Quy định mới về nghiên cứu và phát triển công nghệ cao áp dụng từ 1/7/2026

Sự chuyển dịch của nền kinh tế Việt Nam từ mô hình dựa trên thâm dụng lao động và gia công lắp ráp sang mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo và công nghệ cao đang bước vào một giai đoạn bản lề. Với việc Luật Công nghệ cao (sửa đổi) năm 2025 chính thức được thông qua và có hiệu lực từ ngày 01/07/2026, một hệ thống hành lang pháp lý mới đã được thiết lập nhằm hiện thực hóa mục tiêu tự chủ công nghệ và nâng cao vị thế quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu. Những thay đổi này không chỉ đơn thuần là sự điều chỉnh về mặt kỹ thuật pháp lý mà còn phản ánh một tư duy quản trị mới: từ quản lý thuần túy sang kiến tạo và đồng hành cùng hệ sinh thái công nghệ cao.

Bối cảnh quốc tế hiện nay, với sự bùng nổ của các công nghệ lõi như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn và công nghệ sinh học thế hệ mới, đòi hỏi một khung pháp lý linh hoạt và đủ mạnh để thu hút các dòng vốn đầu tư chất lượng cao. Việt Nam đã xác định công nghệ cao là "trụ cột tăng trưởng mới", nơi mà các chính sách ưu đãi không còn chỉ dừng lại ở miễn giảm thuế, mà còn mở rộng sang các cơ chế hỗ trợ tài chính trực tiếp, đầu tư hạ tầng dùng chung và tạo dựng không gian thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các mô hình kinh doanh đột phá.

1. Tại sao quy định về công nghệ cao thay đổi từ 1/7/2026?

Sự thay đổi quy định về công nghệ cao từ ngày 01/07/2026 bắt nguồn từ nhu cầu cấp thiết về việc tháo gỡ những "điểm nghẽn" căn cốt của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong giai đoạn 2010-2025. Trước đây, các quy định tại Luật Công nghệ cao 2008 dù đã tạo ra những tiền đề quan trọng, nhưng dần bộc lộ sự lạc hậu trước tốc độ thay đổi nhanh chóng của công nghệ thế giới. Việc sửa đổi lần này nhằm mục tiêu tạo ra một cuộc "cách mạng thể chế", chuyển từ vị thế gia công, lắp ráp sang làm chủ và sáng tạo công nghệ.

1.1. Bối cảnh pháp lý và yêu cầu đồng bộ hóa hệ thống pháp luật

Luật Công nghệ cao 2025 (Số 133/2025/QH15) không đứng độc lập mà là một phần của chiến lược đồng bộ hóa pháp luật quốc gia. Để thực thi hiệu quả, luật này đã sửa đổi, bổ sung hàng loạt văn bản quan trọng như Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025, Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2025, Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp 2025, và cả các quy định về Đấu thầu, Hải quan. Sự giao thoa này đảm bảo rằng các ưu đãi dành cho doanh nghiệp công nghệ cao sẽ được thực thi một cách nhất quán, tránh tình trạng "luật chờ nghị định" hoặc sự chồng chéo giữa các cơ quan quản lý.

Một yếu tố then chốt thúc đẩy sự thay đổi là yêu cầu nâng cao chất lượng sống và năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn 2026-2030. Nhu cầu chuyển đổi số mạnh mẽ trong quản lý nông nghiệp, môi trường và dịch vụ công đòi hỏi các nền tảng công nghệ cao phải được nội địa hóa để đảm bảo an ninh, an toàn. Chính vì vậy, khung pháp lý mới đặt trọng tâm vào "tự chủ công nghệ" nhằm giảm sự phụ thuộc vào các nguồn cung cấp bên ngoài trong các lĩnh vực chiến lược.

1.2. Mục tiêu thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tự cường công nghệ

Mục tiêu của quy định mới không chỉ dừng lại ở các ưu đãi tài chính mà còn hướng tới việc mở ra một "không gian phát triển mới". Nhà nước chuyển đổi trạng thái từ "thụ động tiếp nhận thủ tục" sang "chủ động kiến tạo phát triển", phục vụ trực tiếp người dân và doanh nghiệp. Điều này được thể hiện qua các mục tiêu chiến lược sau:

• Tăng cường năng lực tự chủ: Tập trung đầu tư phát triển các công nghệ chiến lược để tạo lợi thế cạnh tranh quốc gia và bảo đảm quốc phòng, an ninh.
• Thúc đẩy thương mại hóa: Rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường thông qua mô hình "tam giác hợp tác": viện nghiên cứu - trường đại học - doanh nghiệp.
• Nâng cao năng suất lao động: Ứng dụng công nghệ cao để nâng cao năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) và chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu.

