1. Khái niệm ký cược theo luật dân sự

Điều 329 Bộ luật dân sự năm 2015 quy định:

“Ký cược là việc bên thuê tài sản là động sản giao cho bên cho thuê một khoản tiền hoặc kim khí quý, đá quý hoặc vật có giá trị khác (sau đây gọi là tài sản kí cược) trong một thời hạn để bảo đảm việc trả lại tài sản thuê".

Như vậy, ký cược được hình thành từ sự thoả thuận giữa các bên trong hợp đồng thuê tài sản có đối tượng là động sản, theo đó bên thuê giao cho bên cho thuê một khoản tiền hoặc kim khí quý, đá quý hoặc các vật có giá trị khác để bảo đảm việc trả lại tài sản thuê. Ngoài ra, tài sản ký cược có thể được xử lý thanh toán cho tiền thuê tài sản hoặc tiền bồi thường thiệt hại nếu tài sản thuê bị hư hỏng, mất mát.

Biện pháp này được áp dụng để đảm bảo cho việc trả lại tài sản trong hợp đồng thuê tài sản. Tài sản thuê có tính chất của động sản, có sự chuyển giao từ bên cho thuê sang bên thuê. Ký cược cũng mang đặc tính có khả năng thanh khoản cao như: tiền, kim khí quý, đá quý, các tài sản có giá trị khác. Giá trị của tài sản ký cược ít nhất phải tương đương với giá trị tài sản thuê, vì nó bao gồm cả giá trị tài sản thuê và khoản tiền thuê để bồi thường cho bên thuê nếu tài sản thuê không được trả lại. Do vậy, những biện pháp này cũng chủ yếu được áp dụng đối với những hợp đồng thuê tài sản có giá trị nhỏ, hay việc sử dụng tài sản dễ bị hư hỏng.

2. Quy định về hình thức, chủ thể và đối tượng của ký cược

Pháp luật hiện hành không quy định về hình thức bắt buộc đối với biện pháp ký cược. Vì thế, các bên có thể tuỳ ý lựa chọn hình thức xác lập việc ký cược và tuỳ từng trường hợp cụ thể, việc ký cược được xác lập theo lời nói hoặc văn bản. Tuy nhiên, trong thực tế nếu tài tài ký cược có giá trị lớn, các bên thường phải xác lập bằng hình thức vãn bản hoặc lập biên bản về bàn giao tài sản theo hình thức giấy biên nhận. Ngoài ra, nếu hợp đồng cho thuê động sản được xác lập bằng văn bản thì các bên có thể thỏa thuận việc ký cược được ghi nhận bằng các điều khoản trong nội dung của hợp đồng thuê tài sản.

Chủ thể của ký cược bao gồm hai bên, trong đó bên ký cược là bên đã giao tài sản ký cược cho bên kia. Bên ký cược có thể đồng thời là bên thuê tài sản, có thể là người thứ ba, tuỳ thuộc vào sự chấp nhận của bên cho thuê. Bên nhận ký cược là bên đã nhận tài sản ký cược để bảo đảm cho việc trả lại tài sản đã cho thuê và bao giờ cũng là bên cho thuê tài sản.

Tài sản ký cược là các loại tài sản thuộc sở hữu của bên ký cược và được phép chuyển giao trong giao dịch dân sự. Tuy nhiên, có thể nói tài sản ký cược chỉ bao gồm tiền, các vật là động sản hiện có (không thể là các quyền tài sản, bất động sản, vật hình thành trong tương lai) vì bên ký cược phải “giao” tài sản ký cược cho bên nhận ký cược một cách thực tế.

3. Quy định về mục đích, nội dung của ký cược

Mục đích của ký cược là nhằm buộc bên thuê phải trả lại tài sản đã thuê hoặc thông qua tài sản ký cược để bên cho thuê bảo đảm được lợi ích của mình trong trường hợp bên thuê không trả lại tài sản thuê. Vì vậy, nội dung của ký cược bao gồm: nếu tài sản thuê được trả lại thì bên cho thuê phải hoàn trả tài sản ký cược sau khi đã được bên ký cược thanh toán tiền thuê; nếu bên thuê không trả lại tài sản thuê thì tài sản ký cược thuộc về bên cho thuê.

