dựng sản phẩm học tập, học sinh thường sử dụng hình ảnh, bài viết và video từ internet.

Để tránh xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, cần chú ý:

• Ghi rõ nguồn tài liệu khi trích dẫn.
• Không nhận sản phẩm của người khác là do mình sáng tạo.
• Kiểm tra điều kiện sử dụng hình ảnh, âm thanh và phần mềm.
• Không tự ý phát tán tài liệu có bản quyền trái quy định.
• Tôn trọng các yêu cầu về tính trung thực trong học tập.

Ví dụ, khi sử dụng hình ảnh minh họa trong bài thuyết trình, học sinh nên chọn những hình ảnh được phép sử dụng và ghi nguồn phù hợp.

5.5. Ứng xử văn minh khi giao tiếp trực tuyến

Giao tiếp trên mạng cần được thực hiện với thái độ lịch sự và tôn trọng.

Trước khi đăng bình luận, người dùng nên cân nhắc liệu nội dung đó có xúc phạm, gây hiểu nhầm hoặc làm tổn thương người khác hay không.

Khi bất đồng quan điểm, cần tập trung trao đổi về nội dung thay vì công kích cá nhân.

Đối với học sinh, không nên tham gia các nhóm chuyên chế giễu bạn bè, lan truyền tin đồn hoặc chia sẻ hình ảnh nhằm khiến người khác xấu hổ.

Nếu phát hiện hành vi bắt nạt qua mạng, học sinh nên báo cho giáo viên, cha mẹ hoặc người lớn đáng tin cậy để được hỗ trợ.

5.6. Nhận biết và phòng tránh các nguy cơ lừa đảo trực tuyến

Người sử dụng công nghệ số cần cảnh giác với những yêu cầu cung cấp thông tin tài khoản, mã xác thực hoặc chuyển tiền không rõ nguồn gốc.

Một số dấu hiệu đáng nghi gồm:

• Tài khoản lạ yêu cầu chuyển tiền khẩn cấp.
• Tin nhắn thông báo trúng thưởng nhưng yêu cầu đóng phí.
• Trang web giả mạo tổ chức hoặc doanh nghiệp.
• Người lạ tự xưng là cán bộ cơ quan nhà nước và gây áp lực yêu cầu cung cấp thông tin.
• Ứng dụng không rõ nguồn gốc yêu cầu quyền truy cập bất thường.

Khi gặp tình huống đáng ngờ, người dùng nên dừng tương tác, kiểm tra thông tin qua kênh chính thức và tìm kiếm sự hỗ trợ nếu cần thiết.

5.7. Cách xử lý khi phát hiện hành vi vi phạm trên không gian mạng

Khi phát hiện thông tin sai sự thật, hành vi xúc phạm hoặc dấu hiệu xâm phạm dữ liệu cá nhân, người dùng cần bình tĩnh và lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp.

Trước hết, nên lưu giữ những thông tin cần thiết để phản ánh sự việc, chẳng hạn ảnh chụp màn hình, thời điểm xảy ra và nội dung liên quan.

Tiếp theo, có thể sử dụng chức năng báo cáo vi phạm của nền tảng trực tuyến để yêu cầu xem xét nội dung.

Nếu hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật, người bị ảnh hưởng có thể gửi đơn phản ánh, tố giác hoặc yêu cầu giải quyết đến cơ quan có thẩm quyền.

Trường hợp quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, cá nhân có thể yêu cầu bảo vệ quyền lợi theo thủ tục dân sự hoặc những cơ chế pháp lý phù hợp khác.

Đối với học sinh, khi gặp sự cố nghiêm trọng trên mạng, việc thông báo sớm cho cha mẹ, giáo viên hoặc người lớn đáng tin cậy là rất cần thiết.

5.8. Những quy định pháp luật cần biết khi sử dụng công nghệ số

Tại Việt Nam, việc sử dụng công nghệ kỹ thuật số chịu sự điều chỉnh của nhiều văn bản pháp luật khác nhau.

Việc xác định một hành vi có vi phạm pháp luật hay không phải dựa trên quy định đang có hiệu lực và tình tiết cụ thể của vụ việc.

Đồng thời, cần phân biệt văn bản quy phạm pháp luật với các bộ quy tắc ứng xử mang tính định hướng. Không phải mọi hành vi trái với quy tắc ứng xử đều đương nhiên bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Bên cạnh đó, quý bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm:

• Khoa học, công nghệ là gì? Vai trò hoạt động khoa học công nghệ
• Tội phạm công nghệ cao là gì? Đặc điểm của tội phạm công nghệ cao
• Quy định của pháp luật về xử lý tội phạm sử dụng công nghệ cao