2. Những điểm mới trọng yếu trong hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D)

Hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) trong Luật Công nghệ cao 2025 được định nghĩa lại một cách toàn diện hơn, tập trung vào giá trị thực tế và khả năng ứng dụng thay vì chỉ dựa trên các bằng cấp hay lý thuyết thuần túy.

2.1. Sửa đổi định nghĩa và phạm vi hoạt động R&D công nghệ cao

Một trong những bước tiến quan trọng là việc luật hóa khái niệm "Công nghệ chiến lược" và "Công nghiệp chiến lược". Hoạt động R&D hiện nay không chỉ bao gồm việc nghiên cứu sáng tạo công nghệ mới mà còn mở rộng sang các hoạt động giải mã công nghệ, cải tiến công nghệ lõi và đặc biệt là hỗ trợ bảo hộ, khai thác thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ.

2.2. Tiêu chí xác định dự án công nghệ cao được ưu tiên

Luật mới thiết lập các tiêu chí định lượng và định tính khắt khe nhưng rõ ràng hơn để xác định các dự án được ưu tiên đầu tư phát triển. Các dự án này phải chứng minh được khả năng nghiên cứu, làm chủ hoặc nội địa hóa bởi tổ chức, cá nhân trong nước.

Đáng chú ý, doanh nghiệp sản xuất sản phẩm công nghệ cao phải bảo đảm tổng mức chi cho hoạt động R&D tại Việt Nam hằng năm đạt tối thiểu 1% trên doanh thu thuần sau khi trừ giá trị đầu vào. Đây là một yêu cầu mang tính bắt buộc để đảm bảo rằng các doanh nghiệp không chỉ thực hiện các công đoạn gia công mà thực sự có hoạt động sáng tạo tại địa phương.

Cường độ chi cho R&D được tính theo công thức:

2.3. Cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu

Một điểm mới đột phá mang tính cách mạng trong quản lý khoa học là "Cơ chế chấp nhận rủi ro". Theo đó, các doanh nghiệp và nhà khoa học khi thực hiện R&D công nghệ cao sẽ được áp dụng cơ chế đặc thù, không bị áp lực bởi các rào cản hành chính hoặc trách nhiệm pháp lý nếu nghiên cứu đã thực hiện đúng quy trình nhưng không đạt kết quả như kỳ vọng. Chính sách này nhằm gỡ bỏ "nỗi sợ thất bại", khuyến khích các tổ chức dấn thân vào những lĩnh vực công nghệ khó và mới.

3. Danh mục công nghệ cao được ưu tiên phát triển từ năm 2026

Danh mục công nghệ cao ưu tiên phát triển từ năm 2026 được cập nhật để bắt kịp các xu hướng công nghệ toàn cầu, đồng thời tập trung vào các thế mạnh và nhu cầu nội tại của Việt Nam.

3.1. Các lĩnh vực mới: AI, Bán dẫn và Công nghệ sinh học

Trong giai đoạn mới, Nhà nước xác định ba lĩnh vực mũi nhọn sẽ nhận được sự hỗ trợ mạnh mẽ nhất:

• Trí tuệ nhân tạo (AI): Luật Trí tuệ nhân tạo chính thức có hiệu lực từ 01/03/2026, thiết lập khuôn khổ pháp lý cho việc phát triển, ứng dụng và quản lý AI theo mức độ rủi ro. AI được ưu tiên trong các dịch vụ công và hỗ trợ doanh nghiệp thông qua hệ thống voucher đổi mới công nghệ.
• Công nghệ Bán dẫn: Đây được coi là "trái tim" của công nghiệp chiến lược. Nhà nước áp dụng cơ chế đặc biệt trong giải mã công nghệ, mua bí quyết công nghệ và hỗ trợ kinh phí để doanh nghiệp thay thế các linh kiện công nghệ lõi nhập khẩu.
• Công nghệ sinh học thế hệ mới: Phục vụ phát triển kinh tế xanh và y tế bền vững. Chính phủ đã phê duyệt Đề án thống kê, đánh giá tỷ trọng đóng góp của công nghệ sinh học để làm cơ sở cho các chính sách ưu đãi thuế và đầu tư riêng biệt.