4. Quy định về tài sản ký cược

Tài sản ký cược là các loại tài sản thuộc sở hữu của bên ký cược và được phép chuyển giao trong giao dịch dân sự. Tuy nhiên, tài sản ký cược chỉ bao gồm tiền, các vật là động sản hiện có ( không thể là các quyền tài sản, bất động sản, vật hình thành trong tương lai) vì bên ký cược phải giao tài sản ký cược cho bên nhận ký cược một cách thực tế.

Trường hợp tài sản thuê được trả lại thì bên thuê được nhận lại tài sản ký cược sau khi trả tiền thuê; nếu bên thuê không trả lại tài sản thuê thì bên cho thuê có quyền đòi lại tài sản thuê; nếu tài sản thuê không còn để trả lại thì tài sản ký cược thuộc về bên cho thuê.

5. Quy định chung về Ký cược

Ký cược là việc bên thuê tài sản là động sản giao cho bên cho thuê tài sản ký cược, có thể là “một khoản tiền hoặc kim khí quý, đá quý hoặc vật có giá trị khác” trong một thời hạn để bảo đảm việc trả lại tài sản thuê”. Trường hợp tài sản thuê được trả lại thì bên thuê được nhận lại tài sản ký cược sau khi trả tiền thuê; nếu bên thuê không trả lại tài sản thuê thì bên cho thuê có quyền đòi lại tài sản thuê; nếu tài sản thuê không còn để trả lại thì tài sản ký cược thuộc về bên cho thuê.

Như vậy, biện pháp ký cược chỉ được sử dụng để bảo đảm duy nhất cho nghĩa vụ trả lại tài sản thuê là động sản. Điều đó có nghĩa là không được ký cược để bảo đảm nghĩa vụ đốỉ với bất kỳ loại hợp đồng nào khác, kể cả hợp đồng thuê bất động sản.

Tuy nhiên, ký cược cũng đã từng được quy định không phải để “bảo đảm việc trả lại tài sản thuê”, mà còn để bảo đảm việc khách du lịch nước ngoài thông qua các doanh nghiệp du lịch trở về nước.

Nghị định số 19/2016/NĐ-CP cũng quy định cả việc ký cược để bảo đảm nghĩa vụ trả chai khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) mượn của thương nhân là chủ sở hữu chai LPG.

Biện pháp ký cược hoàn toàn có thể được thay thế bằng biện pháp đặt cọc hoặc cầm cố tài sản. Biện pháp bảo đảm này chỉ để bảo đảm duy nhất một nghĩa vụ trả lại tài sản thuê là động sản. Như vậy, nếu các bên muốn áp dụng biện pháp bảo đảm rộng hơn, chẳng hạn để giao kết hay bồi thường hư hỏng tài sản hoặc chấm dứt hợp đồng sai thì lại phải áp dụng biện pháp đặt cọc hoặc biện pháp bảo đảm khác. Từ khi chưa có quy định về các biện pháp bảo đảm nói chung, pháp luật cũng đã từng đề cập biện pháp đặt cọc đối với hợp đồng thuê nhà.

- Bộ Luật Dân sự năm 2015 quy định, nếu bên thuê không trả lại tài sản cho bên cho thuê thì tài sản ký cược thuộc về bên cho thuê. Tuy nhiên, khác với cầm cố và thế chấp, Bộ luật Dân sự năm 2015 không quy định khi tài sản ký cược có giá trị nhỏ hơn hoặc lớn hơn giá trị động sản thuê thì xử lý thế nào. Đối với giao địch thuê, mượn động sản, nếu không có việc ký cược, thì bên cho thuê có quyền khỏi kiện yêu cầu bên thuê trả lại tài sản và bồi thường thiệt hại, nếu có. Tuy nhiên, khi đã có thỏa thuận ký cược thì không rõ bên cho thuê có vừa được sở hữu tài sản ký cược vừa được quyền khỏi kiện để yêu cầu đòi lại tài sản thuê và bồi thường thiệt hại, khi giá trị tài sản ký cược nhỏ hơn giá trị động sản thuê hay không. Nếu bên cho thuê được làm việc đó thì sẽ bất hợp lý, vì bên thuê tài sản cũng có quyền ngược lại, tức là có quyền khởi kiện yêu cầu bên cho thuê trả lại phần giá trị tài sản ký cược lổn hơn giá trị tài sản thuê.