3.2. Công nghệ số và các sản phẩm công nghệ chiến lược

Danh mục cũng mở rộng sang các sản phẩm công nghệ số có tính chất trọng điểm. Các sản phẩm này phải đạt tỷ lệ nội địa hóa tối thiểu do Chính phủ quy định theo từng ngành hàng. Đối với các sản phẩm do AI tạo ra, quy định mới yêu cầu phải có dấu hiệu nhận dạng rõ ràng để phân biệt với nội dung do con người tạo ra, đảm bảo tính minh bạch và đạo đức công nghệ.

4. Chính sách ưu đãi thuế và hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp

Hệ thống ưu đãi từ năm 2026 được thiết kế theo hướng "đặc biệt và vượt trội" dành cho các đối tượng thực hiện công nghệ chiến lược.

4.1. Điều kiện và mức hưởng thuế suất ưu đãi

Doanh nghiệp công nghệ cao được hưởng mức ưu đãi cao nhất theo quy định pháp luật. Thuế suất ưu đãi 10% được áp dụng trong thời gian 15 năm, có thể kéo dài lên đến 30 năm đối với các dự án có tầm ảnh hưởng quốc gia.

Ngoài ra, lộ trình miễn giảm thuế được quy định chi tiết:

• Miễn thuế 4 năm: Kể từ khi có thu nhập chịu thuế.
• Giảm 50% số thuế phải nộp trong 9 năm tiếp theo: Sau thời gian miễn thuế.

Đối với nhân lực chất lượng cao, các chuyên gia làm việc tại các dự án công nghệ cao sẽ được giảm 50% thuế thu nhập cá nhân (PIT). Đặc biệt, các chuyên gia R&D là người Việt Nam định cư ở nước ngoài hoặc chuyên gia quốc tế sẽ được hưởng mức ưu đãi cao nhất về thuế PIT và hỗ trợ thủ tục cư trú, cấp giấy phép lao động.

4.2. Các quỹ hỗ trợ phát triển khoa học công nghệ quốc gia

Nguồn vốn cho công nghệ cao từ năm 2026 sẽ đa dạng hơn, không chỉ dựa vào ngân sách trực tiếp mà còn thông qua các quỹ chuyên ngành. Ngân sách nhà nước dành khoảng 95.000 tỷ đồng cho khoa học và công nghệ vào năm 2026.

• Quỹ Đổi mới Công nghệ Quốc gia: Cung cấp các voucher hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, đặc biệt là các công nghệ có tính năng mới hoặc mô hình kinh doanh đột phá.
• Quỹ Đầu tư Mạo hiểm Quốc gia: Nhà nước cấp vốn điều lệ để quỹ này cùng đầu tư với các quỹ tư nhân vào các startup công nghệ chiến lược.
• Hỗ trợ lãi suất: Các doanh nghiệp vay vốn tại các tổ chức tín dụng để đầu tư ứng dụng, chuyển giao công nghệ cao sẽ được hỗ trợ một phần hoặc toàn bộ lãi suất từ ngân sách nhà nước.

5. Trình tự, thủ tục đăng ký dự án nghiên cứu công nghệ cao từ 1/7/2026

Quy định mới về thủ tục hành chính hướng tới mục tiêu "phân cấp triệt để", giúp cắt giảm tối đa thời gian và chi phí cho doanh nghiệp.

5.1. Thành phần hồ sơ và cơ quan có thẩm quyền phê duyệt

Việc đăng ký dự án công nghệ cao hoặc thành lập khu công nghệ cao được thực hiện theo quy trình chặt chẽ nhưng minh bạch. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đóng vai trò chủ trì lập hồ sơ đề nghị thành lập khu công nghệ cao tại địa phương và trình Thủ tướng Chính phủ.

Thành phần hồ sơ cơ bản bao gồm:

• Tờ trình nêu rõ căn cứ pháp lý và sự cần thiết.
• Đề án chi tiết đánh giá việc đáp ứng các tiêu chí công nghệ cao.
• Báo cáo giải trình về tác động kinh tế - xã hội và quốc phòng, an ninh.