Nghị định số 21/2021/NĐ-CP quy định về quyền, nghĩa vụ của bên ký cược và bên nhận ký cược như sau:

Thứ nhất, bên ký cược có nghĩa vụ: thanh toán cho bên nhận ký cược chi phí hợp lý để bảo quản, giữ gìn tài sản ký cược, trừ trường hợp có thỏa thuận khác; thực hiện việc đặng ký quyền sở hữu tài sản ký cược cho bên nhận ký cược đối với tài sản mà pháp luật quy định phải đăng ký quyền sở hữu trong trường hợp tài sản đó được chuyển quyền sở hữu cho bên nhận ký cược theo quy định của pháp luật hoặc theo thỏa thuận;

Thứ hai, bên ký cược có quyền yêu cầu bên nhận ký cược ngừng việc sử dụng tài sản ký cược, nếu do sử dụng mà tài sản có nguy cơ bị mất giá trị hoặc giảm sút giá trị;

Thứ ba, bên nhận ký cược có nghĩa vụ: bảọ quản, giữ gìn tài sản ký cược; không được khai thác, sử dụng tài sản đó, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác; không được xác lập giao dịch đốĩ với tài sản ký cược, trừ trường hợp bên ký cược đồng ý;

Thứ tư, bên nhận ký cược có quyền sở hữu tài sản ký cược trong trường hợp tài sản thuê không còn để trả lại cho bên nhận ký cược, trừ trưồng hợp có thỏa thuận khác.

- Hậu quả pháp lý đối với ký cược

Hậu quả pháp lý đối với ký cược: Nếu đến hạn bên thuê trả lại tài sản thuê theo đúng thoả thuận thì tài sản kí cược được trả lại cho bên thuê sau khi trừ tiền thuê; nếu đến hạn bên thuê không trả lại tải sản thuê thì tài sản ký cược thuộc sở hữu của bên cho thuê. Khi đó bên thuê phải có nghĩa vụ tiến hành các thủ tục pháp lý cần thiết để sang tên, chuyển quyền sở hữu tài sản ký cược.

Với hậu quả pháp lý như trên ta sẽ thấy rằng trong việc xử lý tài sản ký cược có các trường hợp sau:

+ Bên thuê trả lại tài sản thuê. Khi bên thuê trả lại tài sản thì bên cho thuê phải trả lại tài sản ký cược, nhưng được trừ tiền thuê chưa trả. Để thực hiện được việc trả lại tài sản ký cược và tài sản thuê thì bên thuê phải có nghĩa vụ giữ gìn tài sản thuê và sử dụng đúng mục đích đã thuê, đúng công dụng của tài sản đã thuê, và bên cho thuê (bên nhận ký cược) có nghĩa vụ bảo quản, giữ gìn tài sản ký cược; không được khai thác, sử dụng tài sản đó, không được xác lập giao dịch đối với tài sản ký cược, trừ trường hợp bên ký cược đồng ý. Nếu bên ký cược không đồng ý cho bên nhận ký cược sử dụng tài sản ký cược thì bên ký cược có quyền yêu cầu bên nhận ký cược ngừng việc sử dụng tài sản ký cược, nêu do sử dụng tài sản ký cược có nguy cơ bị mất giá trị hoặc giảm sút giá trị.

+ Bên thuê cố tình không trả lại tài sản thuê. Trường hợp bên thuê cố tình không trả lại tài sản thuê thì bên cho thuê có thể yêu cầu toà án buộc bên thuê phải trả lại tài sản thuê và việc trả tài sản thuê và tài sản ký cược được thực hiện cùng lúc.

+ Tài sản thuê không còn để trả lại vì lý do mất mát hay tiêu huỷ hoặc bị mất không phải do lỗi cố ý của bên thuê. Trường hợp này tài sản ký cược thuộc về bên cho thuê và khi đó chấm dứt nghĩa vụ của bên thuê đối với bên cho thuê. Nếu tài sản thuê hoặc tài sản ký cược có sự thay đổi về giá trị theo bất cứ hướng nào thì các bên không có yêu cầu thanh toán chênh lệnh