Bộ Khoa học và Công nghệ là cơ quan chủ trì thẩm định đối với các khu công nghệ cao, trong khi Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thẩm định các khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao. Đặc biệt, từ năm 2026, việc nộp hồ sơ và xử lý đơn được khuyến khích thực hiện qua môi trường điện tử để rút ngắn thời gian xử lý.

5.2. Lộ trình chuyển tiếp cho các dự án đang thực hiện

Đối với các dự án đã được cấp phép trước ngày 01/07/2026, Luật Công nghệ cao 2025 quy định cơ chế bảo đảm quyền lợi đầu tư. Các dự án đang hưởng ưu đãi theo quy định cũ sẽ tiếp tục được hưởng cho đến hết thời hạn quy định trong giấy chứng nhận đầu tư.

Tuy nhiên, nếu dự án đáp ứng các tiêu chí mới của "Công nghệ chiến lược", doanh nghiệp có quyền đăng ký lại để hưởng các chính sách ưu đãi cao hơn theo luật mới. Đối với các quyết định xử phạt vi phạm hành chính đã ban hành trước thời điểm luật mới có hiệu lực nhưng còn khiếu nại, sẽ áp dụng quy định tại thời điểm ban hành quyết định để giải quyết, đảm bảo tính ổn định pháp lý.

6. Khuyến nghị pháp lý: Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì trước mốc 1/7?

Để đón đầu những thay đổi lớn này, các doanh nghiệp cần thực hiện các bước chuẩn bị chủ động về cả hạ tầng kỹ thuật và quản trị nội bộ.

6.1. Rà soát danh mục công nghệ và chi phí R&D

Doanh nghiệp cần đối soát ngay danh mục công nghệ hiện có với Danh mục công nghệ cao được ưu tiên phát triển năm 2026. Việc hạch toán chi phí R&D phải được thực hiện tách biệt và minh bạch để chứng minh tỷ lệ 1% trên doanh thu thuần. Nếu doanh nghiệp không đạt tỷ lệ này, họ có nguy cơ mất quyền hưởng thuế suất ưu đãi 10%.

Lời khuyên cho doanh nghiệp là nên xây dựng một quy chế quản lý R&D nội bộ, quy định rõ các nội dung chi từ nhân sự, thiết bị đến thuê phòng thí nghiệm dùng chung để thuận tiện cho việc thẩm định sau này.

6.2. Lưu ý về sở hữu trí tuệ trong hoạt động nghiên cứu

Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025 (có hiệu lực từ 01/04/2026) đặt quyền SHTT thành một loại tài sản có thể dùng để góp vốn hoặc đầu tư.

• Bảo hộ trước khi công bố: Các doanh nghiệp và nhà nghiên cứu cần đăng ký bảo hộ SHTT trước khi công bố kết quả trên các tạp chí khoa học để tránh mất tính mới.
• Tận dụng cơ chế thẩm định nhanh: Luật mới cho phép thẩm định nhanh đơn sáng chế trong vòng 03 tháng nếu đáp ứng các điều kiện đặc biệt, giúp doanh nghiệp nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường.
• Quản trị tài sản trí tuệ: Doanh nghiệp phải lập danh mục riêng để quản trị nội bộ các quyền SHTT chưa đủ điều kiện ghi nhận giá trị tài sản trong sổ kế toán để tránh việc bỏ quên hoặc mất hiệu lực văn bằng.

Luật Công nghệ cao 2025 cùng hệ thống các văn bản hướng dẫn có hiệu lực từ ngày 01/07/2026 không chỉ là một văn bản quy phạm pháp luật mà còn là "kim chỉ nam" cho chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam. Việc tập trung vào Công nghệ chiến lược, thiết lập cơ chế chấp nhận rủi ro và ưu đãi thuế vượt trội cho thấy quyết tâm mạnh mẽ của Chính phủ trong việc xây dựng một nền kinh tế tự cường, lấy khoa học và công nghệ làm động lực bứt phá. Doanh nghiệp cần chủ động nắm bắt các tiêu chuẩn mới, hạch toán R&D minh bạch và tăng cường bảo hộ tài sản trí tuệ để không chỉ tuân thủ pháp luật mà còn tận dụng tối đa các "dòng vốn mồi" và chính sách hỗ trợ để vươn tầm quốc tế trong kỷ nguyên số.